Hội chứng Sheehan: Dấu hiệu, nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa

Hội chứng Sheehan (Sheehan syndrome) là một dạng suy tuyến yên sau sinh, kinh điển xảy ra khi mất máu nghiêm trọng trong hoặc sau cuộc sinh dẫn đến tụt huyết áp, giảm thể tích tuần hoàn và thiếu máu nuôi tuyến yên. Tổn thương thiếu máu cục bộ có thể gây hoại tử các tế bào của thùy trước tuyến yên, từ đó làm giảm khả năng sản xuất một hoặc nhiều hormone.

Tuyến yên là một tuyến nội tiết nhỏ nằm ở nền não nhưng có vai trò điều hòa nhiều tuyến nội tiết khác. Các hormone của thùy trước tuyến yên tham gia kiểm soát hoạt động tuyến giáp, tuyến thượng thận, buồng trứng, quá trình tiết sữa, tăng trưởng và chuyển hóa. Vì vậy, khi tuyến yên bị tổn thương, biểu hiện bệnh có thể xuất hiện ở nhiều cơ quan khác nhau.

Trong thai kỳ, tuyến yên sinh lý tăng kích thước, đặc biệt do sự tăng sinh của các tế bào tiết prolactin phục vụ quá trình tạo sữa. Trong bối cảnh xuất huyết nặng và tụt huyết áp quanh thời điểm sinh, tuyến yên đang tăng kích thước có thể trở nên dễ bị tổn thương do thiếu máu hơn. Cơ chế kinh điển này giải thích mối liên hệ chặt chẽ giữa băng huyết sản khoa và hội chứng Sheehan.

Mức độ tổn thương không giống nhau ở mọi người bệnh. Một số trường hợp suy hầu hết các hormone thùy trước tuyến yên, gọi là suy toàn bộ tuyến yên; những trường hợp khác chỉ thiếu một số hormone. Thùy sau tuyến yên thường được bảo tồn hơn, vì vậy đái tháo nhạt trung ương không phải biểu hiện điển hình của hội chứng này.

Nhờ sự cải thiện của chăm sóc sản khoa, hội chứng Sheehan đã giảm đáng kể ở những nơi có khả năng phòng ngừa và xử trí tốt băng huyết sau sinh. Tuy nhiên, bệnh vẫn là nguyên nhân cần được lưu ý ở phụ nữ có suy tuyến yên, đặc biệt khi có tiền sử xuất huyết nặng liên quan đến sinh nở.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng Sheehan

Các biểu hiện thường liên quan đến tình trạng thiếu hormone tuyến yên và hormone của các tuyến nội tiết chịu sự kiểm soát của tuyến yên.

• Không có sữa hoặc tiết sữa rất ít sau sinh: Thiếu prolactin có thể khiến người mẹ không tạo được sữa dù đã cố gắng cho trẻ bú. Đây là một trong những biểu hiện sớm có thể gợi ý hội chứng Sheehan, đặc biệt sau một cuộc sinh có mất máu nghiêm trọng.
• Không có kinh trở lại hoặc kinh nguyệt thưa: Giảm FSH và LH - hai hormone tuyến yên điều hòa hoạt động của buồng trứng - có thể dẫn đến giảm estrogen, rối loạn kinh nguyệt hoặc vô kinh. Một số người cũng có thể giảm ham muốn tình dục hoặc gặp khó khăn về khả năng sinh sản.
• Mệt mỏi và yếu sức kéo dài: Đây là biểu hiện khá không đặc hiệu nhưng có thể liên quan đến thiếu hormone tuyến giáp, cortisol, hormone tăng trưởng hoặc nhiều thiếu hụt hormone cùng lúc.
• Sợ lạnh, táo bón, tăng cân hoặc khó tập trung: Những triệu chứng này có thể xuất hiện khi tuyến yên không tiết đủ TSH để kích thích tuyến giáp, gây suy giáp trung ương.
• Huyết áp thấp, chóng mặt hoặc yếu nhiều: Thiếu ACTH khiến tuyến thượng thận không sản xuất đủ cortisol. Đây là thiếu hụt hormone đặc biệt quan trọng vì tình trạng nặng có thể trở thành cấp cứu nội tiết.
• Hạ đường huyết hoặc hạ natri máu: Có thể gặp khi suy tuyến yên, đặc biệt trong bối cảnh thiếu cortisol. Đây là các bất thường cần được nhân viên y tế đánh giá thay vì tự quy kết cho hội chứng Sheehan.
• Rụng hoặc thưa lông nách, lông mu: Có thể xuất hiện trong suy tuyến yên kéo dài do thiếu các hormone điều hòa chức năng sinh dục.

