Chụp X-quang răng là gì? Công dụng, các loại và mức độ an toàn

Nhiều bệnh lý răng miệng có thể nằm ở kẽ răng, quanh chân răng hoặc bên trong xương hàm nên không phải lúc nào cũng phát hiện được qua quan sát thông thường. Chụp X-quang răng cung cấp thêm thông tin để nha sĩ đánh giá chính xác hơn. Tuy nhiên, X-quang sử dụng bức xạ ion hóa nên chỉ nên thực hiện khi có chỉ định phù hợp.

Chụp X-quang răng có tác dụng gì?

X-quang răng tạo hình ảnh của răng và các cấu trúc xung quanh bằng tia X. Phần tia X đi qua cơ thể được ghi nhận bởi phim hoặc cảm biến để tạo thành hình ảnh phục vụ chẩn đoán. Tùy loại phim và mục đích kiểm tra, chụp X-quang có thể hỗ trợ nha sĩ:

• Phát hiện sâu răng: X-quang có thể giúp nhận biết tổn thương sâu ở những vị trí khó quan sát, đặc biệt là vùng tiếp xúc giữa các răng hoặc quanh phục hình.
• Đánh giá vùng quanh chân răng: Hình ảnh có thể cho thấy những bất thường liên quan đến chân răng, vùng quanh chóp và xương nâng đỡ răng.
• Đánh giá bệnh nha chu và mất xương: Phim X-quang hỗ trợ xác định mức độ mất xương quanh răng khi người bệnh có bệnh viêm nha chu.
• Phát hiện răng mọc ngầm hoặc bất thường: Nha sĩ có thể xác định vị trí của răng chưa mọc, răng mọc lệch và mối liên quan với những cấu trúc xung quanh.
• Hỗ trợ phát hiện một số tổn thương: Một số nang, tổn thương xương hàm hoặc bất thường khác có thể biểu hiện trên phim và cần được đánh giá thêm để xác định nguyên nhân.
• Lập kế hoạch điều trị: X-quang có thể được sử dụng khi đánh giá trước điều trị nội nha, chỉnh nha, phục hình, phẫu thuật hoặc cấy ghép implant.
• Theo dõi sau điều trị: Trong một số trường hợp, hình ảnh được dùng để kiểm tra kết quả hoặc quá trình lành thương sau điều trị.

Không phải người bệnh nào cũng cần chụp X-quang ở mỗi lần khám nha khoa. Theo khuyến nghị, quyết định chụp và loại hình ảnh cần dựa trên khám lâm sàng, tiền sử, triệu chứng, nguy cơ bệnh răng miệng và hình ảnh đã có trước đó.

Chụp X-quang răng có những loại nào?

X-quang nha khoa có nhiều kỹ thuật, chủ yếu gồm X-quang trong miệng và X-quang ngoài miệng. Tùy vị trí cần kiểm tra và mục đích chẩn đoán, nha sĩ sẽ lựa chọn phương pháp phù hợp.

X-quang trong miệng

Với phương pháp này, phim hoặc cảm biến được đặt bên trong khoang miệng. Nhờ đặt cảm biến gần răng, hình ảnh thu được có thể cung cấp thông tin chi tiết về từng răng và vùng xương xung quanh. Một số loại thường gặp gồm:

• Phim cánh cắn (bitewing): Thường dùng để quan sát thân răng và vùng tiếp xúc giữa các răng, hỗ trợ phát hiện sâu răng kẽ và đánh giá mức xương ổ răng.
• Phim quanh chóp (periapical): Cho thấy toàn bộ răng từ thân đến chân răng cùng vùng xương quanh chóp, hữu ích khi đánh giá các vấn đề liên quan đến chân răng và mô quanh răng.
• Phim cắn (occlusal): Bao quát một vùng tương đối rộng của hàm và có thể hỗ trợ xác định vị trí một số răng chưa mọc hoặc bất thường tại vùng cần khảo sát.

Nha sĩ sẽ lựa chọn loại phim dựa trên vị trí và vấn đề cần kiểm tra thay vì chụp tất cả các loại trong cùng một lần khám.

X-quang ngoài miệng

Ở nhóm này, thiết bị ghi nhận hình ảnh nằm bên ngoài khoang miệng. Phạm vi quan sát thường rộng hơn và phù hợp khi cần đánh giá răng cùng xương hàm hoặc cấu trúc vùng sọ mặt. Các kỹ thuật thường được sử dụng gồm:

• X-quang toàn cảnh (panoramic): Cung cấp hình ảnh tổng quan hai hàm, răng và một số cấu trúc lân cận. Phim có thể hữu ích khi đánh giá răng khôn, răng mọc ngầm và nhiều tình trạng khác.
• X-quang sọ nghiêng (cephalometric): Cho hình ảnh sọ mặt theo mặt phẳng phù hợp và thường được sử dụng trong đánh giá, lập kế hoạch chỉnh nha.
• Chụp CT chùm tia hình nón (CBCT): Tạo dữ liệu hình ảnh ba chiều của vùng răng - hàm - mặt. Kỹ thuật có thể hỗ trợ lập kế hoạch implant, đánh giá giải phẫu và một số trường hợp phẫu thuật, nội nha hoặc chỉnh nha phức tạp.

