Hội chứng ống cổ chân là gì? Nguyên nhân và cách phòng ngừa hiệu quả

Hội chứng ống cổ chân (Tarsal Tunnel Syndrome - TTS), là một bệnh lý chèn ép thần kinh xảy ra khi dây thần kinh chày sau, thường được gọi ngắn gọn là dây thần kinh chày, hoặc các nhánh của dây thần kinh này bị chèn ép trong vùng ống cổ chân. Đây là một đường hầm hẹp nằm ở phía trong cổ chân, được tạo bởi xương và mô liên kết chắc.

Bên trong ống cổ chân có dây thần kinh chày cùng các mạch máu và gân đi qua. Dây thần kinh chày sau đó chia thành các nhánh chi phối cảm giác và một phần chức năng vận động ở bàn chân. Khi không gian trong ống bị thu hẹp hoặc các cấu trúc bên trong tăng thể tích, dây thần kinh có thể bị đè ép hoặc kích thích. Hậu quả thường là đau, tê, châm chích hoặc cảm giác bỏng rát ở vùng gan bàn chân và các khu vực do dây thần kinh chi phối.

Hội chứng ống cổ chân đôi khi còn được gọi là đau thần kinh chày sau (posterior tibial neuralgia). Tuy nhiên, biểu hiện lâm sàng không hoàn toàn giống nhau ở mọi người vì vị trí và nguyên nhân gây chèn ép có thể khác nhau.

Đây được xem là một bệnh lý không phổ biến và có thể bị bỏ sót hoặc nhầm với những nguyên nhân gây đau bàn chân khác. Hiện chưa có một tiêu chuẩn vàng duy nhất được chấp nhận rộng rãi để chẩn đoán hội chứng ống cổ chân. Tổng quan hệ thống năm 2026 cho thấy cách chẩn đoán trong các nghiên cứu còn khác nhau đáng kể, vì vậy việc đánh giá thường phải kết hợp triệu chứng, khám lâm sàng và các phương pháp hỗ trợ phù hợp.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng ống cổ chân

Các triệu chứng chủ yếu liên quan đến cảm giác bất thường hoặc đau ở vùng bàn chân do dây thần kinh chày và các nhánh của nó bị ảnh hưởng. Những biểu hiện có thể gặp gồm:

• Đau ở bàn chân: Người bệnh có thể cảm thấy đau ở vùng cổ chân phía trong, gót chân, gan bàn chân hoặc vùng phân bố của các nhánh thần kinh. Cảm giác đau đôi khi có tính chất như đau nhói hoặc đau lan.
• Cảm giác bỏng rát: Một số người cảm thấy nóng rát hoặc bỏng ở gan bàn chân. Đây là một dạng đau có nguồn gốc thần kinh thường được mô tả trong hội chứng ống cổ chân.
• Tê: Cảm giác ở bàn chân hoặc các ngón chân có thể giảm ở vùng dây thần kinh bị ảnh hưởng. Mức độ và phạm vi tê không nhất thiết giống nhau ở mọi người.
• Châm chích: Người bệnh có thể cảm thấy kiến bò, kim châm hoặc những cảm giác bất thường tương tự ở gan bàn chân và các ngón chân.
• Yếu bàn chân: Yếu cơ có thể xuất hiện khi chức năng vận động của dây thần kinh bị ảnh hưởng, đặc biệt trong trường hợp bệnh nặng hoặc kéo dài. Tuy nhiên, không phải người bệnh nào cũng có biểu hiện này.

Triệu chứng có thể tăng khi các hoạt động làm tăng áp lực hoặc kích thích dây thần kinh. Do nhiều bệnh lý khác cũng gây đau, tê hoặc bỏng rát ở bàn chân, chỉ dựa vào triệu chứng thường chưa đủ để xác định nguyên nhân.