Điểm đáng chú ý là không phải tất cả phụ nữ mắc hội chứng Sheehan đều có đầy đủ các biểu hiện trên. Chính tính chất âm thầm và không đặc hiệu của nhiều triệu chứng là một trong những nguyên nhân khiến chẩn đoán có thể bị trì hoãn.

Biến chứng có thể gặp khi mắc hội chứng Sheehan

Nếu thiếu hụt hormone không được nhận biết và điều trị thích hợp, hội chứng Sheehan có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe.

• Suy thượng thận thứ phát: Thiếu ACTH làm giảm sản xuất cortisol. Trong tình huống căng thẳng sinh lý như nhiễm trùng, chấn thương hoặc phẫu thuật, người bệnh có thể không tạo đủ cortisol để đáp ứng nhu cầu của cơ thể.
• Cơn suy thượng thận cấp: Đây là biến chứng nghiêm trọng, có thể biểu hiện bằng tụt huyết áp, suy sụp tuần hoàn, hạ đường huyết và rối loạn điện giải. Hướng dẫn của Endocrine Society coi nghi ngờ cơn suy thượng thận do suy thượng thận thứ phát là tình huống cần điều trị glucocorticoid khẩn cấp.
• Suy giáp trung ương: Thiếu TSH khiến tuyến giáp không được kích thích đầy đủ, gây mệt mỏi, chậm chạp, sợ lạnh, táo bón và những rối loạn chuyển hóa khác.
• Rối loạn chức năng sinh dục và sinh sản: Thiếu gonadotropin có thể gây giảm estrogen, vô kinh và ảnh hưởng khả năng sinh sản.
• Ảnh hưởng đến xương và chuyển hóa: Suy tuyến yên kéo dài, đặc biệt khi thiếu hormone sinh dục hoặc hormone tăng trưởng, có thể liên quan đến những bất lợi đối với sức khỏe xương và chuyển hóa. Tổng quan năm 2025 cũng ghi nhận các vấn đề về xương, tim mạch và sức khỏe tâm thần trong bối cảnh suy tuyến yên do hội chứng Sheehan.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Phụ nữ từng bị băng huyết nặng, tụt huyết áp hoặc sốc trong và sau sinh nên đi khám nếu sau đó xuất hiện các biểu hiện như không có sữa, kinh nguyệt không trở lại sau giai đoạn hậu sản phù hợp, mệt mỏi hoặc yếu sức kéo dài, sợ lạnh, chóng mặt hay huyết áp thấp.

Cần được đánh giá y tế khẩn cấp nếu xuất hiện tình trạng lơ mơ, ngất, tụt huyết áp rõ, nôn nhiều, suy kiệt, hạ đường huyết hoặc các biểu hiện gợi ý suy thượng thận cấp. Người đã được chẩn đoán suy thượng thận thứ phát cũng cần được hướng dẫn trước về cách xử trí khi sốt, nhiễm trùng, phẫu thuật hoặc những tình trạng gây stress sinh lý.

Nguyên nhân trực tiếp kinh điển của hội chứng Sheehan là tổn thương thiếu máu cục bộ và hoại tử tuyến yên liên quan đến mất máu nặng, giảm thể tích tuần hoàn và tụt huyết áp trong hoặc sau sinh.

Trong thai kỳ, tuyến yên tăng kích thước. Khi xảy ra xuất huyết sản khoa nghiêm trọng, huyết áp và lượng máu đến các cơ quan có thể giảm mạnh. Nếu lưu lượng máu nuôi tuyến yên không đủ, mô tuyến yên có thể bị thiếu oxy và tổn thương. Sau đó, khả năng sản xuất hormone của tuyến suy giảm ở những mức độ khác nhau.

