Hội chứng cơ sấp tròn: Dấu hiệu, nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa

Hội chứng cơ sấp tròn, tiếng Anh thường gọi là pronator syndrome hoặc pronator teres syndrome, là bệnh lý thần kinh do thần kinh giữa bị chèn ép ở vùng khuỷu tay hoặc cẳng tay gần. Tên gọi xuất phát từ cơ sấp tròn - một trong những cấu trúc thường liên quan đến vị trí chèn ép.

Thần kinh giữa là một dây thần kinh lớn của chi trên, tham gia điều khiển một số cơ ở cẳng tay và bàn tay, đồng thời đảm nhiệm cảm giác tại một phần bàn tay và các ngón. Khi đi từ cánh tay xuống cẳng tay, dây thần kinh này đi qua hoặc nằm gần nhiều cấu trúc cơ và mô sợi. Tại một số vị trí, khoảng không dành cho dây thần kinh có thể bị thu hẹp và gây chèn ép.

Mặc dù thường được gọi là hội chứng "cơ sấp tròn", thần kinh giữa không nhất thiết chỉ bị chèn ép giữa các đầu của cơ này. Các vị trí có thể liên quan còn bao gồm cân cơ nhị đầu ở khuỷu tay, các dải mô sợi và cung cơ gấp các ngón nông. Vì vậy, một số tài liệu sử dụng thuật ngữ hội chứng cơ sấp hoặc chèn ép thần kinh giữa đoạn gần để mô tả phạm vi rộng hơn của bệnh lý này.

Hội chứng cơ sấp tròn được xem là tương đối hiếm và ít gặp hơn nhiều so với hội chứng ống cổ tay. Do biểu hiện của hai tình trạng có thể chồng lấp, việc phân biệt đôi khi không đơn giản và cần dựa trên bệnh sử, khám lâm sàng cũng như các thăm dò bổ sung khi cần.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng cơ sấp tròn

Những biểu hiện thường được mô tả liên quan đến vùng cẳng tay và vùng do thần kinh giữa chi phối. Các triệu chứng có thể bao gồm:

• Đau vùng cẳng tay gần: Người bệnh có thể cảm thấy đau âm ỉ hoặc khó chịu ở mặt trước cẳng tay, gần khuỷu tay. Đau có thể tăng khi thực hiện các động tác lặp đi lặp lại của cẳng tay.
• Tê hoặc châm chích bàn tay: Cảm giác bất thường có thể xuất hiện ở ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa và một phần ngón áp út - những vùng liên quan đến phân bố cảm giác của thần kinh giữa.
• Thay đổi cảm giác ở lòng bàn tay: Khác với hội chứng ống cổ tay đơn thuần, hội chứng cơ sấp tròn có thể ảnh hưởng cảm giác ở vùng mô cái hoặc lòng bàn tay do nhánh cảm giác lòng bàn tay của thần kinh giữa tách ra trước khi dây thần kinh đi qua ống cổ tay. Đây là một dấu hiệu có thể hỗ trợ chẩn đoán phân biệt, nhưng không phải người bệnh nào cũng có biểu hiện này.
• Đau tăng khi sấp cẳng tay: Động tác sấp là động tác xoay cẳng tay để lòng bàn tay hướng xuống. Ở một số trường hợp, sấp cẳng tay chống lại lực cản có thể làm xuất hiện hoặc tăng đau và cảm giác bất thường.
• Yếu bàn tay hoặc cẳng tay: Khi chức năng vận động của thần kinh giữa bị ảnh hưởng, một số người có thể nhận thấy giảm sức cầm nắm hoặc yếu một số động tác của ngón tay. Teo cơ rõ rệt không phải biểu hiện điển hình của phần lớn trường hợp.

Một đặc điểm hữu ích khi phân biệt với hội chứng ống cổ tay là hội chứng cơ sấp tròn thường gắn với đau vùng cẳng tay gần. Trong khi đó, tê về đêm là biểu hiện thường được nhắc đến ở hội chứng ống cổ tay và thường không nổi bật trong hội chứng cơ sấp tròn đơn thuần. Tuy nhiên, hai tình trạng có thể cùng tồn tại nên không thể chẩn đoán chỉ dựa trên một triệu chứng riêng lẻ.

