Cảnh báo: Viêm não Nhật Bản có thể chuyển nặng chỉ sau vài ngày sốt

Những trường hợp bệnh nhi diễn tiến nặng được ghi nhận gần đây cho thấy không nên chủ quan khi trẻ sốt kèm đau đầu hoặc nôn. Nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và đưa trẻ đi khám kịp thời, đồng thời chủ động phòng bệnh bằng vắc xin và các biện pháp hạn chế muỗi đốt, có ý nghĩa quan trọng trong giảm nguy cơ biến chứng.

Viêm não Nhật Bản có thể diễn tiến nhanh sau vài ngày sốt

Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương vừa tiếp nhận một bé trai 9 tuổi ở Lào Cai trong tình trạng hôn mê, suy hô hấp và yếu liệt tứ chi do viêm não Nhật Bản. Chỉ khoảng hai ngày trước khi nhập viện, trẻ bắt đầu sốt, đau đầu và được sử dụng thuốc hạ sốt nhưng không cải thiện. Sau đó, cơn đau đầu tăng dần, kèm buồn nôn, nôn rồi trẻ nhanh chóng rơi vào hôn mê. Sau hai tuần điều trị, bệnh nhi vẫn cần tiếp tục được theo dõi các biến chứng thần kinh.

Trước đó, Bệnh viện Bạch Mai cũng điều trị một bé gái 7 tháng tuổi mắc viêm não Nhật Bản. Trẻ nhập viện sau khi sốt cao và xuất hiện cơn co giật toàn thân kéo dài, phải điều trị tích cực trong 24 ngày mới ổn định và được xuất viện. Hai trường hợp ở độ tuổi khác nhau cho thấy bệnh có thể xảy ra ở trẻ nhỏ và diễn tiến nặng chỉ trong thời gian ngắn.

Theo bác sĩ điều trị, viêm não Nhật Bản là bệnh cấp tính do virus viêm não Nhật Bản tấn công hệ thần kinh trung ương. Trong những ngày đầu, bệnh thường biểu hiện bằng sốt, đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn hoặc nôn, những triệu chứng khá giống với nhiều bệnh nhiễm trùng thông thường nên dễ bị bỏ qua hoặc chẩn đoán chưa chính xác.

Dấu hiệu nào cho thấy bệnh đang chuyển nặng?

Viêm não Nhật Bản có thể gây viêm và phù não khi virus tấn công hệ thần kinh trung ương. Khi bệnh tiến triển, trẻ có thể nhanh chóng xuất hiện các dấu hiệu thần kinh nghiêm trọng, phụ huynh cần đặc biệt lưu ý:

• Đau đầu tăng dần, dữ dội: Trẻ có thể đau đầu ngày càng nhiều, không thuyên giảm dù đã nghỉ ngơi hoặc sử dụng thuốc giảm đau, hạ sốt. Đau đầu kèm sốt, nôn hoặc thay đổi trạng thái ý thức càng cần được lưu ý.
• Nôn nhiều hoặc nôn liên tục: Nôn có thể xuất hiện cùng đau đầu và sốt, sau đó tăng dần về mức độ hoặc tần suất. Đặc biệt đáng lo ngại khi trẻ nôn nhiều kèm buồn ngủ, phản ứng chậm hoặc có những thay đổi bất thường về ý thức.
• Ngủ li bì, khó đánh thức: Trẻ có thể buồn ngủ nhiều hơn bình thường, phản ứng chậm khi được gọi hoặc khó đánh thức. Đây không đơn thuần là biểu hiện mệt mỏi do sốt nếu tình trạng kéo dài hoặc mức độ tỉnh táo giảm dần.
• Thay đổi hành vi, rối loạn ý thức: Trẻ có thể trở nên kích thích, quấy khóc bất thường, bứt rứt hoặc có hành vi khác với thường ngày. Khi bệnh tiến triển, trẻ có thể giảm dần mức độ tỉnh táo, không nhận biết người xung quanh hoặc phản ứng kém.
• Co giật: Đây là một trong những biểu hiện thần kinh đáng lo ngại của viêm não Nhật Bản. Cần đưa trẻ đi cấp cứu khi xuất hiện cơn co giật, đặc biệt nếu cơn kéo dài, tái diễn hoặc sau cơn trẻ không trở lại trạng thái tỉnh táo như bình thường.
• Yếu tay chân, giảm vận động: Tổn thương thần kinh có thể khiến trẻ yếu một hoặc nhiều chi, đi lại khó khăn, vận động kém linh hoạt hoặc không thể thực hiện những động tác vốn vẫn làm được trước đó.
• Hôn mê hoặc suy hô hấp: Đây là những dấu hiệu cho thấy bệnh đã chuyển sang tình trạng rất nặng. Trẻ có thể mất ý thức, không đáp ứng khi gọi hoặc gặp khó khăn trong hô hấp, cần được cấp cứu và điều trị tích cực ngay.

