Chẩn đoán viêm não Nhật Bản: Khi nào cần xét nghiệm?

Tuy nhiên, việc nhận biết bệnh không chỉ dựa vào một biểu hiện riêng lẻ mà cần kết hợp nhiều thông tin khác nhau. Từ đặc điểm khởi phát bệnh, yếu tố dịch tễ đến các xét nghiệm cần thiết, bác sĩ sẽ từng bước đánh giá để phân biệt viêm não Nhật Bản với những bệnh lý thần kinh có biểu hiện tương tự.

Làm sao để phát hiện bệnh viêm não Nhật Bản?

Sau thời gian ủ bệnh, viêm não Nhật Bản thường khởi phát với các biểu hiện toàn thân như sốt cao, ớn lạnh, mệt mỏi, đau đầu, buồn nôn hoặc nôn ói. Ở giai đoạn này, các triệu chứng có thể chưa đặc hiệu nên dễ bị nhầm với một số bệnh nhiễm trùng khác. Người bệnh có thể chưa xuất hiện ngay các dấu hiệu thần kinh rõ rệt, do đó cần theo dõi sát nếu tình trạng tiếp tục diễn tiến.

Khi bệnh chuyển sang giai đoạn toàn phát, các biểu hiện liên quan đến hệ thần kinh trở nên rõ rệt hơn. Người bệnh có thể rối loạn ý thức, kích thích hoặc li bì, co giật, cứng gáy, tăng trương lực cơ và xuất hiện các rối loạn thần kinh khác; đây là những dấu hiệu cần được đánh giá y tế kịp thời, đặc biệt với trẻ nhỏ cần được theo dõi sát sao.

Mức độ biểu hiện có thể khác nhau giữa từng người bệnh và không phải trường hợp nào cũng xuất hiện đầy đủ các dấu hiệu trên. Tuy nhiên, sốt cao đi kèm thay đổi ý thức, co giật hoặc các bất thường về vận động, phản xạ cần được xem là dấu hiệu cảnh báo và không nên tự theo dõi kéo dài tại nhà. 

Khi xuất hiện các biểu hiện nghi ngờ, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế để bác sĩ thăm khám và đánh giá tình trạng thần kinh. Việc phát hiện sớm hội chứng viêm não giúp bác sĩ có cơ sở chỉ định các xét nghiệm cần thiết, từ đó xác định nguyên nhân và phân biệt với những bệnh lý có biểu hiện tương tự.

4 cách chẩn đoán viêm não Nhật Bản thường được sử dụng

Để xác định nguyên nhân gây viêm não, bác sĩ không chỉ dựa vào biểu hiện lâm sàng mà thường kết hợp nhiều phương pháp khác nhau. Chẩn đoán viêm não Nhật Bản cần được thực hiện dựa trên triệu chứng, yếu tố dịch tễ và kết quả xét nghiệm phù hợp. Tùy tình trạng người bệnh, thời điểm khởi phát và điều kiện thực tế, bác sĩ có thể chỉ định một hoặc nhiều phương pháp để xác định tác nhân gây bệnh. 

Khai thác tiền sử và thông tin liên quan

Sau khi xác định người bệnh có biểu hiện gợi ý viêm não, bác sĩ sẽ khai thác thông tin liên quan đến tình trạng hiện tại và tiền sử sức khỏe. Yếu tố dịch tễ như nơi sinh sống, lịch sử di chuyển, tình hình lưu hành bệnh tại địa phương, tiền sử tiêm chủng và khả năng tiếp xúc với muỗi có thể giúp bác sĩ định hướng nguyên nhân.

Những thông tin này không đủ để xác định viêm não Nhật Bản mà chỉ có giá trị hỗ trợ trong quá trình chẩn đoán. Bác sĩ cần kết hợp dữ liệu dịch tễ với kết quả khám lâm sàng và xét nghiệm phù hợp để phân biệt bệnh với các nguyên nhân gây viêm não khác.

Xét nghiệm dịch não tủy và huyết thanh

Xét nghiệm kháng thể IgM đặc hiệu với virus viêm não Nhật Bản bằng kỹ thuật ELISA là phương pháp xét nghiệm chính để xác nhận nhiễm virus. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ưu tiên mẫu dịch não tủy khi có thể lấy được, vì phát hiện IgM đặc hiệu trong dịch não tủy có giá trị hỗ trợ mạnh cho chẩn đoán viêm não Nhật Bản và ít bị ảnh hưởng bởi kháng thể do nhiễm hoặc tiêm chủng trước đó hơn so với huyết thanh.

Kết quả xét nghiệm cần được bác sĩ diễn giải dựa trên thời điểm lấy mẫu. Nếu xét nghiệm quá sớm và âm tính, chưa thể loại trừ bệnh hoàn toàn vì kháng thể có thể chưa đạt mức phát hiện được. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định lấy lại mẫu hoặc thực hiện thêm xét nghiệm xác nhận để hạn chế khả năng phản ứng chéo với các virus cùng nhóm.

