Đã tiêm vắc xin não mô cầu có cần sử dụng kháng sinh dự phòng không?

Trong một buổi họp mặt gia đình, một người nhận được tin một người bạn thân thiết vừa nhập viện vì viêm màng não do não mô cầu. Sự lo lắng bao trùm vì họ đã dành cả ngày cuối tuần cùng ăn uống, trò chuyện và ở gần nhau. Tuy nhiên, người này chợt nhớ ra mình đã hoàn tất liệu trình tiêm vắc xin não mô cầu từ năm ngoái và tự trấn an rằng mình đã an toàn.

Niềm tin này khá phổ biến: Tiêm vắc xin giống như xây một bức tường kiên cố giúp phòng bệnh, nhưng không hoàn toàn ngăn chặn vi khuẩn xâm nhập. Thực tế y khoa phức tạp hơn. Vắc xin kích thích cơ thể tạo kháng thể giúp phòng ngừa bệnh não mô cầu xâm lấn, nhưng không bảo đảm ngăn hoàn toàn tình trạng mang vi khuẩn ở mũi họng.

Theo bác sĩ Tôn Thất Cảnh Trí, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu: “Việc đã tiêm vắc xin giúp giảm nguy cơ mắc bệnh não mô cầu xâm lấn, nhưng không thay thế được kháng sinh dự phòng trong những tình huống tiếp xúc nguy cơ cao, bởi hai phương pháp này giải quyết hai vấn đề khác nhau liên quan đến vi khuẩn.”

Để hiểu tại sao vắc xin không phải là tấm vé thông hành cho phép chúng ta bỏ qua chỉ định của bác sĩ, cần nhìn rõ cơ chế hoạt động của cả hai phương pháp bảo vệ này.

Vắc xin não mô cầu: Tấm lá chắn bảo vệ nhưng không tuyệt đối

Vắc xin não mô cầu được thiết kế để kích thích cơ thể tạo ra kháng thể chống lại vi khuẩn Neisseria meningitidis. Hiện nay, có nhiều loại vắc xin tùy theo nhóm huyết thanh mà chúng bao phủ. Phổ biến gồm vắc xin tứ giá phòng các nhóm A, C, W, Y và vắc xin phòng nhóm B. Một số loại vắc xin khác có thể bao phủ các nhóm huyết thanh theo những phối hợp riêng.

Mục tiêu chính của vắc xin là phòng ngừa bệnh não mô cầu xâm lấn. Tuy nhiên, không có loại vắc xin nào bảo vệ tuyệt đối 100%. Một số trường hợp nhiễm bệnh vẫn có thể xảy ra ngay cả khi đã tiêm chủng. Hiệu quả bảo vệ khác nhau tùy loại vắc xin, nhóm huyết thanh, độ tuổi và thời gian kể từ khi tiêm.

Điều quan trọng cần lưu ý là vắc xin tập trung vào việc bảo vệ cơ thể khỏi bệnh lâm sàng, nhưng không nhất thiết ngăn chặn hoàn toàn việc vi khuẩn cư trú tạm thời trong đường hô hấp trên.

Kháng sinh dự phòng là gì và tại sao cần thiết?

Khác với vắc xin, kháng sinh dự phòng (chemoprophylaxis) không phải là thuốc điều trị bệnh đã khởi phát mà là biện pháp can thiệp sau khi tiếp xúc với nguồn bệnh. Trong trường hợp bệnh não mô cầu, mục đích của kháng sinh dự phòng là loại bỏ vi khuẩn đang cư trú tại vùng mũi họng của người tiếp xúc gần.

Việc sử dụng kháng sinh dự phòng nhằm hai mục tiêu cụ thể: Giảm nguy cơ người tiếp xúc gần phát triển bệnh não mô cầu xâm lấn và hạn chế khả năng họ trở thành nguồn lây cho những người xung quanh. Nếu vắc xin là chiến lược phòng thủ dài hạn, thì kháng sinh dự phòng là biện pháp can thiệp kịp thời nhằm loại bỏ vi khuẩn ở người có nguy cơ sau phơi nhiễm.

Vì sao tiêm vắc xin rồi vẫn có thể cần dùng kháng sinh dự phòng?

Sự nhầm lẫn thường nằm ở việc đánh đồng miễn dịch chủ động với khả năng diệt khuẩn tức thời. Vắc xin tạo ra miễn dịch chủ động, nghĩa là kích thích hệ miễn dịch tự tạo kháng thể để bảo vệ cơ thể. Trong khi đó, kháng sinh tác động trực tiếp lên vi khuẩn, giúp loại bỏ vi khuẩn đang cư trú tại vùng mũi họng khi được sử dụng đúng chỉ định.