Một số cơ chế khác như đặc điểm giải phẫu vùng hố yên, bất thường đông máu và cơ chế tự miễn đã được nghiên cứu như những yếu tố có khả năng góp phần vào quá trình bệnh sinh. Tuy nhiên, bằng chứng không cho phép xem tất cả những yếu tố này là nguyên nhân trực tiếp ở mọi người bệnh.

Những ai có nguy cơ mắc hội chứng Sheehan?

Nhóm cần được lưu ý nhất là phụ nữ từng trải qua một cuộc sinh có xuất huyết nghiêm trọng kèm giảm thể tích tuần hoàn, tụt huyết áp hoặc sốc. Tiền sử sản khoa này đặc biệt có giá trị khi người bệnh về sau xuất hiện biểu hiện suy tuyến yên.

Nguy cơ ở từng cá nhân không thể xác định chỉ dựa vào lượng máu mất. Không phải tất cả phụ nữ bị băng huyết sau sinh đều phát triển hội chứng Sheehan, và các triệu chứng cũng không nhất thiết xuất hiện ngay sau biến cố sản khoa.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc hội chứng Sheehan

Các yếu tố liên quan chủ yếu là những tình huống làm tăng khả năng xảy ra hoặc làm nặng thêm mất máu và giảm tưới máu tuyến yên:

• Băng huyết nặng quanh thời điểm sinh: Đây là yếu tố liên quan quan trọng nhất đối với cơ chế bệnh sinh kinh điển của hội chứng Sheehan.
• Tụt huyết áp hoặc sốc do mất máu: Làm giảm tưới máu đến tuyến yên, qua đó làm tăng nguy cơ tổn thương thiếu máu cục bộ.
• Một số rối loạn đông máu: Có thể góp phần làm tình trạng xuất huyết hoặc tuần hoàn trở nên nghiêm trọng hơn, nhưng vai trò cụ thể trong bệnh sinh hội chứng Sheehan vẫn đang được nghiên cứu.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán hội chứng Sheehan

Chẩn đoán thường dựa trên sự kết hợp giữa tiền sử sản khoa phù hợp, biểu hiện suy tuyến yên, xét nghiệm hormone và chẩn đoán hình ảnh. Không nên dựa vào một triệu chứng hoặc một xét nghiệm đơn lẻ.

Khai thác bệnh sử và khám lâm sàng

Bác sĩ thường hỏi về băng huyết sau sinh, truyền máu, tụt huyết áp hoặc sốc, khả năng tiết sữa sau sinh, thời điểm kinh nguyệt trở lại và các triệu chứng của suy tuyến giáp, suy thượng thận hoặc suy sinh dục. Đây là bước đặc biệt quan trọng vì hội chứng có thể được phát hiện nhiều năm sau lần sinh gây tổn thương tuyến yên.

Xét nghiệm

Xét nghiệm máu được sử dụng để đánh giá các trục hormone của tuyến yên. Tùy biểu hiện lâm sàng, bác sĩ có thể đánh giá cortisol và ACTH; free T4 và TSH; prolactin; FSH, LH và estradiol; cùng các chỉ dấu liên quan đến trục hormone tăng trưởng. Các xét nghiệm như đường huyết, natri và công thức máu cũng có thể phát hiện những bất thường đi kèm.

Đối với suy giáp trung ương, Endocrine Society khuyến cáo đánh giá đồng thời free T4 và TSH. TSH đơn độc có thể không phản ánh chính xác chức năng tuyến giáp trong bệnh lý tuyến yên.

Đối với nghi ngờ suy thượng thận trung ương, cortisol buổi sáng là xét nghiệm ban đầu quan trọng. Một số trường hợp có kết quả chưa rõ cần thực hiện nghiệm pháp kích thích hormone dưới sự chỉ định và giám sát chuyên môn.

Chẩn đoán hình ảnh

Cộng hưởng từ (MRI) vùng tuyến yên có thể hỗ trợ đánh giá cấu trúc tuyến và loại trừ những nguyên nhân khác của suy tuyến yên. Ở giai đoạn mạn tính, tuyến yên có thể teo và tạo hình ảnh hố yên rỗng một phần hoặc hoàn toàn. Trong giai đoạn cấp, hình ảnh có thể khác và phụ thuộc thời điểm khảo sát.

