Táo bón sau sinh: Nguyên nhân, chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa

Táo bón sau sinh được định nghĩa y khoa là tình trạng sản phụ đi tiêu ít hơn 3 lần trong một tuần kèm theo tính chất phân khô cứng và phải gắng sức rặn nhiều khi đại tiện. Đây là một rối loạn chức năng thường gặp trong thời kỳ hậu sản do sự cộng hưởng của sự thay đổi đột ngột nội tiết tố và các chấn thương tại tầng sinh môn hoặc ổ bụng trong quá trình chuyển dạ. 

Về mặt cơ chế bệnh sinh thì quá trình mang thai và sinh nở làm suy yếu cơ sàn chậu và cơ thành bụng khiến lực đẩy khi đi đại tiện bị giảm sút đáng kể. Bên cạnh đó sự chèn ép của tử cung lên trực tràng và đại tràng trong thời gian dài cũng làm giảm nhu động ruột sinh lý. Táo bón sau sinh không chỉ đơn thuần là vấn đề rối loạn tiêu hóa mà còn liên quan mật thiết đến chế độ dinh dưỡng và trạng thái tâm lý của người mẹ.

Những dấu hiệu và triệu chứng của táo bón sau sinh 

Triệu chứng của táo bón sau sinh thường rất dễ nhận biết thông qua thói quen đại tiện và cảm giác của người bệnh. Các dấu hiệu điển hình thường gặp bao gồm:

• Tần suất đại tiện giảm: Sản phụ đi tiêu ít hơn 3 lần mỗi tuần hoặc cảm thấy khoảng cách giữa các lần đi tiêu kéo dài bất thường so với thói quen trước đây.
• Tính chất phân thay đổi: Phân trở nên khô cứng và đóng thành cục nhỏ rời rạc (giống phân dê) hoặc khối phân quá to và rắn chắc gây khó khăn khi đào thải.
• Khó khăn khi đi tiêu: Người bệnh phải dùng sức rặn mạnh mới có thể đẩy phân ra ngoài và đôi khi phải cần sự hỗ trợ bằng tay ấn vào vùng bụng hoặc quanh hậu môn.

Biến chứng có thể gặp khi mắc táo bón sau sinh 

Nếu tình trạng táo bón kéo dài và không được điều trị dứt điểm thì nó có thể dẫn đến nhiều biến chứng ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của người mẹ trong giai đoạn nhạy cảm này.

• Bệnh trĩ (Hemorrhoids): Việc phải rặn nhiều làm tăng áp lực lên các tĩnh mạch ở vùng hậu môn trực tràng khiến các búi trĩ sa ra ngoài và gây đau đớn cũng như chảy máu kéo dài.
• Nứt kẽ hậu môn (Anal Fissure): Phân quá cứng và to khi đi qua ống hậu môn có thể làm rách niêm mạc gây ra vết nứt đau đớn. Tình trạng này tạo ra nỗi ám ảnh sợ đi tiêu khiến táo bón càng trở nên trầm trọng hơn.
• Tắc ruột do u phân (Fecal Impaction): Phân tích tụ lâu ngày trong đại tràng sẽ trở nên cực kỳ cứng và tạo thành khối u phân gây tắc nghẽn hoàn toàn đường ruột. Đây là biến chứng cấp cứu cần được xử lý thụt tháo hoặc lấy phân nhân tạo.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Mặc dù táo bón sau sinh thường có thể tự cải thiện bằng việc điều chỉnh lối sống nhưng có những trường hợp tiềm ẩn các bệnh lý nguy hiểm cần sự can thiệp y tế chuyên sâu bao gồm:

• Tình trạng táo bón kéo dài hơn 2 tuần dù đã áp dụng các biện pháp thay đổi chế độ ăn và sinh hoạt.
• Xuất hiện máu tươi trong phân hoặc máu chảy thành tia và dính đầy giấy vệ sinh sau khi đi tiêu.
• Đau bụng dữ dội kèm theo chướng bụng và không thể trung tiện (xì hơi) được.