Biến chứng có thể gặp khi mắc hội chứng ống cổ chân

Nếu tình trạng chèn ép thần kinh nghiêm trọng hoặc kéo dài, chức năng thần kinh có thể bị ảnh hưởng dai dẳng. Tuy nhiên, nguy cơ và mức độ biến chứng khác nhau tùy từng trường hợp.

• Đau thần kinh kéo dài: Dây thần kinh bị kích thích hoặc tổn thương trong thời gian dài có thể khiến đau và cảm giác bỏng rát trở nên dai dẳng.
• Rối loạn cảm giác: Người bệnh có thể tiếp tục bị tê hoặc giảm cảm giác tại vùng bàn chân do dây thần kinh chi phối.
• Yếu cơ và giảm chức năng bàn chân: Tổn thương thần kinh nặng có thể ảnh hưởng đến chức năng vận động và khả năng đi lại.
• Tổn thương thần kinh lâu dài: Các tổng quan y văn lưu ý rằng trường hợp nặng hoặc kéo dài có nguy cơ để lại tổn thương thần kinh, do đó những triệu chứng tiến triển không nên bị bỏ qua.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Đau bàn chân thoáng qua không phải lúc nào cũng là hội chứng ống cổ chân. Tuy nhiên, việc thăm khám nên được cân nhắc khi các triệu chứng gợi ý tổn thương thần kinh xuất hiện dai dẳng hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt.

Người bệnh nên đi khám khi:

• Đau, tê, châm chích hoặc bỏng rát ở bàn chân kéo dài hoặc tái diễn.
• Triệu chứng ngày càng tăng hoặc ảnh hưởng đến việc đi bộ, đứng hay sinh hoạt hằng ngày.
• Xuất hiện yếu bàn chân hoặc giảm cảm giác rõ rệt.
• Triệu chứng xuất hiện sau chấn thương cổ chân và không cải thiện.
• Có khối bất thường, sưng kéo dài hoặc những thay đổi rõ rệt ở vùng phía trong cổ chân.

Việc đánh giá y khoa còn giúp phân biệt hội chứng ống cổ chân với các nguyên nhân khác như bệnh lý thần kinh ngoại biên, bệnh lý rễ thần kinh hoặc các bệnh cơ xương khớp ở bàn chân.

Bản chất của hội chứng ống cổ chân là dây thần kinh chày hoặc các nhánh của nó bị chèn ép trong hoặc quanh đường hầm giải phẫu ở cổ chân. Tuy nhiên, nguyên nhân cụ thể gây ra sự chèn ép này khá đa dạng và không phải trường hợp nào cũng tìm được một tổn thương rõ ràng.

Các nguyên nhân hoặc tình trạng có thể trực tiếp tạo áp lực lên dây thần kinh gồm:

• Tổn thương chiếm chỗ: Nang hạch, một số khối u hoặc các cấu trúc bất thường trong vùng ống cổ chân có thể làm giảm không gian dành cho dây thần kinh.
• Giãn tĩnh mạch hoặc mạch máu lớn bất thường: Các tĩnh mạch giãn nằm trong vùng ống cổ chân có thể tạo áp lực lên dây thần kinh.
• Gai xương: Phần xương phát triển bất thường có thể chiếm không gian và góp phần chèn ép thần kinh.
• Gân hoặc mô quanh gân sưng: Sự gia tăng thể tích của các cấu trúc đi qua đường hầm có thể làm tăng áp lực trong khu vực này.
• Sưng sau chấn thương cổ chân: Bong gân hoặc chấn thương có thể gây phù nề quanh cổ chân, từ đó làm tăng áp lực lên dây thần kinh.
• Biến dạng cấu trúc bàn chân: Bàn chân bẹt hoặc vòm chân bị sụp có thể làm thay đổi cơ học vùng cổ chân và tạo căng hoặc chèn ép lên dây thần kinh ở một số người.

Ngoài ra, có những trường hợp không phát hiện được tổn thương chiếm chỗ hoặc nguyên nhân cấu trúc cụ thể. Những trường hợp này thường được mô tả là hội chứng ống cổ chân vô căn.

