Suy thượng thận cấp​ là gì? Nguyên nhân và cách phòng ngừa hiệu quả

Suy thượng thận cấp (STTC) là một tình trạng cấp cứu nội tiết, xảy ra khi cơ thể thiếu hụt đột ngột hormone cortisol - yếu tố thiết yếu trong duy trì huyết áp, cân bằng điện giải và đáp ứng stress. Bệnh thường khởi phát nhanh, diễn tiến nặng và có thể đe doạ tính mạng nếu không được nhận diện, xử trí kịp thời.

Về phân loại, suy thượng thận cấp có thể được chia thành hai nhóm chính dựa trên cơ chế bệnh sinh. 

• Suy thượng thận cấp nguyên phát, do tổn thương trực tiếp tuyến thượng thận, làm giảm hoặc mất khả năng sản xuất hormone.
• Suy thượng thận cấp thứ phát, liên quan đến rối loạn trục hạ đồi - tuyến yên, dẫn đến giảm kích thích tuyến thượng thận. 

Ngoài ra, trên lâm sàng, tình trạng này còn có thể xuất hiện ở bệnh nhân suy thượng thận mạn khi gặp yếu tố stress như nhiễm trùng, chấn thương hoặc ngừng corticosteroid đột ngột.

Những dấu hiệu và triệu chứng của suy thượng thận cấp

Suy thượng thận cấp biểu hiện bằng nhiều dấu hiệu lâm sàng đa dạng, thường khởi phát nhanh và tiến triển nặng. Việc nhận diện sớm các triệu chứng có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán và xử trí kịp thời.

• Hạ huyết áp và sốc tuần hoàn: Người bệnh thường xuất hiện tụt huyết áp rõ rệt, có thể tiến triển thành sốc kháng trị với dịch truyền thông thường. Đây là dấu hiệu đặc trưng và nguy hiểm, phản ánh tình trạng thiếu hụt cortisol làm giảm trương lực mạch và suy giảm đáp ứng với catecholamine.
• Rối loạn ý thức: Bệnh nhân có thể biểu hiện từ mệt mỏi, lơ mơ đến lú lẫn hoặc hôn mê trong các trường hợp nặng. Rối loạn này liên quan đến giảm tưới máu não và mất cân bằng điện giải.
• Triệu chứng tiêu hoá: Buồn nôn, nôn, đau bụng hoặc tiêu chảy là những biểu hiện thường gặp. Đôi khi các triệu chứng này dễ gây nhầm lẫn với bệnh lý tiêu hoá cấp tính, làm chậm chẩn đoán.
• Rối loạn điện giải: Hạ natri máu và tăng kali máu thường xuất hiện, đặc biệt trong suy thượng thận nguyên phát. Những rối loạn này góp phần làm nặng thêm tình trạng tim mạch và thần kinh.
• Mệt mỏi và suy kiệt toàn thân: Người bệnh thường có biểu hiện suy nhược rõ rệt, giảm khả năng hoạt động, kèm cảm giác kiệt sức nhanh chóng do thiếu hormone duy trì chuyển hoá.
• Hạ đường huyết: Đặc biệt ở trẻ em hoặc người có dự trữ năng lượng kém, hạ đường huyết có thể xảy ra, gây vã mồ hôi, run tay và rối loạn ý thức.
• Sốt hoặc hạ thân nhiệt: Tuỳ nguyên nhân khởi phát (như nhiễm trùng), bệnh nhân có thể sốt hoặc trong một số trường hợp nặng lại có biểu hiện hạ thân nhiệt.

Biến chứng có thể gặp khi mắc phải suy thượng thận cấp

Suy thượng thận cấp là một tình trạng nặng, có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời. Các biến chứng thường liên quan đến rối loạn huyết động, chuyển hoá và chức năng cơ quan.

• Sốc tuần hoàn kháng trị: Đây là biến chứng nguy hiểm nhất, khi huyết áp giảm sâu và không đáp ứng với bù dịch thông thường. Tình trạng này có thể nhanh chóng dẫn đến suy đa cơ quan và tử vong nếu không được điều trị hormone kịp thời.
• Rối loạn điện giải nặng: Hạ natri máu và tăng kali máu có thể gây rối loạn nhịp tim, yếu cơ hoặc liệt cơ. Những thay đổi này làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch nghiêm trọng.
• Suy thận cấp: Giảm tưới máu kéo dài kết hợp với rối loạn điện giải có thể dẫn đến suy thận cấp, làm nặng thêm tình trạng toàn thân và khó khăn trong điều trị.
• Hạ đường huyết nghiêm trọng: Thiếu cortisol làm giảm khả năng duy trì đường huyết, có thể gây co giật, hôn mê, đặc biệt ở trẻ em hoặc người suy kiệt.
• Rối loạn ý thức kéo dài: Tình trạng thiếu oxy và rối loạn chuyển hoá có thể dẫn đến hôn mê sâu, kéo dài, ảnh hưởng lâu dài đến chức năng thần kinh.
• Suy đa cơ quan: Trong các trường hợp nặng, nhiều cơ quan như tim, thận, não có thể bị tổn thương đồng thời, làm tiên lượng xấu và tăng nguy cơ tử vong.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Suy thượng thận cấp là tình trạng cấp cứu nội tiết, vì vậy người bệnh cần được thăm khám y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ. Việc trì hoãn có thể làm tăng nguy cơ biến chứng nặng. Cần gặp bác sĩ ngay lập tức khi có các dấu hiệu sau:

