Tiểu không tự chủ là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa

Hệ tiết niệu bao gồm thận, niệu quản, bàng quang và niệu đạo. Bình thường, bàng quang sẽ lưu trữ nước tiểu cho đến khi bạn sẵn sàng đi vệ sinh, lúc đó não sẽ gửi tín hiệu để cơ bàng quang co bóp và cơ thắt niệu đạo giãn ra để nước tiểu thoát ra ngoài. Tiểu không tự chủ xảy ra khi một phần của hệ thống này hoạt động không đúng cách.

Những dấu hiệu và triệu chứng của tiểu không tự chủ

Triệu chứng chính của bệnh là tình trạng són tiểu ngoài ý muốn, tuy nhiên mức độ rò rỉ có thể khác nhau từ vài giọt đến lượng lớn nước tiểu thoát ra hoàn toàn. Tùy vào bệnh mà các dấu hiệu đi kèm sẽ khác nhau:

• Rò rỉ nước tiểu khi thực hiện các hành động tạo áp lực lên vùng bụng như cười, ho, bê vác đồ nặng hoặc chạy nhảy.
• Cảm giác buồn tiểu cực kỳ đột ngột và mạnh mẽ mà không thể kìm nén được.
• Đi tiểu thường xuyên (hơn 8 lần trong ngày).
• Tiểu đêm (phải thức dậy nhiều hơn 2 lần trong đêm để đi tiểu).
• Nhỏ giọt nước tiểu liên tục sau khi đã đi vệ sinh.
• Đái dầm.
• Cảm giác đau hoặc khó chịu khi đi tiểu.

Biến chứng có thể gặp khi mắc tiểu không tự chủ 

Tiểu không tự chủ kéo dài không chỉ gây ra những phiền toái về mặt vệ sinh mà còn dẫn đến các biến chứng về sức khỏe và tâm lý:

• Các vấn đề về da: Da vùng kín thường xuyên ẩm ướt dẫn đến phát ban, lở loét và nhiễm trùng da.
• Nhiễm trùng đường tiết niệu: Tăng nguy cơ mắc các đợt nhiễm trùng tái phát.
• Tác động tâm lý: Người bệnh thường xuyên cảm thấy xấu hổ, lo lắng, dẫn đến việc hạn chế các hoạt động xã hội, cô lập bản thân và thậm chí bị trầm cảm.
• Nguy cơ té ngã: Đặc biệt ở người cao tuổi khi họ cố gắng vội vã chạy vào nhà vệ sinh.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bạn không nên cam chịu sống chung với tình trạng rò rỉ nước tiểu. Hãy đi khám nếu:

• Tình trạng són tiểu ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cuộc sống và các mối quan hệ xã hội.
• Bạn bắt đầu hạn chế các hoạt động thể chất hoặc các cuộc gặp gỡ vì sợ rò rỉ.
• Tình trạng rò rỉ nước tiểu đi kèm với cảm giác đau hoặc có máu trong nước tiểu.
• Các triệu chứng són tiểu ngày càng nặng hơn theo thời gian.

Tiểu không tự chủ không phải là một căn bệnh mà là triệu chứng của các vấn đề sức khỏe hoặc thói quen sinh hoạt khác nhau. Nhìn chung, nguyên nhân tiểu không tự chủ là:

Nguyên nhân tạm thời:

• Chế độ ăn uống: Các loại thực phẩm và đồ uống có tính lợi tiểu hoặc gây kích ứng bàng quang như rượu, caffeine (trà, cà phê), đồ uống có ga, chất làm ngọt nhân tạo, sô cô la, và các loại thực phẩm cay hoặc nhiều axit (như cam, chanh).
• Sử dụng thuốc: Một số loại thuốc điều trị huyết áp, thuốc giãn cơ, thuốc an thần hoặc liều cao Vitamin C có thể làm tăng lượng nước tiểu hoặc ảnh hưởng đến khả năng co bóp của bàng quang.
• Nhiễm trùng đường tiết niệu: Gây kích ứng bàng quang và làm xuất hiện các cơn buồn tiểu mạnh mẽ.
• Táo bón: Trực tràng nằm gần bàng quang và dùng chung các dây thần kinh; phân cứng tích tụ có thể khiến các dây thần kinh này hoạt động quá mức.