Những ai có nguy cơ mắc hội chứng ống cổ chân?

Những người có bàn chân bẹt hoặc vòm chân sụp, từng chấn thương cổ chân, có tình trạng sưng mạn tính ở bàn chân hoặc mắc một số bệnh gây viêm, phù nề hay ảnh hưởng thần kinh có thể có nguy cơ cao hơn. Johns Hopkins Medicine cũng ghi nhận hội chứng này gặp nhiều hơn ở những người có bàn chân sưng mạn tính, bao gồm một số người mắc viêm khớp hoặc đái tháo đường.

Người có bất thường giải phẫu hoặc tổn thương chiếm chỗ tại ống cổ chân, chẳng hạn nang hạch, giãn tĩnh mạch hay gai xương, cũng có điều kiện thuận lợi để dây thần kinh bị chèn ép.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc hội chứng ống cổ chân

Các yếu tố có liên quan đến nguy cơ có thể bao gồm:

• Bàn chân bẹt hoặc vòm chân sụp: Có thể làm thay đổi cơ học của bàn chân và tăng sức căng lên các cấu trúc quanh dây thần kinh.
• Tiền sử chấn thương cổ chân: Bong gân hoặc các chấn thương khác có thể gây sưng và thay đổi cấu trúc vùng cổ chân.
• Tình trạng sưng mạn tính: Phù nề làm tăng thể tích các cấu trúc trong khu vực vốn có không gian hạn chế.
• Viêm khớp: Viêm và sưng quanh cổ chân có thể góp phần làm tăng áp lực lên dây thần kinh.
• Đái tháo đường: Có thể liên quan đến sưng và bệnh lý thần kinh, đồng thời làm cho việc xác định chính xác nguyên nhân của triệu chứng thần kinh ở bàn chân trở nên phức tạp hơn.
• Hoạt động tạo tải lặp lại lên bàn chân: Một số tài liệu ghi nhận vận động lặp lại, đặc biệt trong các hoạt động như chạy, có thể liên quan đến tình trạng kích thích hoặc chèn ép thần kinh ở người có yếu tố thuận lợi. Tuy nhiên, mức độ nguy cơ cụ thể chưa được xác định chắc chắn.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán hội chứng ống cổ chân

Hội chứng ống cổ chân có thể giống nhiều bệnh gây đau hoặc tê bàn chân khác. Do chưa có một tiêu chuẩn vàng duy nhất, chẩn đoán thường dựa trên việc kết hợp bệnh sử, khám lâm sàng và các xét nghiệm hỗ trợ được lựa chọn tùy từng trường hợp.

Các phương pháp dưới đây có thể được sử dụng để tìm bằng chứng chèn ép thần kinh, xác định nguyên nhân và loại trừ những bệnh có biểu hiện tương tự.

• Khai thác bệnh sử và khám lâm sàng: Bác sĩ thường hỏi về vị trí đau, tê, bỏng rát hoặc châm chích, thời điểm xuất hiện triệu chứng, các hoạt động làm triệu chứng tăng lên, tiền sử chấn thương và bệnh lý đi kèm. Khám có thể đánh giá cảm giác, vận động, cấu trúc bàn chân và vùng đường đi của dây thần kinh chày.
• Nghiệm pháp Tinel: Bác sĩ tác động lên vùng dây thần kinh chày tại ống cổ chân để xem có xuất hiện cảm giác tê, châm chích hoặc đau lan theo đường đi của dây thần kinh hay không. Đây là nghiệm pháp kích thích được sử dụng phổ biến trong y văn, nhưng một kết quả dương tính hoặc âm tính đơn độc không đủ để khẳng định hay loại trừ bệnh. Tổng quan hệ thống năm 2026 cho thấy độ nhạy của các nghiệm pháp kích thích thay đổi đáng kể giữa các nghiên cứu.
• Đo dẫn truyền thần kinh và điện cơ: Nghiên cứu dẫn truyền thần kinh đánh giá khả năng truyền tín hiệu của dây thần kinh, trong khi điện cơ đánh giá hoạt động điện của cơ và có thể cung cấp thêm thông tin về chức năng thần kinh. Các phương pháp này có thể hỗ trợ chẩn đoán và giúp đánh giá những bệnh thần kinh khác, nhưng kết quả bình thường không nhất thiết loại trừ hoàn toàn hội chứng ống cổ chân.
• Chẩn đoán hình ảnh: X-quang, siêu âm, CT hoặc cộng hưởng từ (MRI) có thể được lựa chọn tùy nghi ngờ lâm sàng. Hình ảnh đặc biệt hữu ích khi cần tìm nguyên nhân cấu trúc như nang, khối choán chỗ, bất thường xương hoặc những thay đổi mô mềm quanh dây thần kinh. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp hội chứng ống cổ chân đều có bất thường rõ trên hình ảnh.