Xét nghiệm chuyên sâu

Các nghiệm pháp kích thích hormone có thể được sử dụng khi xét nghiệm nền chưa đủ để đánh giá một số trục nội tiết. Chẳng hạn, Endocrine Society khuyến cáo nghiệm pháp kích thích khi cần chẩn đoán thiếu hormone tăng trưởng thay vì chỉ dựa vào một lần đo GH ngẫu nhiên.

Mô bệnh học/sinh thiết

Sinh thiết tuyến yên không phải xét nghiệm thường quy để chẩn đoán hội chứng Sheehan.

Xét nghiệm di truyền hoặc sinh học phân tử

Hiện không phải phương pháp chẩn đoán thường quy đối với hội chứng Sheehan. Các nghiên cứu về yếu tố đông máu, miễn dịch hoặc khuynh hướng cá thể chưa làm thay đổi nguyên tắc chẩn đoán lâm sàng hiện nay.

Phương pháp điều trị hội chứng Sheehan hiệu quả

Điều trị tập trung vào thay thế những hormone mà cơ thể không còn sản xuất đủ. Loại hormone cần bổ sung và cách theo dõi phụ thuộc vào trục nội tiết bị tổn thương, tuổi, tình trạng sinh sản, bệnh đồng mắc và các yếu tố cá nhân. Phần lớn người bệnh có thiếu hụt hormone kéo dài cần được theo dõi nội tiết lâu dài.

Thay thế glucocorticoid

• Được sử dụng khi người bệnh bị suy thượng thận thứ phát do thiếu ACTH.
• Mục tiêu là thay thế cortisol mà cơ thể không sản xuất đủ và bảo vệ người bệnh trong những tình huống stress sinh lý.
• Người bệnh cần được hướng dẫn về điều chỉnh glucocorticoid khi ốm hoặc trong tình huống khẩn cấp theo kế hoạch của bác sĩ.
• Điều trị quá mức kéo dài cũng có thể gây bất lợi, vì vậy liều cần được cá thể hóa và theo dõi.

Một nguyên tắc an toàn quan trọng là cần đánh giá suy thượng thận trước khi bắt đầu điều trị hormone tuyến giáp ở người có suy giáp trung ương. Endocrine Society lưu ý rằng nếu chưa thể đánh giá đầy đủ, bác sĩ có thể cần bảo đảm glucocorticoid trước khi khởi trị levothyroxine nhằm tránh làm bộc lộ hoặc làm nặng suy thượng thận.

Thay thế hormone tuyến giáp

• Levothyroxine thường được sử dụng khi có suy giáp trung ương.
• Mục tiêu là đưa hormone tuyến giáp về mức thích hợp và cải thiện biểu hiện thiếu hormone.
• Trong suy giáp trung ương, việc theo dõi điều trị chủ yếu dựa vào free T4 và tình trạng lâm sàng chứ không thể dựa vào TSH theo cách thường áp dụng cho suy giáp nguyên phát.

Thay thế hormone sinh dục

• Có thể được cân nhắc ở phụ nữ tiền mãn kinh bị suy sinh dục trung ương nếu không có chống chỉ định.
• Mục tiêu bao gồm thay thế tình trạng thiếu hormone sinh dục và hỗ trợ sức khỏe xương cũng như các chức năng phụ thuộc estrogen.
• Lựa chọn liệu pháp cần cân nhắc tuổi, tình trạng tử cung, mong muốn sinh sản và nguy cơ của từng người.

Điều trị thiếu hormone tăng trưởng

• Có thể được cân nhắc ở người trưởng thành được xác định thiếu hormone tăng trưởng và không có chống chỉ định.
• Chẩn đoán thiếu GH ở người trưởng thành thường cần đánh giá chuyên khoa và trong nhiều trường hợp cần nghiệm pháp kích thích.
• Điều trị phải được cá thể hóa và theo dõi tác dụng bất lợi.