Nguyên nhân kéo dài:

• Mang thai và sinh nở: Sự thay đổi nội tiết tố, trọng lượng của thai nhi và quá trình sinh con qua ngả âm đạo có thể làm suy yếu cơ sàn chậu và tổn thương các dây thần kinh kiểm soát bàng quang.
• Lão hóa: Khả năng lưu trữ nước tiểu của bàng quang giảm dần theo tuổi và các cơn co thắt bàng quang không tự chủ xảy ra thường xuyên hơn.
• Mãn kinh: Sự sụt giảm estrogen khiến lớp niêm mạc bàng quang và niệu đạo trở nên kém khỏe mạnh, làm trầm trọng thêm tình trạng són tiểu.
• Phì đại tuyến tiền liệt: Ở nam giới, tuyến tiền liệt to ra có thể chèn ép niệu đạo gây ra tiểu không tự chủ do tràn đầy.
• Rối loạn thần kinh: Các bệnh như đột quỵ, đa xơ cứng, bệnh Parkinson hoặc chấn thương cột sống làm gián đoạn tín hiệu truyền từ não đến bàng quang.

Những ai có nguy cơ mắc phải tiểu không tự chủ?

Những đối tượng có nguy cơ mắc phải tiểu không tự chủ là:

• Giới tính: Phụ nữ có nguy cơ mắc tiểu không tự chủ khi gắng sức cao hơn do các yếu tố về giải phẫu, mang thai và mãn kinh. Khoảng ~25 - 45% phụ nữ trưởng thành gặp phải tình trạng này. Nam giới thường gặp các vấn đề về tuyến tiền liệt dẫn đến tiểu không tự chủ do thúc bách và tràn đầy.
• Tuổi tác: Những người trên 50 tuổi có nguy cơ cao hơn khi các cơ bàng quang và niệu đạo dần mất đi sức mạnh.
• Người thừa cân, béo phì: Trọng lượng dư thừa làm tăng áp lực lên bàng quang và các cơ xung quanh, khiến chúng bị suy yếu.
• Tiền sử gia đình: Nếu người thân trong gia đình (đặc biệt là mẹ hoặc chị gái) mắc bệnh, nguy cơ của bạn sẽ cao hơn.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải tiểu không tự chủ

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải tiểu không tự chủ là:

• Hút thuốc lá: Việc hút thuốc thường xuyên có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh cao hơn và các cơn ho do thuốc lá có thể kích phát tình trạng són tiểu.
• Các bệnh mãn tính: Tiểu đường, bệnh thận hoặc các bệnh lý thần kinh làm tăng gánh nặng lên hệ tiết niệu.
• Hoạt động thể chất cường độ cao: Các vận động viên thường xuyên thực hiện các động tác nhảy hoặc chạy cường độ mạnh có thể làm căng thẳng cơ sàn chậu.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán tiểu không tự chủ 

Bác sĩ sẽ bắt đầu bằng việc xem xét bệnh sử, thói quen ăn uống và thực hiện khám lâm sàng. Bao gồm:

• Xét nghiệm nước tiểu: Tìm kiếm dấu hiệu nhiễm trùng, máu hoặc các yếu tố bất thường khác.
• Siêu âm bàng quang: Kiểm tra lượng nước tiểu còn sót lại sau khi đi vệ sinh để đánh giá khả năng làm rỗng bàng quang.
• Kiểm tra gắng sức: Người bệnh được yêu cầu ho khi bàng quang đầy để bác sĩ quan sát xem có nước tiểu rò rỉ ra hay không.
• Nội soi bàng quang: Để quan sát trực tiếp bên trong bàng quang nhằm tìm kiếm khối u hoặc tổn thương cấu trúc.

Phương pháp điều trị tiểu không tự chủ

Phương pháp điều trị tiểu không tự chủ là một quy trình tiếp cận từng bước, thường ưu tiên các biện pháp thay đổi lối sống và hành vi trước khi can thiệp y tế chuyên sâu. 

