Rụng tóc là bệnh gì? Nguyên nhân, triệu chứng và điều trị

Rụng tóc là gì?

Rụng tóc là tình trạng mất tóc bất thường, có thể xảy ra khu trú ở da đầu hoặc lan rộng trên toàn cơ thể. Tình trạng này có thể tạm thời hoặc vĩnh viễn, tùy thuộc vào nguyên nhân gây bệnh. Rụng tóc có thể là hệ quả của yếu tố di truyền, thay đổi nội tiết, bệnh lý, tác động của thuốc hoặc cũng có thể là một phần của quá trình lão hóa tự nhiên.

Rụng tóc có thể ảnh hưởng đến cả nam và nữ, nhưng thường gặp hơn ở nam giới, đặc biệt là rụng tóc kiểu hói đầu. Mặc dù không trực tiếp đe dọa tính mạng, rụng tóc có thể gây ảnh hưởng lớn đến tâm lý, thẩm mỹ và chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Rụng tóc là một tình trạng rất phổ biến trên toàn cầu. Gần như ai cũng có thể trải qua rụng tóc ở một thời điểm nào đó trong đời. Trong đó, rụng tóc từng mảng (Alopecia areata) ảnh hưởng đến khoảng 7 triệu người tại Hoa Kỳ, đây cũng là dạng rụng tóc phổ biến thứ hai, chỉ sau rụng tóc kiểu nam và nữ.

Phân loại rụng tóc

Rụng tóc được chia thành nhiều loại khác nhau, dựa trên cơ chế bệnh sinh, hình thái rụng tóc và mức độ tổn thương nang tóc. Một số dạng rụng tóc thường gặp bao gồm:

Rụng tóc không sẹo (Non-scarring alopecia)

Đây là nhóm rụng tóc không phá hủy vĩnh viễn nang tóc, tóc có khả năng mọc lại nếu được điều trị hoặc loại bỏ nguyên nhân.

• Rụng tóc từng mảng: Là bệnh lý tự miễn, gây rụng tóc thành từng mảng tròn hoặc bầu dục trên da đầu, râu, lông mày, lông mi. Các thể nặng bao gồm rụng toàn bộ tóc da đầu hoặc rụng toàn thân.
• Rụng tóc kiểu nam và nữ: Là dạng rụng tóc do di truyền và nội tiết. Ở nam giới, tóc rụng theo kiểu chữ M hoặc hói đỉnh đầu; ở nữ giới, tóc thường thưa dần toàn bộ da đầu.
• Rụng tóc telogen: Xảy ra khi nhiều sợi tóc cùng lúc chuyển sang giai đoạn nghỉ và rụng, thường liên quan đến stress, bệnh lý, sinh nở hoặc sang chấn tâm lý.
• Rụng tóc do kéo: Do tóc bị kéo căng kéo dài bởi các kiểu tóc buộc chặt, nối tóc hoặc hóa chất làm tóc.
• Rụng tóc do thói quen nhổ tóc: Là rối loạn tâm lý khiến người bệnh không kiểm soát được hành vi nhổ tóc.

Rụng tóc có sẹo (Scarring alopecia)

Là nhóm bệnh lý gây phá hủy nang tóc và thay thế bằng mô sẹo, dẫn đến rụng tóc vĩnh viễn.

• Rụng tóc xơ hóa vùng trán: Gây rụng tóc vùng trán và lông mày, thường gặp ở phụ nữ lớn tuổi.
• Rụng tóc xơ hóa trung tâm lan tỏa: Bắt đầu từ đỉnh đầu và lan dần ra xung quanh.
• Lichen planopilaris: Gây rụng tóc thành từng mảng kèm viêm và sẹo trên da đầu.

Rụng tóc do điều trị y tế

• Rụng tóc do hóa trị: Thường xảy ra sau khi sử dụng thuốc hóa trị ung thư.
• Rụng tóc kéo dài sau hóa trị: Tóc không mọc lại hoặc mọc rất chậm sau khi kết thúc hóa trị.