Táo bón sau sinh là kết quả của sự tác động đa chiều từ các yếu tố nội tiết, cơ học và lối sống trong quá trình mang thai cũng như sau khi sinh nở, cụ thể:

• Thay đổi nội tiết tố: Nồng độ hormone Progesterone tăng cao trong thai kỳ và kéo dài sau sinh có tác dụng làm giãn cơ trơn giúp tử cung không co bóp nhưng đồng thời cũng làm giảm nhu động ruột và khiến thời gian lưu chuyển phân kéo dài hơn.
• Tổn thương cơ sàn chậu: Quá trình chuyển dạ và sinh nở (đặc biệt là sinh thường) có thể làm giãn hoặc rách các cơ và dây chằng vùng sàn chậu dẫn đến suy yếu khả năng co bóp tống phân ra ngoài.
• Tác dụng phụ của thuốc: Việc sử dụng các loại thuốc giảm đau (nhóm Opioids) trong quá trình sinh mổ hoặc viên uống bổ sung sắt và canxi sau sinh là những nguyên nhân phổ biến gây nóng trong và táo bón.

Những ai có nguy cơ mắc phải táo bón sau sinh? 

Hầu hết phụ nữ sau sinh đều có nguy cơ gặp phải tình trạng này nhưng tỷ lệ mắc bệnh sẽ cao hơn ở những nhóm đối tượng sau:

• Sản phụ sinh mổ phải sử dụng thuốc gây tê hoặc gây mê và thuốc giảm đau sau phẫu thuật.
• Sản phụ sinh thường có can thiệp thủ thuật cắt tầng sinh môn hoặc bị rách tầng sinh môn độ 3 và độ 4.
• Những người có tiền sử mắc bệnh trĩ hoặc hội chứng ruột kích thích (thể táo bón) trước và trong khi mang thai.
• Phụ nữ có thai kỳ ít vận động và tăng cân quá mức hoặc thai nhi quá lớn chèn ép nhiều lên khung chậu.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải táo bón sau sinh 

Ngoài các nguyên nhân trực tiếp thì một số yếu tố từ môi trường và thói quen sinh hoạt cũng góp phần làm tăng nặng tình trạng bệnh:

• Uống ít nước: Việc nuôi con bằng sữa mẹ đòi hỏi cơ thể người mẹ phải cung cấp một lượng nước lớn để tạo sữa và nếu không bù đủ nước thì ruột sẽ tăng tái hấp thu nước từ phân làm phân khô cứng.
• Lối sống tĩnh tại: Thói quen nằm nhiều một chỗ và ít đi lại sau sinh làm giảm nhu động ruột và sự lưu thông máu đến hệ tiêu hóa.
• Lạm dụng thuốc nhuận tràng: Việc tự ý sử dụng thuốc thụt tháo hoặc nhuận tràng kéo dài làm mất phản xạ đi tiêu tự nhiên của cơ thể.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán táo bón sau sinh 

Để chẩn đoán chính xác tình trạng và nguyên nhân gây táo bón thì bác sĩ chuyên khoa sẽ tiến hành thăm khám lâm sàng kết hợp với các chỉ định cận lâm sàng cần thiết bao gồm:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ sẽ khai thác tiền sử bệnh lý và thói quen ăn uống cũng như tần suất đi tiêu. Việc thăm khám vùng bụng và trực tràng giúp đánh giá mức độ ứ đọng phân và phát hiện các tổn thương thực thể như trĩ hay nứt kẽ hậu môn.
• Xét nghiệm máu: Giúp kiểm tra nồng độ hormone tuyến giáp (để loại trừ suy giáp) và nồng độ Canxi trong máu.
• Chụp X-quang bụng không chuẩn bị: Giúp quan sát mức độ ứ đọng phân trong đại tràng và loại trừ tắc ruột cơ học.
• Nội soi đại trực tràng: Phương pháp này hiếm khi được chỉ định cho phụ nữ sau sinh trừ khi có các dấu hiệu báo động nghi ngờ tổn thương niêm mạc hoặc khối u đường tiêu hóa.