Người bệnh nên bắt đầu bằng việc điều chỉnh thói quen sinh hoạt như duy trì cân nặng hợp lý (giảm 5 - 10% trọng lượng có thể cải thiện đáng kể triệu chứng), hạn chế các chất kích thích bàng quang như caffeine, rượu, đồ uống có ga và lượng nước uống khoảng 2 lít mỗi ngày được chia đều. Các kỹ thuật hành vi đóng vai trò cốt lõi, bao gồm bài tập Kegel giúp tăng cường cơ sàn chậu và rèn luyện bàng quang để kéo dài khoảng thời gian giữa các lần đi tiểu theo lịch trình cố định. 

Nếu các biện pháp trên không mang lại hiệu quả mong muốn, bác sĩ có thể chỉ định các loại thuốc như kháng cholinergic hoặc thuốc chủ vận beta để giúp thư giãn cơ bàng quang, tăng khả năng lưu trữ nước tiểu, hoặc sử dụng estrogen bôi âm đạo cho phụ nữ sau mãn kinh để phục hồi các mô niêm mạc. 

Bên cạnh đó, các thiết bị hỗ trợ như vòng nâng hoặc các thủ thuật ít xâm lấn như tiêm Botox vào thành bàng quang, kích thích thần kinh và tiêm chất làm đầy niệu đạo cũng là những lựa chọn điều trị hiệu quả. 

Trong những trường hợp nghiêm trọng hoặc khi các phương pháp bảo tồn thất bại, các phương pháp phẫu thuật như đặt võng nâng cổ bàng quang Sling để nâng đỡ niệu đạo hoặc đặt cơ thắt nhân tạo sẽ được cân nhắc để khôi phục khả năng kiểm soát bàng quang hoàn toàn.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của tiểu không tự chủ 

Chế độ sinh hoạt:

• Đi tiểu theo lịch: Thay vì chờ buồn tiểu mới đi, hãy đi tiểu sau mỗi 2 - 4 giờ.
• Kiểm soát cân nặng: Giảm dù chỉ 5 - 10% trọng lượng cơ thể có thể cải thiện đáng kể tình trạng són tiểu.
• Thực hiện bài tập Kegel hàng ngày: Kiên trì luyện tập ít nhất 4 tháng để thấy được hiệu quả rõ rệt.
• Tránh mang vác nặng: Sử dụng các thiết bị hỗ trợ để giảm áp lực cho vùng sàn chậu.
• Sử dụng sản phẩm hỗ trợ: Sử dụng miếng lót thấm hút hoặc quần lót chuyên dụng để duy trì sự tự tin và khô ráo.

Chế độ dinh dưỡng:

• Uống đủ nước nhưng đúng lúc: Đảm bảo uống khoảng 2 lít nước mỗi ngày nhưng nên hạn chế uống 2 - 4 giờ trước khi đi ngủ.
• Hạn chế các chất kích thích bàng quang: Giảm tối đa trà, cà phê, rượu và các loại gia vị cay nóng.
• Ăn nhiều chất xơ: Giúp ngăn ngừa táo bón, một nguyên nhân gây áp lực trực tiếp lên bàng quang.

Phương pháp phòng ngừa tiểu không tự chủ

Để giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh trong tương lai, bạn nên:

• Duy trì cân nặng lành mạnh: Thông qua chế độ ăn uống khoa học và tập thể dục.
• Luyện tập cơ sàn chậu: Phụ nữ mang thai và sau sinh nên bắt đầu các bài tập Kegel để củng cố các cơ bị kéo giãn.
• Bỏ thuốc lá: Để tránh các cơn ho mãn tính gây áp lực lên bàng quang.
• Điều trị tốt các bệnh nền: Kiểm soát đường huyết ở bệnh nhân tiểu đường và quản lý tốt các vấn đề thần kinh.
• Xây dựng thói quen đi vệ sinh đúng cách: Không nên rặn quá mạnh khi đi ngoài và không nên nhịn tiểu quá lâu.