Cường tuyến cận giáp là gì? Nguyên nhân và cách chuẩn đoán

Cường tuyến cận giáp đang ngày càng được quan tâm do những tác động âm thầm nhưng dài hạn lên sức khỏe tổng thể. Sự tăng tiết hormone cận giáp làm rối loạn cân bằng canxi - phốt pho, khiến cơ thể xuất hiện nhiều biểu hiện khó lý giải nếu không hiểu rõ cơ chế bệnh.

Cường tuyến cận giáp là gì?

Cường tuyến cận giáp là tình trạng các tuyến cận giáp - bốn tuyến nhỏ nằm phía sau tuyến giáp - sản xuất quá nhiều hormone tuyến cận giáp (PTH). Hormone này giữ vai trò điều hòa nồng độ canxi trong máu và các mô. Khi PTH tăng quá mức, cơ thể bị rối loạn chuyển hóa canxi, dẫn đến nhiều hệ quả bất lợi cho xương, thận và tim mạch. Cường tuyến cận giáp là một trong những nguyên nhân phổ biến gây tăng canxi máu kéo dài ở người trưởng thành. 

Các dạng cường tuyến cận giáp:

• Cường tuyến cận giáp nguyên phát: Thường do sự phát triển bất thường (phì đại hoặc u lành tính) ở một hoặc nhiều tuyến cận giáp khiến tuyến tiết quá nhiều PTH. Điều này làm canxi trong máu tăng cao và gây ra nhiều biến chứng toàn thân.
• Cường tuyến cận giáp thứ phát: Xuất hiện khi một bệnh lý nền (như suy thận mạn, thiếu vitamin D kéo dài hoặc kém hấp thu canxi) buộc tuyến cận giáp phải tăng tiết PTH để bù đắp tình trạng thiếu canxi ở xương.

Biến chứng thường gặp:

• Loãng xương: Khi PTH tăng cao, cơ thể rút canxi từ xương để đưa vào máu, làm xương mỏng, giòn và dễ gãy.
• Sỏi thận: Canxi trong máu tăng quá mức có thể kết tinh lại trong thận, hình thành sỏi và gây đau dữ dội khi sỏi di chuyển trong đường tiết niệu.
• Rối loạn tim mạch: Tăng canxi máu liên tục có thể ảnh hưởng đến hoạt động điện học của tim và làm tăng nguy cơ bệnh lý tim mạch.
• Cường tuyến cận giáp ở trẻ sơ sinh: Nếu mẹ mắc bệnh mà không điều trị, trẻ sơ sinh có thể bị hạ canxi máu nặng sau sinh, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hô hấp và co giật.

Nguyên nhân gây cường tuyến cận giáp

Cường tuyến cận giáp xuất phát từ sự rối loạn sản xuất hormone tuyến cận giáp (PTH), nhưng mỗi thể bệnh lại có cơ chế nền khác nhau.

Cường tuyến cận giáp nguyên phát

Tình trạng này xảy ra khi một hoặc nhiều tuyến cận giáp tăng sinh bất thường và tiết ra PTH vượt mức nhu cầu của cơ thể. Thường gặp nhất là do u lành tính (adenoma) của tuyến cận giáp. Trong một số trường hợp khác, cả bốn tuyến đều phì đại (tăng sản tuyến cận giáp), khiến nồng độ PTH tăng kéo dài. Hiếm gặp hơn, ung thư tuyến cận giáp có thể là nguyên nhân, nhưng chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong tổng số ca bệnh.

Cường tuyến cận giáp thứ phát

Thể bệnh này không bắt nguồn từ vấn đề của chính tuyến cận giáp, mà là phản ứng bù trừ của cơ thể đối với tình trạng giảm canxi máu kéo dài. Nguyên nhân thường gặp gồm:

• Thiếu vitamin D mạn tính, khiến cơ thể giảm hấp thu canxi từ ruột.
• Bệnh thận mạn, làm giảm chuyển hóa vitamin D hoạt động và gây mất cân bằng khoáng chất.

Khi lượng canxi trong máu liên tục thấp, tuyến cận giáp buộc phải tăng hoạt động để duy trì mức canxi ổn định, từ đó dẫn đến cường tuyến cận giáp thứ phát.

Chẩn đoán cường tuyến cận giáp

Quá trình chẩn đoán bệnh cường tuyến cận giáp dựa trên việc đánh giá đồng thời nồng độ canxi, hormone tuyến cận giáp (PTH) và các yếu tố liên quan đến chức năng xương - thận. Một số phương pháp thường được sử dụng gồm:

• Xét nghiệm máu: Đây là bước quan trọng nhất để xác định tình trạng cường tuyến cận giáp. Nếu kết quả xét nghiệm cho thấy canxi máu tăng cao, bác sĩ thường yêu cầu kiểm tra lại sau khi bệnh nhân nhịn ăn để loại trừ sai số. Cùng lúc đó, đo nồng độ hormone PTH giúp đánh giá hoạt động tuyến cận giáp. Tình trạng canxi máu cao kèm PTH tăng là dấu hiệu đặc trưng gợi ý mạnh đến cường tuyến cận giáp nguyên phát.
• Đo mật độ xương (DEXA scan): Phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA) được sử dụng để đánh giá mật độ khoáng của xương tại các vị trí như cột sống, cổ xương đùi hoặc xương cánh tay. Đây là xét nghiệm quan trọng để xác định mức độ loãng xương hoặc tổn thương xương do tình trạng PTH tăng kéo dài.
• Xét nghiệm nước tiểu 24 giờ: Thu thập nước tiểu trong vòng 24 giờ cho phép bác sĩ đánh giá lượng canxi được thải qua thận, từ đó phân biệt cường tuyến cận giáp với các bệnh lý khác gây tăng canxi máu. Đồng thời, xét nghiệm này cũng giúp đánh giá chức năng thận và mức độ ảnh hưởng của bệnh đến hệ tiết niệu.
• Các kỹ thuật hình ảnh đánh giá thận: Siêu âm, X quang hệ tiết niệu hoặc CT scan ổ bụng có thể được chỉ định nhằm kiểm tra sự hiện diện của sỏi thận, vôi hóa thận hoặc bất thường cấu trúc liên quan đến tình trạng tăng canxi kéo dài. Những thông tin này hỗ trợ định hướng nguyên nhân và mức độ nặng của bệnh.

Hiểu rõ cường tuyến cận giáp là gì, nguyên nhân và cách chẩn đoán giúp người bệnh chủ động phát hiện sớm và tránh biến chứng trên xương, thận và tim mạch. Khi có dấu hiệu bất thường như tăng canxi máu, đau xương kéo dài hay sỏi thận tái diễn, bạn nên thăm khám sớm để được đánh giá và điều trị kịp thời, đảm bảo sức khỏe lâu dài.