Những dấu hiệu và triệu chứng của rụng tóc

Rụng tóc có thể biểu hiện đa dạng, tùy thuộc vào nguyên nhân và loại rụng tóc. Các triệu chứng thường gặp bao gồm:

Thưa tóc dần theo thời gian: Đây là biểu hiện phổ biến nhất, thường gặp ở rụng tóc kiểu di truyền.

• Ở nam giới: Tóc thưa dần ở vùng trán, thái dương và đỉnh đầu, tạo hình chữ M hoặc hói đỉnh.
• Ở nữ giới: Tóc thưa lan tỏa toàn bộ da đầu, đường ngôi tóc rộng dần nhưng ít khi hói hoàn toàn.

Rụng tóc thành từng mảng tròn hoặc bầu dục thường có đặc điểm:

• Các mảng rụng tóc nhẵn, không sẹo.
• Có thể xuất hiện ở da đầu, râu, lông mày, lông mi hoặc các vùng có lông khác.
• Trước khi rụng tóc, vùng da có thể ngứa, đau rát hoặc châm chích nhẹ.

Rụng tóc đột ngột, rụng nhiều:

• Xảy ra sau stress thể chất hoặc tâm lý, bệnh nặng, phẫu thuật, sinh con hoặc nhiễm trùng.
• Người bệnh nhận thấy tóc rụng nhiều khi gội đầu, chải tóc hoặc chỉ cần vuốt nhẹ.
• Thường là biểu hiện của rụng tóc telogen, đa số mang tính tạm thời.

Rụng tóc toàn bộ da đầu hoặc toàn thân:

• Có thể gặp trong rụng tóc toàn bộ, rụng tóc toàn thân hoặc sau hóa trị.
• Lông mày, lông mi, lông tay chân cũng có thể rụng.

Rụng tóc kèm tổn thương da đầu:

• Da đầu có thể đỏ, bong vảy, ngứa, đau hoặc rỉ dịch, thường gặp trong rụng tóc do viêm, nhiễm nấm hoặc rụng tóc có sẹo.
• Có thể xuất hiện các mảng vảy lan rộng, tóc gãy sát chân.

Rụng tóc do kéo hoặc thói quen:

• Rụng tóc tập trung tại những vùng thường xuyên bị kéo căng (vùng trán, thái dương).
• Trong rụng tóc do thói quen nhổ tóc, tóc rụng không đều, độ dài tóc không đồng nhất.

Biến chứng có thể gặp khi bị rụng tóc

Mặc dù rụng tóc không nguy hiểm đến tính mạng nhưng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời, có thể dẫn đến nhiều biến chứng:

• Rụng tóc vĩnh viễn: Xảy ra trong rụng tóc có sẹo, khi nang tóc bị phá hủy và thay thế bằng mô xơ. Việc điều trị muộn có thể khiến tóc không thể mọc lại.
• Viêm da, nhiễm trùng thứ phát do gãi hoặc chăm sóc da đầu không đúng cách. Da đầu trở nên nhạy cảm hơn với ánh nắng, dễ tổn thương.
• Ảnh hưởng tâm lý và chất lượng cuộc sống: Người bệnh có thể gặp lo âu, stress, giảm tự tin, trầm cảm, đặc biệt ở phụ nữ và người trẻ tuổi, ảnh hưởng đến giao tiếp xã hội, công việc và các mối quan hệ cá nhân.
• Rụng tóc có thể là dấu hiệu cảnh báo bệnh tự miễn, rối loạn nội tiết, bệnh thận mạn, thiếu máu hoặc ung thư.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bạn nên đi khám bác sĩ chuyên khoa da liễu nếu gặp một trong các tình trạng sau:

• Rụng tóc kéo dài, tiến triển nhanh hoặc ngày càng nặng.
• Rụng tóc thành từng mảng, rụng đột ngột hoặc rụng toàn bộ da đầu.
• Rụng tóc kèm theo ngứa, đau, đỏ da, bong vảy hoặc sẹo da đầu.
• Rụng tóc sau stress nặng, bệnh lý, sinh con, dùng thuốc hoặc hóa trị.
• Trẻ em bị rụng tóc bất thường.
• Rụng tóc gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tâm lý hoặc nghi ngờ có bệnh lý nền.