Biến chứng có thể gặp khi mắc hội chứng cơ sấp tròn

Hội chứng cơ sấp tròn không phải lúc nào cũng dẫn đến biến chứng. Tuy nhiên, tình trạng chèn ép thần kinh kéo dài hoặc nghiêm trọng có thể ảnh hưởng đến cảm giác và chức năng vận động của chi trên.

Một số hậu quả có thể gặp gồm:

• Rối loạn cảm giác kéo dài: Tê, châm chích hoặc giảm cảm giác có thể tồn tại nếu thần kinh tiếp tục chịu chèn ép.
• Yếu cơ: Tổn thương thần kinh nặng hơn có thể làm giảm chức năng của các cơ do thần kinh giữa chi phối, ảnh hưởng đến khả năng cầm, nắm hoặc thực hiện các động tác tinh tế của bàn tay.
• Hạn chế hoạt động: Đau và rối loạn chức năng bàn tay có thể gây khó khăn khi thực hiện công việc, chơi thể thao hoặc các hoạt động đòi hỏi lặp lại động tác cẳng tay.

Mức độ hồi phục phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có mức độ và thời gian chèn ép thần kinh cũng như nguyên nhân gây chèn ép.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Đau hoặc tê thoáng qua sau hoạt động không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với hội chứng cơ sấp tròn. Tuy nhiên, nên đi khám nếu:

• Đau cẳng tay, tê hoặc châm chích bàn tay kéo dài hoặc tái diễn.
• Triệu chứng ngày càng tăng hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập, công việc.
• Xuất hiện yếu bàn tay, giảm sức cầm nắm hoặc thường xuyên làm rơi đồ vật.
• Có giảm cảm giác rõ rệt ở bàn tay hoặc các ngón tay.
• Triệu chứng xuất hiện sau chấn thương vùng khuỷu tay hoặc cẳng tay.
• Đã được điều trị hội chứng ống cổ tay nhưng triệu chứng vẫn tồn tại, đặc biệt khi có đau vùng cẳng tay gần.

Những biểu hiện này cũng có thể gặp trong nhiều bệnh lý thần kinh hoặc cơ xương khớp khác. Vì vậy, cần được nhân viên y tế đánh giá để xác định nguyên nhân.

Bản chất của hội chứng cơ sấp tròn là sự chèn ép thần kinh giữa khi dây thần kinh đi qua vùng khuỷu tay và cẳng tay gần. Tuy nhiên, không phải tất cả trường hợp đều xác định được chính xác một cấu trúc duy nhất gây chèn ép.

Vị trí thường được nhắc đến là nơi thần kinh giữa đi qua vùng cơ sấp tròn. Ngoài ra, dây thần kinh có thể bị chèn ép bởi cân cơ nhị đầu, cung xơ của cơ gấp các ngón nông hoặc các cấu trúc giải phẫu khác nằm dọc đường đi của thần kinh giữa.

Các động tác cầm nắm hoặc sấp - ngửa cẳng tay lặp đi lặp lại có thể làm tăng tải lên các cấu trúc cơ và mô mềm xung quanh thần kinh. Trong một số trường hợp, phì đại cơ hoặc các dải xơ giải phẫu có thể góp phần làm giảm không gian dành cho dây thần kinh.

Ngoài cơ chế liên quan đến hoạt động lặp lại, tài liệu y khoa cũng mô tả một số nguyên nhân hoặc tình huống ít gặp hơn như chấn thương tại chỗ hoặc tổn thương choán chỗ gây chèn ép thần kinh. Những nguyên nhân này cần được đánh giá riêng thay vì mặc định mọi trường hợp đều do vận động quá mức.

Những ai có nguy cơ mắc hội chứng cơ sấp tròn?