Phương pháp điều trị hội chứng ống cổ chân hiệu quả

Điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân gây chèn ép, mức độ triệu chứng, thời gian mắc bệnh, bệnh lý đi kèm và đáp ứng với điều trị ban đầu. Bằng chứng hiện có về điều trị hội chứng ống cổ chân chủ yếu đến từ các nghiên cứu quan sát, vì vậy không có một phương pháp duy nhất phù hợp với tất cả người bệnh.

Điều chỉnh hoạt động

Mục tiêu là giảm những hoạt động hoặc tư thế làm tăng triệu chứng và giảm kích thích lên dây thần kinh. Phương pháp này thường là một phần của điều trị bảo tồn, đặc biệt khi triệu chứng liên quan đến tải cơ học hoặc vận động lặp lại.

Nẹp và dụng cụ chỉnh hình

Nẹp, miếng lót hoặc dụng cụ chỉnh hình bàn chân có thể được sử dụng để hỗ trợ bàn chân và giảm những lực cơ học có khả năng làm tăng chèn ép dây thần kinh. Cách lựa chọn dụng cụ cần phù hợp với cấu trúc bàn chân và nguyên nhân nghi ngờ của từng người.

Vật lý trị liệu

Vật lý trị liệu có thể được đưa vào kế hoạch điều trị bảo tồn nhằm cải thiện chức năng, kiểm soát tải và giải quyết một số yếu tố cơ học liên quan. Nội dung tập luyện cần được điều chỉnh theo tình trạng cụ thể thay vì áp dụng một chương trình giống nhau cho tất cả người bệnh.

Thuốc giảm đau hoặc chống viêm

Một số thuốc giảm đau hoặc thuốc chống viêm có thể được sử dụng để kiểm soát triệu chứng trong những trường hợp phù hợp. Đây chủ yếu là biện pháp kiểm soát triệu chứng và không loại bỏ được một nguyên nhân chèn ép cơ học như nang hoặc khối choán chỗ.

Tiêm corticosteroid

Corticosteroid có thể được tiêm tại vùng ống cổ chân trong một số trường hợp nhằm giảm viêm và sưng quanh dây thần kinh. Tuy nhiên, bằng chứng về hiệu quả điều trị còn hạn chế và phương pháp này không thích hợp cho mọi nguyên nhân chèn ép. Việc có chỉ định tiêm hay không cần được nhân viên y tế đánh giá.