Việc thăm khám sớm giúp xác định đúng nguyên nhân, tăng khả năng điều trị hiệu quả và hạn chế rụng tóc vĩnh viễn.

Rụng tóc không phải là một bệnh đơn lẻ mà là biểu hiện của nhiều cơ chế bệnh sinh khác nhau, có thể liên quan đến di truyền, nội tiết, miễn dịch, chuyển hóa, tâm lý hoặc các tác động từ môi trường và thói quen sinh hoạt. Việc hiểu rõ nguyên nhân giúp định hướng điều trị đúng và tránh tình trạng rụng tóc kéo dài hoặc không hồi phục.

Yếu tố di truyền và nội tiết

Nguyên nhân phổ biến nhất của rụng tóc là rụng tóc kiểu di truyền. Tình trạng này xảy ra khi nang tóc nhạy cảm với hormone androgen, đặc biệt là dihydrotestosterone (DHT). DHT làm nang tóc teo nhỏ dần theo thời gian, khiến sợi tóc mọc ra ngày càng mảnh, ngắn và cuối cùng ngừng phát triển.

Ở nam giới, rụng tóc thường bắt đầu từ trán và đỉnh đầu. Ở nữ giới, tóc thưa lan tỏa toàn bộ da đầu, hiếm khi hói hoàn toàn. Yếu tố di truyền đóng vai trò quyết định, vì vậy nếu trong gia đình có người bị rụng tóc sớm, nguy cơ mắc bệnh sẽ cao hơn.

Rối loạn miễn dịch

Trong một số trường hợp, hệ miễn dịch hoạt động bất thường và tấn công nhầm vào nang tóc, gây ra rụng tóc từng mảng. Nang tóc bị viêm tạm thời, khiến tóc rụng nhanh và đột ngột nhưng thường không để lại sẹo.

Cơ chế này thường liên quan đến các bệnh tự miễn khác như viêm tuyến giáp tự miễn, lupus ban đỏ hệ thống hoặc viêm khớp dạng thấp. Stress tâm lý cũng được xem là yếu tố kích hoạt bệnh.

Stress thể chất và tâm lý kéo dài

Cơ thể con người phản ứng rất nhạy cảm với stress. Khi trải qua căng thẳng nặng nề như phẫu thuật, sốt cao, nhiễm trùng, sinh con, giảm cân nhanh hoặc sang chấn tâm lý, nhiều nang tóc sẽ đồng loạt chuyển sang giai đoạn nghỉ (telogen).

Hậu quả là sau vài tuần đến vài tháng, người bệnh nhận thấy tóc rụng nhiều bất thường. Đây là cơ chế của rụng tóc telogen, thường mang tính tạm thời nhưng có thể kéo dài nếu stress không được kiểm soát.

Ảnh hưởng của thuốc và các phương pháp điều trị

Một số loại thuốc có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chu kỳ phát triển của tóc. Hóa trị liệu là nguyên nhân điển hình, gây rụng tóc anagen do các thuốc chống ung thư tác động lên tế bào đang phân chia nhanh, trong đó có tế bào nang tóc.

Ngoài ra, thuốc chống đông, thuốc điều trị trầm cảm, retinoid, thuốc nội tiết hoặc thuốc điều trị tuyến giáp cũng có thể gây rụng tóc, đặc biệt khi sử dụng kéo dài hoặc không phù hợp.

Bệnh lý da đầu và rụng tóc có sẹo

Các bệnh viêm da đầu mạn tính như lichen planopilaris, viêm nang lông phá hủy hoặc các dạng rụng tóc có sẹo gây tổn thương không hồi phục nang tóc. Khi nang tóc bị phá hủy và thay thế bằng mô sẹo, tóc sẽ không thể mọc trở lại.