Những người thường xuyên thực hiện các hoạt động cần sấp - ngửa cẳng tay, cầm nắm mạnh hoặc vận động cẳng tay lặp lại có thể có nguy cơ chèn ép thần kinh giữa đoạn gần cao hơn. Điều này có thể gặp trong một số nghề nghiệp, hoạt động thể thao hoặc công việc thủ công.

Một số biến thể giải phẫu của cơ, cân và các dải mô sợi quanh thần kinh giữa cũng có thể tạo điều kiện thuận lợi cho chèn ép. Tuy nhiên, có biến thể giải phẫu không đồng nghĩa chắc chắn sẽ phát triển hội chứng cơ sấp tròn.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc hội chứng cơ sấp tròn

Các yếu tố liên quan chủ yếu đến cơ học và đặc điểm giải phẫu. Một số yếu tố được mô tả gồm:

• Vận động cẳng tay lặp lại: Các động tác sấp - ngửa thường xuyên có thể làm tăng tải lên vùng cơ sấp và các cấu trúc quanh thần kinh giữa.
• Cầm nắm mạnh, lặp lại: Hoạt động này có thể làm tăng hoạt động của nhóm cơ gấp - sấp ở cẳng tay và góp phần làm xuất hiện triệu chứng ở người dễ bị chèn ép.
• Một số hoạt động nghề nghiệp hoặc thể thao: Công việc sử dụng dụng cụ bằng tay hoặc các môn thể thao yêu cầu vận động cẳng tay lặp lại có thể liên quan đến triệu chứng.
• Đặc điểm giải phẫu: Dải xơ hoặc mối liên hệ giải phẫu giữa thần kinh giữa với các cơ và cân quanh khuỷu tay có thể tạo vị trí dễ chèn ép. Đây là yếu tố không thể thay đổi bằng điều chỉnh lối sống.
• Chấn thương hoặc tổn thương tại chỗ: Trong một số trường hợp, thay đổi cấu trúc sau chấn thương hoặc một tổn thương choán chỗ có thể liên quan đến chèn ép thần kinh.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán hội chứng cơ sấp tròn

Hội chứng cơ sấp tròn có thể khó chẩn đoán vì biểu hiện chồng lấp với hội chứng ống cổ tay, bệnh lý thần kinh gian cốt trước, tổn thương đám rối thần kinh cánh tay hoặc bệnh lý rễ thần kinh cổ. Do đó, chẩn đoán thường dựa trên sự kết hợp giữa bệnh sử, khám lâm sàng và các thăm dò phù hợp.

Không có một xét nghiệm đơn lẻ nào đủ để đánh giá mọi trường hợp. Bác sĩ có thể lựa chọn các phương pháp sau tùy biểu hiện lâm sàng.

Khai thác bệnh sử và khám lâm sàng

Đây là phần quan trọng của quá trình đánh giá. Bác sĩ có thể hỏi vị trí đau, vùng tê, thời điểm xuất hiện triệu chứng, mối liên quan với công việc hoặc hoạt động lặp lại và sự hiện diện của triệu chứng về đêm. Khi khám, bác sĩ đánh giá cảm giác, sức cơ, vị trí đau và thực hiện một số động tác nhằm tái tạo triệu chứng.

Các nghiệm pháp có thể bao gồm sấp cẳng tay chống lại lực cản, gấp khuỷu tay chống lực hoặc tạo áp lực lên vùng đường đi của thần kinh giữa. Tuy nhiên, kết quả của một nghiệm pháp đơn độc không nên được xem là bằng chứng xác định bệnh.

Đo dẫn truyền thần kinh và điện cơ

Đo dẫn truyền thần kinh đánh giá khả năng truyền tín hiệu điện của dây thần kinh, trong khi điện cơ đánh giá hoạt động điện của cơ. Các phương pháp này có thể giúp đánh giá tổn thương thần kinh và loại trừ hoặc nhận diện các bệnh lý khác. Tuy nhiên, kết quả điện chẩn có thể bình thường hoặc không điển hình ở người mắc hội chứng cơ sấp tròn, vì vậy kết quả bình thường không nhất thiết loại trừ bệnh.