Ở trẻ nhỏ chưa thể tự mô tả triệu chứng, phụ huynh cần chú ý các biểu hiện như bỏ bú, bỏ ăn, quấy khóc bất thường, ngủ nhiều, li bì, phản ứng kém hoặc khó đánh thức. Nếu trẻ sốt cao khó hạ kèm đau đầu nhiều, nôn liên tục, co giật, yếu tay chân, thay đổi hành vi hoặc rối loạn ý thức, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay thay vì tiếp tục theo dõi tại nhà.

Viêm não Nhật Bản có thể để lại di chứng lâu dài

Cho tới nay, chúng ta vẫn chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu bệnh Viêm não Nhật bản, tất cả chỉ dừng lại tại điều trị hỗ trợ tích cực, điều trị triệu chứng.

Một trong những đặc điểm đáng lo ngại của viêm não Nhật Bản là người bệnh sống sót qua giai đoạn cấp tính chưa chắc đã hồi phục hoàn toàn. Tổn thương hệ thần kinh có thể để lại hậu quả kéo dài đối với khả năng vận động, nhận thức, ngôn ngữ, hành vi và sinh hoạt hằng ngày. Điều này khiến gánh nặng của bệnh không chỉ nằm ở nguy cơ tử vong mà còn ở những di chứng có thể theo người bệnh trong nhiều năm.

Một nghiên cứu hồi cứu trên 360 bệnh nhi bị viêm não Nhật Bản, đã điều trị tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2017 đến 2023, ghi nhận 42,2% trường hợp tử vong hoặc có di chứng lâu dài. Trong đó, 29 trẻ tử vong, 41 trẻ có di chứng nặng, 56 trẻ di chứng mức độ vừa và 23 trẻ di chứng nhẹ; di chứng thần kinh, vận động là dạng thường gặp nhất.

Nghiên cứu cũng cho thấy nhu cầu thở máy, mở khí quản và thời gian nằm viện trên hai tuần có liên quan đến nguy cơ di chứng hoặc tử vong lâu dài. Kết quả này cho thấy mức độ nặng của bệnh trong giai đoạn cấp tính có thể liên quan đến khả năng hồi phục về sau, đặc biệt ở những trẻ phải điều trị tích cực và có tổn thương thần kinh nghiêm trọng.

Nguy cơ ảnh hưởng lâu dài sau viêm não cũng được ghi nhận trong các nghiên cứu trên toàn cầu. Một phân tích tổng hợp trên 1.018 trẻ sống sót sau viêm não do nhiễm trùng, được công bố trên Developmental Medicine & Child Neurology, ghi nhận 42% trẻ không hồi phục hoàn toàn trong thời gian theo dõi, trong đó chậm phát triển được ghi nhận ở mức 35%, bất thường hành vi ở mức 18%, suy giảm vận động ở mức 17%, và co giật ở mức 10%. Dù nghiên cứu bao gồm nhiều nguyên nhân viêm não do nhiễm trùng chứ không chỉ viêm não Nhật Bản, kết quả vẫn cho thấy tổn thương não trong giai đoạn cấp tính có thể để lại ảnh hưởng kéo dài ở trẻ.