CBCT không nên được sử dụng thường quy khi hình ảnh có mức phơi nhiễm thấp hơn đã cung cấp đủ thông tin cần thiết. CBCT chỉ nên được thực hiện khi lợi ích chẩn đoán phù hợp với mức phơi nhiễm bức xạ.

Chụp X-quang răng có an toàn không?

X-quang nha khoa sử dụng bức xạ ion hóa, vì vậy không thể nói phương pháp này hoàn toàn không có rủi ro. Tuy nhiên, mức phơi nhiễm từ hình ảnh nha khoa nhìn chung thấp và chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng mức phơi nhiễm bức xạ từ nhiều nguồn. Khi X-quang được chỉ định hợp lý, lợi ích chẩn đoán thường lớn hơn nguy cơ nhỏ liên quan đến bức xạ.

Để đảm bảo an toàn, nguyên tắc quan trọng là chỉ chụp khi cần thiết và sử dụng mức phơi nhiễm phù hợp để có được thông tin chẩn đoán cần thiết. Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, việc hạn chế phơi nhiễm không cần thiết càng quan trọng vì người trẻ nhạy cảm hơn với tác động của bức xạ. Thông số chụp cần được điều chỉnh theo kích thước và nhu cầu chẩn đoán của trẻ, CBCT chỉ nên sử dụng khi thực sự cần thiết.

Phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ mang thai nên thông báo cho nha sĩ. Với X-quang răng, thai nhi không nằm trong chùm tia trực tiếp. Khi việc chụp có chỉ định y khoa phù hợp, không nên trì hoãn một chẩn đoán cần thiết chỉ vì lo ngại về bức xạ, nha sĩ sẽ cân nhắc lợi ích và nguy cơ trong từng trường hợp.

Những lưu ý khi chụp X-quang răng

Chụp X-quang răng thường diễn ra nhanh và không gây đau. Người bệnh vẫn nên cung cấp đầy đủ thông tin sức khỏe để nha sĩ lựa chọn kỹ thuật và số lượng hình ảnh phù hợp. Một số lưu ý gồm:

• Thông báo nếu đang hoặc có khả năng mang thai: Thông tin này giúp nha sĩ cân nhắc nhu cầu chụp và lựa chọn phương án phù hợp.
• Cho nha sĩ biết các phim đã chụp gần đây: Nếu hình ảnh cũ vẫn đáp ứng mục đích chẩn đoán, có thể không cần chụp lại.
• Không yêu cầu chụp định kỳ khi chưa có chỉ định: Tần suất chụp phụ thuộc vào tuổi, sức khỏe răng miệng, nguy cơ sâu răng, triệu chứng và mục tiêu điều trị chứ không có một lịch cố định cho tất cả mọi người.
• Giữ đúng tư thế khi chụp: Làm theo hướng dẫn của kỹ thuật viên giúp hình ảnh rõ hơn và giảm nguy cơ phải chụp lại.
• CBCT cần có chỉ định phù hợp: Không nên lựa chọn hình ảnh 3D chỉ vì cho rằng kỹ thuật hiện đại hơn sẽ luôn tốt hơn. CBCT nên được dùng khi thông tin cần thiết không thể thu được đầy đủ từ phương pháp có mức phơi nhiễm thấp hơn.
• Trẻ em cần được tối ưu mức phơi nhiễm: Loại phim, vùng chụp và thông số kỹ thuật cần phù hợp với kích thước cơ thể và mục đích chẩn đoán.
• Trao đổi khi còn lo lắng: Người bệnh có thể hỏi nha sĩ lý do cần chụp, loại X-quang được lựa chọn và thông tin mà hình ảnh dự kiến cung cấp.

Nhìn chung, chụp X-quang răng là công cụ hữu ích để phát hiện nhiều vấn đề khó quan sát trực tiếp, hỗ trợ lập kế hoạch và theo dõi điều trị nha khoa. Phương pháp có mức phơi nhiễm bức xạ thấp nhưng vẫn cần được chỉ định hợp lý, lựa chọn đúng kỹ thuật và tối ưu liều theo từng người để đảm bảo lợi ích chẩn đoán và an toàn.