Siêu âm thần kinh

Siêu âm có thể quan sát thần kinh giữa và các cấu trúc xung quanh, đồng thời cho phép đánh giá động khi cẳng tay vận động. Phương pháp này có thể hữu ích trong một số trường hợp nghi ngờ chèn ép hoặc tổn thương cấu trúc. Tuy nhiên, bằng chứng và tiêu chuẩn sử dụng siêu âm trong hội chứng cơ sấp tròn chưa đồng nhất như đối với một số bệnh lý chèn ép thần kinh phổ biến khác.

Chụp cộng hưởng từ

MRI có thể được cân nhắc khi cần khảo sát mô mềm, tìm tổn thương choán chỗ hoặc đánh giá những thay đổi liên quan đến cơ và thần kinh. Không phải mọi trường hợp nghi ngờ hội chứng cơ sấp tròn đều cần chụp MRI.

Chẩn đoán phân biệt

Một nhiệm vụ quan trọng là phân biệt hội chứng cơ sấp tròn với hội chứng ống cổ tay. Đau cẳng tay gần, triệu chứng liên quan vận động cẳng tay và rối loạn cảm giác ở vùng mô cái/lòng bàn tay có thể hướng đến vị trí chèn ép cao hơn cổ tay. Ngược lại, triệu chứng tê về đêm thường gợi ý hội chứng ống cổ tay hơn. Tuy nhiên, hai bệnh lý có thể cùng xuất hiện.

Phương pháp điều trị hội chứng cơ sấp tròn hiệu quả

Lựa chọn điều trị phụ thuộc vào mức độ triệu chứng, mức độ ảnh hưởng chức năng, bằng chứng tổn thương thần kinh, nguyên nhân và đáp ứng với điều trị ban đầu. Phần lớn tài liệu chuyên ngành khuyến nghị bắt đầu bằng phương pháp không phẫu thuật ở những trường hợp phù hợp.

Điều chỉnh hoạt động

Mục tiêu là giảm những động tác làm tăng chèn ép hoặc kích thích thần kinh giữa. Người bệnh có thể được hướng dẫn tạm thời giảm các hoạt động sấp - ngửa cẳng tay lặp lại, cầm nắm mạnh hoặc những động tác rõ ràng làm tăng triệu chứng. Việc điều chỉnh cụ thể cần phù hợp với công việc và mức độ bệnh.

Vật lý trị liệu và hoạt động trị liệu

Các biện pháp phục hồi chức năng có thể tập trung vào điều chỉnh tư thế, cách sử dụng chi trên, duy trì vận động và giảm tải các cấu trúc gây kích thích thần kinh. Một số chương trình sử dụng kỹ thuật vận động trượt thần kinh giữa, nhưng bằng chứng về hiệu quả của từng kỹ thuật cụ thể trong hội chứng cơ sấp tròn còn hạn chế.

Nẹp

Nẹp khuỷu tay hoặc chi trên có thể được sử dụng trong một số trường hợp nhằm hạn chế tạm thời các động tác làm triệu chứng tăng. Loại nẹp và thời gian sử dụng cần được lựa chọn theo đánh giá chuyên môn thay vì tự cố định tay kéo dài.

Thuốc và tiêm tại chỗ

Một số tài liệu mô tả thuốc chống viêm không steroid và tiêm corticosteroid hoặc thuốc gây tê tại chỗ như những lựa chọn trong điều trị bảo tồn. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc hoặc tiêm cần dựa trên tình trạng cụ thể, chống chỉ định và đánh giá của nhân viên y tế. Không nên xem đây là phương pháp phù hợp cho tất cả người bệnh.

Phẫu thuật giải phóng thần kinh

Phẫu thuật có thể được cân nhắc khi triệu chứng đáng kể không cải thiện với điều trị bảo tồn hoặc khi có bằng chứng khách quan cho thấy chức năng thần kinh bị ảnh hưởng. Mục tiêu là giải phóng thần kinh giữa tại một hoặc nhiều vị trí chèn ép ở cẳng tay.