Nếu không được chẩn đoán và điều trị sớm, những bệnh lý này có thể dẫn đến rụng tóc vĩnh viễn.

Bệnh lý toàn thân và rối loạn chuyển hóa

Rụng tóc có thể là biểu hiện sớm của nhiều bệnh toàn thân như thiếu máu thiếu sắt, rối loạn chức năng tuyến giáp, bệnh thận mạn, lupus hoặc các rối loạn nội tiết khác. Khi cơ thể thiếu hụt dưỡng chất hoặc mất cân bằng chuyển hóa, nang tóc không được nuôi dưỡng đầy đủ và dễ rụng hơn.

Tác động cơ học và thói quen chăm sóc tóc không phù hợp

Việc buộc tóc quá chặt, sử dụng tóc nối, tạo kiểu kéo căng trong thời gian dài có thể dẫn đến rụng tóc do kéo. Nếu tình trạng này kéo dài, nang tóc có thể bị tổn thương vĩnh viễn.

Ngoài ra, thói quen nhổ tóc cũng là một nguyên nhân đặc biệt, liên quan đến rối loạn tâm lý. 

Những ai có nguy cơ mắc phải rụng tóc?

Rụng tóc có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi và giới tính, tuy nhiên một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn:

• Người có tiền sử gia đình bị rụng tóc sớm.
• Nam giới trung niên và cao tuổi.
• Phụ nữ sau sinh, tiền mãn kinh hoặc mãn kinh.
• Người mắc bệnh tự miễn, bệnh nội tiết hoặc bệnh mạn tính.
• Người bệnh ung thư đang hoặc đã điều trị bằng hóa trị, xạ trị.
• Người thường xuyên chịu stress kéo dài.
• Trẻ em và người trẻ mắc rụng tóc từng mảng.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải rụng tóc

Một số yếu tố có thể thúc đẩy hoặc làm nặng thêm tình trạng rụng tóc, bao gồm:

• Tuổi tác: Chu kỳ mọc tóc ngắn lại theo thời gian.
• Mất cân bằng hormone (androgen, estrogen, hormone tuyến giáp).
• Thiếu dinh dưỡng: Sắt, kẽm, protein, vitamin nhóm B.
• Lối sống không lành mạnh: Hút thuốc, thiếu ngủ, ít vận động.
• Stress tâm lý mạn tính.
• Chăm sóc tóc sai cách: Hóa chất, nhiệt độ cao, kéo căng da đầu.
• Môi trường ô nhiễm và hóa chất độc hại.

Phương pháp chẩn đoán và xét nghiệm rụng tóc

Khám lâm sàng và khai thác bệnh sử

Bác sĩ sẽ quan sát hình thái rụng tóc (lan tỏa, từng mảng, theo đường chân tóc…), đánh giá tình trạng da đầu, mật độ tóc và các dấu hiệu viêm, sẹo. Đồng thời, người bệnh được hỏi về:

• Thời gian rụng tóc, tiến triển nhanh hay chậm.
• Chế độ ăn uống, sinh hoạt, thói quen chăm sóc tóc.
• Tiền sử bệnh lý nội khoa, nội tiết, tự miễn.
• Thuốc và thực phẩm chức năng đang sử dụng.
• Tiền sử gia đình có người rụng tóc sớm.

Nghiệm pháp kéo tóc (pull test)

Bác sĩ nhẹ nhàng kéo một nhóm khoảng 40 - 60 sợi tóc để đánh giá số lượng tóc rụng. Nếu nhiều hơn 5 - 6 sợi rụng ra, có thể gợi ý rụng tóc đang hoạt động mạnh.