Chủ động phòng viêm não Nhật Bản bằng cách nào?

Virus viêm não Nhật Bản được duy trì trong tự nhiên chủ yếu ở vật chủ là chim hoang dã, lợn, sau đó có thể truyền sang người qua véc tơ muỗi Culex. Do bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và có nguy cơ để lại di chứng thần kinh nặng nề, chủ động phòng bệnh đặc biệt và hiệu quả bằng tiêm vắc xin kết hợp hạn chế muỗi đốt có vai trò quan trọng.

Tiêm vắc xin đầy đủ, đúng lịch

Tại Việt Nam, vắc xin viêm não Nhật Bản đã được đưa vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng từ năm 1997. Hiện có nhiều loại vắc xin với độ tuổi chỉ định và lịch tiêm khác nhau, vì vậy phụ huynh cần dựa trên loại vắc xin trẻ đã sử dụng và hướng dẫn của nhân viên y tế để hoàn thành đúng phác đồ.

Cha mẹ nên kiểm tra lại lịch sử tiêm chủng của trẻ, đặc biệt khi không nhớ rõ loại vắc xin, số mũi đã tiêm hoặc thời điểm tiêm gần nhất. Không nên tự suy đoán rằng trẻ đã được bảo vệ đầy đủ chỉ vì từng tiêm vắc xin khi còn nhỏ, bởi một số phác đồ cần các mũi tiếp theo hoặc mũi nhắc để duy trì miễn dịch. Nếu không nhớ lịch tiêm, phụ huynh có thể đến cơ sở tiêm chủng để được kiểm tra và tư vấn lịch phù hợp.

Nếu phụ huynh đang tìm địa chỉ tiêm vắc xin viêm não Nhật Bản cho trẻ, có thể đến Tiêm chủng Long Châu để được tư vấn và kiểm tra lịch sử tiêm chủng. Tại đây, phụ huynh có thể trao đổi với nhân viên y tế về lựa chọn chủng loại vắc xin, độ tuổi và lịch tiêm phù hợp với từng trường hợp cụ thể. Việc kiểm tra lịch sử tiêm trước khi tiêm giúp hạn chế bỏ sót các mũi cần thiết và chủ động duy trì khả năng bảo vệ trẻ trước bệnh viêm não Nhật Bản.

Hạn chế nguy cơ trẻ bị muỗi đốt

Bên cạnh tiêm chủng, gia đình nên chủ động giảm nguy cơ trẻ bị muỗi đốt bằng cách cho trẻ ngủ màn, mặc quần áo dài khi ở những khu vực có nhiều muỗi và sử dụng các biện pháp xua muỗi phù hợp. Cha mẹ cũng nên thường xuyên vệ sinh khu vực sinh hoạt, dọn dẹp bụi rậm, che kín các dụng cụ chứa nước và loại bỏ những nơi nước đọng quanh nhà để hạn chế muỗi sinh sản.

Nguy cơ muỗi truyền virus không chỉ xuất hiện ở khu vực nông thôn mà có thể xảy ra tại nhiều môi trường khác nhau. Vì vậy, các biện pháp phòng muỗi cần được duy trì thường xuyên, đặc biệt với trẻ sống hoặc vui chơi gần ruộng, ao hồ, chuồng trại. Kết hợp tiêm vắc xin đầy đủ với hạn chế muỗi đốt giúp chủ động giảm nguy cơ mắc viêm não Nhật Bản.

Viêm não Nhật Bản là bệnh có thể diễn tiến nhanh và gây tổn thương thần kinh nghiêm trọng nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời. Đồng thời, cho tới nay vẫn chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu. Vì vậy, cha mẹ cần chú ý các dấu hiệu bất thường khi trẻ sốt, đặc biệt là đau đầu nhiều, nôn, ngủ li bì, co giật hoặc rối loạn ý thức. Chủ động tiêm chủng và phòng tránh muỗi đốt là những biện pháp quan trọng để giảm nguy cơ trước cảnh báo viêm não Nhật Bản có thể chuyển nặng chỉ sau vài ngày sốt.