Kỹ thuật phẫu thuật phụ thuộc vào vị trí nghi ngờ chèn ép và đánh giá của bác sĩ chuyên khoa. Dữ liệu về kết quả phẫu thuật hiện nay phần lớn đến từ các nghiên cứu quan sát và loạt ca hồi cứu, vì vậy chưa có một thuật toán điều trị thống nhất áp dụng cho mọi trường hợp.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của hội chứng cơ sấp tròn

Chế độ sinh hoạt

Những điều chỉnh dưới đây chủ yếu nhằm giảm kích thích cơ học lên vùng thần kinh đang bị ảnh hưởng:

• Tạm thời hạn chế các động tác sấp - ngửa cẳng tay lặp đi lặp lại nếu những động tác này làm tăng đau hoặc tê.
• Tránh duy trì cầm nắm mạnh trong thời gian dài khi nhận thấy triệu chứng tăng rõ sau hoạt động.
• Sắp xếp thời gian nghỉ giữa các hoạt động lặp lại thay vì thực hiện liên tục trong thời gian dài.
• Thực hiện chương trình vật lý trị liệu hoặc bài tập theo hướng dẫn nếu đã được nhân viên y tế chỉ định.
• Theo dõi sự thay đổi của cảm giác và sức cơ, đặc biệt nếu xuất hiện yếu tay tiến triển hoặc giảm khả năng thực hiện công việc thường ngày.
• Không tự cố định khuỷu tay hoặc hạn chế vận động kéo dài nếu chưa được hướng dẫn, vì việc bất động không phù hợp có thể ảnh hưởng đến chức năng khớp và cơ.

Chế độ dinh dưỡng

Hiện chưa có chế độ ăn hoặc thực phẩm cụ thể nào được chứng minh có thể giải phóng chèn ép thần kinh giữa trong hội chứng cơ sấp tròn. Vì vậy, dinh dưỡng nên hướng đến sức khỏe tổng thể thay vì kỳ vọng một thực phẩm có thể điều trị bệnh.

• Duy trì chế độ ăn đa dạng và cân đối phù hợp với nhu cầu cá nhân.
• Không cần kiêng một nhóm thực phẩm cụ thể chỉ vì mắc hội chứng cơ sấp tròn nếu không có bệnh lý khác yêu cầu.
• Không nên sử dụng thực phẩm bổ sung với mục đích "chữa chèn ép thần kinh" khi chưa có bằng chứng và chỉ định phù hợp.

Phương pháp phòng ngừa hội chứng cơ sấp tròn hiệu quả

Do hội chứng cơ sấp tròn có thể liên quan đến đặc điểm giải phẫu và nhiều cơ chế khác nhau, không có biện pháp nào bảo đảm phòng ngừa hoàn toàn. Tuy nhiên, với những người thường xuyên thực hiện hoạt động lặp lại của cẳng tay, một số thay đổi có thể giúp giảm tải cơ học.

• Hạn chế vận động lặp lại quá mức: Nếu công việc hoặc môn thể thao yêu cầu liên tục sấp - ngửa cẳng tay hoặc cầm nắm mạnh, việc xen kẽ nhiệm vụ và có khoảng nghỉ có thể giúp giảm tình trạng quá tải kéo dài.
• Điều chỉnh kỹ thuật làm việc: Sử dụng tư thế và kỹ thuật phù hợp có thể hạn chế việc phải dùng lực cầm nắm hoặc xoay cẳng tay không cần thiết.
• Tăng tải vận động hợp lý: Khi bắt đầu công việc hoặc chương trình tập luyện mới có sử dụng nhiều cẳng tay, nên tăng khối lượng vận động từ từ thay vì thay đổi đột ngột.
• Đánh giá sớm triệu chứng kéo dài: Khám khi đau cẳng tay, tê hoặc yếu tay kéo dài không phải là biện pháp phòng ngừa bệnh theo nghĩa tuyệt đối, nhưng có thể giúp xác định sớm nguyên nhân và tránh tiếp tục những hoạt động làm tình trạng chèn ép nặng hơn.