Một số cận lâm sàng bác sĩ có thể đề nghị làm:

• Xét nghiệm máu giúp phát hiện các nguyên nhân toàn thân gây rụng tóc như: Sắt huyết thanh, Ferritin, Hormone tuyến giáp, định lượng kẽm, vitamin B12, một số xét nghiệm tìm bệnh tự miễn,...
• Soi tóc và da đầu: Sử dụng thiết bị phóng đại để quan sát cấu trúc thân tóc và nang tóc, giúp phát hiện rối loạn thân tóc, teo nang, viêm hoặc tổn thương sẹo.
• Sinh thiết da đầu: Được chỉ định khi nghi ngờ rụng tóc có sẹo hoặc bệnh da đầu phức tạp. Mẫu da đầu được phân tích dưới kính hiển vi để xác định tổn thương nang tóc và mô xung quanh.

Điều trị rụng tóc

Điều trị rụng tóc phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ rụng tóc và khả năng hồi phục của nang tóc. Mục tiêu điều trị là làm chậm tiến triển rụng tóc, kích thích mọc tóc mới và bảo tồn tóc hiện có.

Điều trị bằng thuốc

• Minoxidil (dạng thoa): Giúp kéo dài giai đoạn phát triển của tóc, kích thích mọc tóc và làm chậm rụng tóc. Cần sử dụng liên tục ít nhất 6 tháng để đánh giá hiệu quả.
• Finasteride (đường uống, cho nam): Làm giảm DHT - hormone gây teo nang tóc trong rụng tóc di truyền. Thuốc cần dùng lâu dài để duy trì kết quả.
• Spironolactone (chủ yếu cho nữ): Có tác dụng kháng androgen trong một số trường hợp.
• Điều trị nguyên nhân nền: Kháng sinh cho nhiễm trùng, thuốc nội tiết, thuốc điều trị bệnh tự miễn hoặc thiếu hụt vi chất.

Phẫu thuật và thủ thuật

• Cấy tóc: Lấy nang tóc khỏe từ vùng chẩm ghép vào vùng thưa tóc. Phù hợp với rụng tóc di truyền ổn định.
• Liệu pháp laser công suất thấp: Được FDA chấp thuận, giúp cải thiện mật độ tóc ở một số người.
• Mũ làm mát da đầu trong hóa trị: Giúp giảm nguy cơ rụng tóc do hóa trị liệu.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của rụng tóc

Chế độ sinh hoạt

Một lối sống khoa học đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ nang tóc:

• Tránh căng thẳng kéo dài, ngủ đủ giấc.
• Hạn chế tạo kiểu tóc kéo căng, uốn, duỗi, nhuộm thường xuyên.
• Chải tóc nhẹ nhàng, đặc biệt khi tóc ướt.
• Tránh nhiệt độ cao trực tiếp lên da đầu.
• Bỏ hút thuốc lá.
• Bảo vệ tóc khỏi tia UV bằng mũ hoặc khăn.

Chế độ dinh dưỡng

Dinh dưỡng đầy đủ giúp nang tóc phát triển khỏe mạnh:

• Bổ sung protein (cá, trứng, thịt nạc, đậu).
• Đảm bảo đủ sắt, kẽm, biotin, vitamin B, vitamin D.
• Ăn nhiều rau xanh, trái cây giàu chất chống oxy hóa.
• Uống đủ nước.
• Hạn chế ăn kiêng cực đoan, giảm cân quá nhanh.

Phòng ngừa rụng tóc

Không phải mọi trường hợp rụng tóc đều phòng ngừa được, đặc biệt là rụng tóc di truyền. Tuy nhiên, có thể giảm nguy cơ rụng tóc bằng cách:

• Chăm sóc tóc và da đầu đúng cách: Sử dụng sản phẩm gỡ rối và tránh giật mạnh khi chải, đặc biệt là khi tóc ướt. Lược răng thưa có thể giúp ngăn ngừa việc làm rụng tóc.
• Điều trị sớm các bệnh lý toàn thân.
• Kiểm soát stress.
• Tránh lạm dụng hóa chất và nhiệt.
• Khám bác sĩ khi rụng tóc kéo dài hoặc bất thường.