Phương pháp điều trị táo bón sau sinh

Mục tiêu điều trị là khôi phục thói quen đi tiêu đều đặn và làm mềm phân để giảm đau đớn cho sản phụ. Các phương pháp điều trị cần ưu tiên tính an toàn cho cả mẹ và bé bao gồm:

• Tập thói quen đi tiêu vào một giờ cố định trong ngày (tốt nhất là buổi sáng) để thiết lập lại phản xạ cho đường ruột.
• Thay đổi tư thế đi vệ sinh bằng cách kê thêm một chiếc ghế nhỏ dưới chân sao cho đầu gối cao hơn hông giúp góc trực tràng mở rộng để phân dễ dàng di chuyển ra ngoài.
• Massage bụng nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ quanh rốn giúp kích thích nhu động ruột hoạt động hiệu quả hơn.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của táo bón sau sinh 

Chế độ sinh hoạt

Việc xây dựng một chế độ sinh hoạt khoa học ngay sau khi sinh giúp hệ tiêu hóa nhanh chóng hồi phục và ngăn ngừa táo bón tái phát, cụ thể:

• Vận động nhẹ nhàng càng sớm càng tốt sau khi sinh (đi bộ quanh phòng) để kích thích nhu động ruột và tăng cường lưu thông máu.
• Không nhịn đi tiêu khi có cảm giác buồn đi vệ sinh vì việc kìm nén sẽ làm mất dần phản xạ của trực tràng.
• Tập các bài tập sàn chậu (Kegel) giúp tăng cường sức mạnh cho cơ vùng chậu và hỗ trợ quá trình đại tiện dễ dàng hơn.

Chế độ dinh dưỡng

Dinh dưỡng đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát độ mềm của phân và tần suất đại tiện.

• Tăng cường chất xơ trong khẩu phần ăn hàng ngày từ rau xanh (mồng tơi, rau đay, súp lơ) và trái cây tươi (đu đủ, chuối, cam, bưởi) cũng như ngũ cốc nguyên hạt.
• Uống đủ nước (từ 2 đến 3 lít mỗi ngày) bao gồm nước lọc và nước trái cây hay nước canh để bù lại lượng nước mất đi qua sữa mẹ và giúp làm mềm phân.
• Bổ sung thực phẩm chứa lợi khuẩn (Probiotics) như sữa chua hoặc men vi sinh giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột và hỗ trợ tiêu hóa tốt hơn.

Phương pháp phòng ngừa táo bón sau sinh

Việc phòng bệnh dựa hoàn toàn vào các biện pháp dự phòng thông thường thông qua việc điều chỉnh lối sống và chăm sóc cơ thể đúng cách ngay từ trong thai kỳ và giai đoạn hậu sản, bao gồm:

• Dự phòng từ trong thai kỳ: Duy trì chế độ ăn giàu chất xơ và uống đủ nước trong suốt quá trình mang thai để giữ cho hệ tiêu hóa luôn khỏe mạnh.
• Vệ sinh vùng kín: Giữ vệ sinh tầng sinh môn sạch sẽ và khô ráo để tránh nhiễm trùng vết khâu giúp giảm cảm giác đau khi đi vệ sinh. Có thể ngâm hậu môn trong nước ấm để làm dịu cơn đau và thư giãn cơ vòng hậu môn.
• Điều chỉnh tư thế cho con bú: Chọn tư thế ngồi hoặc nằm thoải mái để tránh gây áp lực lên vùng bụng và tầng sinh môn.

Táo bón sau sinh tuy là một vấn đề tế nhị và gây nhiều phiền toái nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát được nếu người mẹ có kiến thức và sự kiên trì. Việc kết hợp hài hòa giữa chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ cùng lối sống vận động khoa học và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa sẽ giúp các mẹ bỉm sữa nhanh chóng vượt qua tình trạng này.