Một điểm mấu chốt là khả năng mang vi khuẩn (colonization). Vi khuẩn não mô cầu có thể cư trú ở niêm mạc mũi họng của người khỏe mạnh mà không gây triệu chứng. Khả năng làm giảm tình trạng mang vi khuẩn ở mũi họng khác nhau giữa các loại vắc xin. Một số vắc xin cộng hợp có thể làm giảm tỷ lệ mang khuẩn, trong khi vắc xin phòng nhóm B chưa cho thấy hiệu quả rõ ràng đối với tình trạng này.

Vì vậy, người đã tiêm vắc xin vẫn có thể mang vi khuẩn tại mũi họng và vẫn có nguy cơ mắc bệnh não mô cầu xâm lấn, đặc biệt khi chưa được bảo vệ đầy đủ trước nhóm huyết thanh gây bệnh.

Những trường hợp nào được coi là tiếp xúc gần cần dự phòng?

Không phải bất kỳ ai gặp người bệnh cũng cần dùng kháng sinh. Việc chỉ định dự phòng dựa trên mức độ tiếp xúc gần và nguy cơ lây nhiễm thực tế. Những đối tượng cần đặc biệt lưu ý bao gồm:

• Người sống cùng nhà với ca bệnh.

• Người có tiếp xúc gần, kéo dài với ca bệnh, tùy theo hoàn cảnh tiếp xúc và đánh giá chuyên môn.

• Người tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết đường hô hấp của người bệnh, chẳng hạn qua nụ hôn hoặc các tình huống tiếp xúc trực tiếp tương tự.

Ngoài ra, một số nhóm có nguy cơ mắc bệnh não mô cầu cao hơn bình thường, chẳng hạn người đang sử dụng các liệu pháp sinh học làm suy giảm khả năng bảo vệ trước vi khuẩn có vỏ bọc như eculizumab, cần được đánh giá và dự phòng phù hợp theo chỉ định chuyên khoa.

Nếu xác định đã tiếp xúc gần với người mắc bệnh não mô cầu, bạn nên liên hệ cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được đánh giá. Không nên tự xác định mức độ nguy cơ chỉ dựa trên thời gian tiếp xúc hoặc tình trạng tiêm chủng.

Lưu ý quan trọng khi thực hiện dự phòng bệnh não mô cầu

Khi được bác sĩ chỉ định dùng kháng sinh dự phòng, người tiếp xúc cần tuân thủ đúng hướng dẫn về thuốc, liều dùng và thời gian sử dụng. Không tự ý tăng, giảm liều hoặc dùng thuốc còn dư của người khác. Việc sử dụng kháng sinh không đúng cách có thể làm giảm hiệu quả dự phòng và góp phần gia tăng tình trạng kháng thuốc.

Đồng thời, cần hiểu rằng kháng sinh dự phòng không thay thế cho việc theo dõi sức khỏe. Dù đã tiêm vắc xin hay đã dùng thuốc dự phòng, bạn vẫn cần đi khám cấp cứu nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng như:

• Sốt cao đột ngột kèm đau đầu dữ dội.

• Cứng cổ, sợ ánh sáng.

• Xuất hiện các chấm xuất huyết hoặc ban xuất huyết màu đỏ, tím, không mất màu khi ấn vào, đặc biệt khi ban lan nhanh.

Tại thời điểm này, quyết định dùng thuốc dự phòng không nên dựa trên cảm giác an tâm mà cần căn cứ vào đánh giá nguy cơ lâm sàng và hướng dẫn chuyên môn.

Theo bác sĩ Tôn Thất Cảnh Trí: “Quyết định sử dụng kháng sinh dự phòng chủ yếu dựa trên tính chất và thời điểm tiếp xúc với ca bệnh, cùng hướng dẫn chuyên môn, chứ không phụ thuộc vào việc người tiếp xúc đã tiêm vắc xin não mô cầu hay chưa. Bạn không nên tự quyết định bỏ qua thuốc dự phòng chỉ vì mình đã tiêm chủng, mà hãy cung cấp đầy đủ lịch sử tiêm chủng cho bác sĩ để được chỉ định phù hợp.”

Việc kết hợp vắc xin não mô cầu và kháng sinh dự phòng khi có chỉ định tạo nên chiến lược bảo vệ nhiều lớp. Vắc xin giúp giảm nguy cơ mắc bệnh não mô cầu xâm lấn, còn kháng sinh dự phòng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh ở những người tiếp xúc gần thuộc diện cần dự phòng.

Liên hệ ngay Tiêm chủng Long Châu để được bác sĩ tư vấn loại vắc xin não mô cầu phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe và nhu cầu phòng bệnh của bạn.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.