Phẫu thuật giải phóng ống cổ chân

Phẫu thuật nhằm mở rộng không gian quanh dây thần kinh bằng cách giải phóng cấu trúc gây chèn ép. Phương pháp này có thể được cân nhắc khi có nguyên nhân cấu trúc phù hợp hoặc khi triệu chứng đáng kể vẫn tồn tại dù đã điều trị bảo tồn thích hợp.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của hội chứng ống cổ chân

Chế độ sinh hoạt

Người đã mắc hội chứng ống cổ chân có thể trao đổi với nhân viên y tế về cách điều chỉnh hoạt động dựa trên nguyên nhân và mức độ triệu chứng. Một số nguyên tắc thường được áp dụng gồm:

• Điều chỉnh hoạt động gây triệu chứng: Hạn chế tạm thời hoặc thay đổi những hoạt động làm đau, tê hay bỏng rát tăng rõ rệt có thể giúp giảm kích thích dây thần kinh.
• Sử dụng giày phù hợp: Giày vừa chân và hỗ trợ bàn chân thích hợp có thể giúp kiểm soát các yếu tố cơ học ở một số người.
• Sử dụng dụng cụ chỉnh hình khi có chỉ định: Miếng lót hoặc dụng cụ hỗ trợ có thể hữu ích khi cấu trúc bàn chân góp phần gây chèn ép, nhưng cần lựa chọn phù hợp với từng trường hợp.
• Tuân thủ chương trình phục hồi chức năng: Nếu được hướng dẫn vật lý trị liệu, nên thực hiện theo kế hoạch phù hợp và báo lại khi bài tập làm triệu chứng thần kinh tăng đáng kể.
• Theo dõi triệu chứng: Đau, tê hoặc yếu tăng dần cần được đánh giá lại thay vì tiếp tục tự điều chỉnh hoạt động trong thời gian dài.

Chế độ dinh dưỡng

Không có chế độ ăn đặc hiệu đã được chứng minh có thể giải phóng dây thần kinh chày bị chèn ép hoặc điều trị trực tiếp hội chứng ống cổ chân. Vì vậy, dinh dưỡng chủ yếu hướng đến sức khỏe tổng thể và kiểm soát bệnh nền nếu có.

• Duy trì chế độ ăn cân đối: Ưu tiên chế độ ăn đa dạng và phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng chung thay vì sử dụng một loại thực phẩm với mục đích “chữa” hội chứng ống cổ chân.
• Kiểm soát bệnh nền thông qua chế độ ăn khi phù hợp: Người mắc đái tháo đường hoặc bệnh lý chuyển hóa nên thực hiện chế độ dinh dưỡng theo hướng dẫn dành cho bệnh nền của mình.

Phương pháp phòng ngừa hội chứng ống cổ chân hiệu quả

Không phải mọi trường hợp hội chứng ống cổ chân đều có thể phòng ngừa, đặc biệt khi nguyên nhân là bất thường giải phẫu hoặc một tổn thương chiếm chỗ. Bằng chứng về các biện pháp phòng ngừa đặc hiệu cho hội chứng này còn hạn chế. Tuy nhiên, giảm những yếu tố có khả năng làm tổn thương hoặc tăng áp lực quanh dây thần kinh có thể hợp lý ở người có nguy cơ.

• Hạn chế quá tải lặp lại: Tăng cường độ vận động một cách phù hợp và điều chỉnh hoạt động khi xuất hiện đau hoặc triệu chứng thần kinh có thể giúp hạn chế kích thích kéo dài vùng bàn chân - cổ chân.
• Lựa chọn giày phù hợp với hoạt động: Giày vừa chân và có khả năng hỗ trợ phù hợp có thể góp phần kiểm soát tải cơ học ở bàn chân, nhất là đối với người phải đứng, đi bộ hoặc vận động nhiều.
• Xử trí chấn thương cổ chân phù hợp: Bong gân hoặc chấn thương có thể gây sưng quanh ống cổ chân. Những chấn thương có triệu chứng đáng kể hoặc kéo dài nên được đánh giá và phục hồi thích hợp.
• Kiểm soát bệnh nền: Ở người mắc các bệnh liên quan đến phù nề hoặc tổn thương thần kinh, kiểm soát bệnh nền theo hướng dẫn chuyên môn có thể giúp giảm các yếu tố góp phần gây triệu chứng. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa có thể ngăn ngừa hoàn toàn hội chứng ống cổ chân.