Các xét nghiệm hỗ trợ và xét nghiệm phát hiện vật liệu di truyền

Công thức máu có thể cho thấy thay đổi số lượng bạch cầu, còn các xét nghiệm đường huyết, điện giải và những chỉ số khác giúp đánh giá tình trạng toàn thân cũng như phát hiện rối loạn cần xử trí. Những kết quả này không đặc hiệu cho viêm não Nhật Bản nhưng hỗ trợ bác sĩ đánh giá mức độ bệnh và tìm nguyên nhân khác.

Trong điều kiện phù hợp, xét nghiệm sinh học phân tử như RT-PCR có thể được thực hiện để tìm vật liệu di truyền của virus. Tuy nhiên, nồng độ virus trong các bệnh phẩm ở giai đoạn bệnh lý thường thấp nên kết quả âm tính không phải lúc nào cũng loại trừ được bệnh.

Chẩn đoán hình ảnh và điện não đồ

CT hoặc MRI não có thể được chỉ định để đánh giá tổn thương não, phát hiện một số bất thường và hỗ trợ loại trừ các nguyên nhân khác. Điện não đồ cũng có thể được thực hiện khi người bệnh có rối loạn ý thức hoặc co giật nhằm đánh giá hoạt động điện của não.

Các phương pháp này không thay thế xét nghiệm xác định tác nhân. Bác sĩ lựa chọn xét nghiệm dựa trên tình trạng người bệnh, thời điểm khởi phát, khả năng thực hiện chọc dò dịch não tủy và điều kiện của cơ sở y tế.

Quy trình chẩn đoán viêm não Nhật Bản

Bước đầu, bác sĩ đánh giá tình trạng cấp tính và xác định người bệnh có hội chứng viêm não hay không. Nếu có sốt kèm thay đổi ý thức, co giật hoặc dấu hiệu thần kinh, người bệnh cần được thăm khám tại cơ sở y tế để đánh giá mức độ nặng và loại trừ những nguyên nhân có thể cần điều trị khẩn cấp.

Sau khi đánh giá lâm sàng, bác sĩ cân nhắc chọc dò dịch não tủy nếu không có chống chỉ định, đồng thời chỉ định xét nghiệm cần thiết. Quy trình chẩn đoán viêm não Nhật Bản có thể bao gồm phân tích dịch não tủy, xét nghiệm kháng thể IgM đặc hiệu, xét nghiệm máu và các phương tiện hỗ trợ như CT, MRI hoặc điện não đồ tùy tình trạng cụ thể.

Sau khi hoàn tất các bước thăm khám và xét nghiệm cần thiết, bác sĩ sẽ tổng hợp kết quả để xác định nguyên nhân gây viêm não. Trường hợp kết quả chưa đủ rõ ràng, người bệnh có thể cần được theo dõi, xét nghiệm bổ sung hoặc lấy lại mẫu bệnh phẩm tùy tình trạng cụ thể.

Phân biệt viêm não Nhật Bản với viêm màng não và viêm não do Enterovirus

Viêm não Nhật Bản, viêm màng não và viêm não do Enterovirus đều có thể gây sốt, đau đầu, nôn và biểu hiện thần kinh nên dễ bị nhầm lẫn. Chẩn đoán viêm não Nhật Bản cần được kết hợp với việc đánh giá các đặc điểm lâm sàng, yếu tố dịch tễ và kết quả xét nghiệm để phân biệt với những nguyên nhân gây viêm não, viêm màng não khác. Tuy nhiên, biểu hiện của các bệnh có thể chồng lấp nên người bệnh cần được thăm khám và thực hiện xét nghiệm phù hợp.

Bảng trên chỉ mang tính định hướng vì biểu hiện lâm sàng có thể chồng lấp giữa các bệnh. WHO lưu ý rằng viêm não Nhật Bản không thể phân biệt chắc chắn với những nguyên nhân khác chỉ bằng lâm sàng, do đó xét nghiệm dịch não tủy và các xét nghiệm phù hợp có vai trò quan trọng trong xác định tác nhân.

Tiêm chủng là một trong những biện pháp quan trọng giúp phòng ngừa viêm não Nhật Bản ở những đối tượng được khuyến cáo. Người dân có thể đến hệ thống Tiêm chủng Long Châu gần nhất để được tư vấn và tiêm các loại vắc xin viêm não Nhật Bản phù hợp với nhu cầu. Tại đây, khách hàng được khám sàng lọc kỹ lưỡng, theo dõi sau tiêm và hướng dẫn chăm sóc đầy đủ nhằm đảm bảo an toàn trong suốt quá trình tiêm chủng.

Chẩn đoán viêm não Nhật Bản cần được thực hiện tại cơ sở y tế khi người bệnh có biểu hiện nghi ngờ, đặc biệt là sốt cao kèm rối loạn ý thức, co giật hoặc dấu hiệu thần kinh. Phát hiện sớm và xác định đúng nguyên nhân giúp bác sĩ có hướng theo dõi, điều trị và chăm sóc phù hợp, đồng thời hạn chế nguy cơ bỏ sót những bệnh lý thần kinh cấp tính khác.