Điều trị đái tháo nhạt nếu có

Tổn thương thùy sau tuyến yên không điển hình trong hội chứng Sheehan, nhưng một số trường hợp có thể xuất hiện đái tháo nhạt trung ương. Khi được xác định, desmopressin có thể được sử dụng theo chỉ định chuyên khoa và cần theo dõi nguy cơ rối loạn natri máu.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của hội chứng Sheehan

Chế độ sinh hoạt

• Dùng thuốc đúng hướng dẫn: Không tự ý ngừng hoặc thay đổi hormone thay thế, đặc biệt glucocorticoid, vì gián đoạn điều trị ở người suy thượng thận có thể gây hậu quả nghiêm trọng.
• Tái khám nội tiết định kỳ: Giúp đánh giá triệu chứng, xét nghiệm hormone và điều chỉnh điều trị khi cần.
• Có kế hoạch xử trí khi bị bệnh cấp: Người có suy thượng thận cần được hướng dẫn cách sử dụng glucocorticoid khi sốt, nhiễm trùng, chấn thương hoặc trước một số thủ thuật, phẫu thuật.
• Mang thông tin cảnh báo y tế: Endocrine Society khuyến cáo người có nguy cơ suy thượng thận mang thẻ, vòng tay hoặc vòng cổ cảnh báo y tế để nhân viên y tế có thể nhận biết trong tình huống cấp cứu.
• Duy trì vận động phù hợp: Hoạt động thể chất theo khả năng giúp hỗ trợ sức khỏe cơ xương, tim mạch và chuyển hóa nói chung. Mức vận động nên được điều chỉnh theo tình trạng sức khỏe và bệnh đồng mắc.

Dinh dưỡng

• Duy trì chế độ ăn cân bằng: Ưu tiên nguồn đạm phù hợp, rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn chất béo lành mạnh theo nhu cầu cá nhân.
• Chú ý sức khỏe xương: Người có thiếu hormone sinh dục hoặc những yếu tố nguy cơ loãng xương nên trao đổi với bác sĩ về lượng canxi, vitamin D và việc đánh giá sức khỏe xương phù hợp.
• Không tự điều chỉnh lượng muối hoặc đường để “điều trị” bệnh: Hạ natri máu hoặc hạ đường huyết trong suy tuyến yên có thể phản ánh rối loạn hormone và cần được đánh giá nguyên nhân thay vì chỉ thay đổi chế độ ăn.
• Không sử dụng thực phẩm chức năng để thay thế hormone: Hiện không có thực phẩm hoặc chế độ ăn nào có thể phục hồi phần mô tuyến yên đã bị tổn thương do hội chứng Sheehan.

Phương pháp phòng ngừa hội chứng Sheehan hiệu quả

Không có vắc xin hay biện pháp lối sống đặc hiệu để trực tiếp phòng ngừa hội chứng Sheehan. Vì cơ chế kinh điển liên quan đến xuất huyết sản khoa nghiêm trọng và giảm tưới máu tuyến yên, trọng tâm phòng ngừa là chăm sóc thai sản an toàn và phòng ngừa, nhận biết, xử trí kịp thời băng huyết sau sinh.

• Sinh con tại cơ sở có khả năng chăm sóc sản khoa phù hợp: Giúp người mẹ được theo dõi trong chuyển dạ và sau sinh, đồng thời tạo điều kiện phát hiện và xử trí nhanh khi xảy ra xuất huyết.
• Phòng ngừa và xử trí băng huyết sau sinh theo hướng dẫn chuyên môn: Hướng dẫn hợp nhất của WHO, FIGO và ICM năm 2025 nhấn mạnh chăm sóc dựa trên bằng chứng trong thai kỳ, khi sinh và ngay sau sinh nhằm phòng ngừa, phát hiện sớm và điều trị băng huyết sau sinh.
• Phát hiện sớm mất máu bất thường: Theo dõi người mẹ chặt chẽ sau sinh và đánh giá lượng máu mất giúp đội ngũ y tế can thiệp kịp thời khi có xuất huyết. Hướng dẫn WHO năm 2025 đặc biệt nhấn mạnh phát hiện sớm và đáp ứng nhanh đối với băng huyết sau sinh.
• Theo dõi sau một biến cố băng huyết nặng: Đây không phải biện pháp phòng ngừa tổn thương tuyến yên đã xảy ra, nhưng có thể giúp phát hiện sớm suy tuyến yên. Phụ nữ từng bị xuất huyết nặng và tụt huyết áp trong cuộc sinh nên thông báo tiền sử này khi đi khám, đặc biệt nếu sau đó không có sữa, vô kinh hoặc xuất hiện các triệu chứng gợi ý thiếu hormone.