• Tụt huyết áp, choáng váng hoặc ngất: Đây là dấu hiệu cảnh báo sớm của sốc tuần hoàn.
• Mệt lả, kiệt sức bất thường kèm buồn nôn, nôn hoặc đau bụng dữ dội: Dễ nhầm với bệnh lý tiêu hóa nhưng có thể là biểu hiện của suy thượng thận cấp.
• Rối loạn ý thức (lú lẫn, lơ mơ, hôn mê): Cho thấy tình trạng đã tiến triển nặng.
• Hạ đường huyết (run tay, vã mồ hôi, chóng mặt): Đặc biệt nguy hiểm ở trẻ em hoặc người suy kiệt.
• Sốt cao hoặc dấu hiệu nhiễm trùng kèm suy kiệt: Có thể là yếu tố khởi phát cơn suy thượng thận cấp.

Những người đã được chẩn đoán suy thượng thận mạn, đang dùng corticosteroid kéo dài hoặc vừa ngừng thuốc đột ngột cần đi khám ngay khi có triệu chứng bất thường, vì nguy cơ chuyển sang cơn suy thượng thận cấp cao hơn.

Suy thượng thận cấp (STTC) có thể xuất hiện trên nền suy thượng thận tiên phát hoặc thứ phát, với nguyên nhân đa dạng liên quan đến tổn thương trực tiếp tuyến thượng thận hoặc rối loạn trục điều hoà nội tiết. Dưới đây là tổng quan các nguyên nhân chính, được hệ thống lại một cách rõ ràng:

Nguyên nhân tại tuyến thượng thận (suy nguyên phát)

• Tổn thương trực tiếp tuyến thượng thận: STTC có thể là biểu hiện khởi phát của suy thượng thận tiên phát do bất kỳ nguyên nhân nào gây phá huỷ hoặc suy giảm chức năng tuyến. Khi mô thượng thận bị tổn thương, khả năng tổng hợp cortisol bị giảm đột ngột, dẫn đến mất cân bằng nội môi nghiêm trọng.
• Xuất huyết thượng thận hai bên: Đây là nguyên nhân hiếm nhưng rất nặng, thường liên quan đến rối loạn đông máu hoặc điều trị thuốc chống đông. Xuất huyết có thể xảy ra tự phát hoặc trong các bệnh lý như đông máu rải rác trong lòng mạch. Ở trẻ em, hội chứng Waterhouse-Friderichsen gây xuất huyết thượng thận hai bên có thể dẫn đến suy thượng thận cấp tối cấp với diễn tiến nhanh và nguy cơ tử vong cao.
• Rối loạn tổng hợp hormone thượng thận bẩm sinh: Thường gặp trong nhi khoa, điển hình là thiếu men 21-hydroxylase gây hội chứng mất muối. Trẻ biểu hiện sớm sau sinh với nôn, mất nước, rối loạn điện giải và trụy tim mạch. Các thiếu hụt enzym khác như 11-hydroxylase hay 3β-hydroxysteroid dehydrogenase hiếm gặp hơn nhưng cũng có thể gây bệnh cảnh tương tự.
• Thuốc và các tác nhân ảnh hưởng trực tiếp lên tuyến thượng thận: Một số thuốc như OP’DDD (mitotane), aminoglutethimide hoặc ketoconazole liều cao có thể ức chế tổng hợp cortisol hoặc gây teo tuyến thượng thận. Ngoài ra, rifampicin và một số thuốc cảm ứng enzym gan (như phenobarbital, phenytoin) làm tăng chuyển hoá cortisol, góp phần gây suy thượng thận.
• Các nguyên nhân hiếm khác: Bao gồm tắc mạch do cholesterol, huyết khối mạch thượng thận, nhiễm nấm (như cryptococcus) hoặc sau phẫu thuật cắt bỏ toàn bộ tuyến thượng thận nếu không được điều trị thay thế hormone đầy đủ.

Nguyên nhân từ trục hạ đồi - tuyến yên (suy thứ phát)

• Tổn thương tuyến yên hoặc vùng hạ đồi: Các bệnh lý như u tuyến yên, phẫu thuật vùng yên, chấn thương sọ não, viêm màng não hoặc vỡ phình động mạch có thể làm giảm tiết ACTH, dẫn đến suy giảm kích thích tuyến thượng thận.
• Xuất huyết tuyến yên: Tình trạng xuất huyết hoặc hoại tử tuyến yên (ví dụ hội chứng Sheehan hoặc xuất huyết u tuyến yên) có thể gây suy thượng thận cấp do thiếu hụt ACTH đột ngột.
• Nguyên nhân liên quan đến can thiệp y khoa: Một số nghiệm pháp nội tiết như test metyrapone có thể làm bộc lộ hoặc gây suy thượng thận cấp trong những trường hợp dự trữ hormone kém.
• Ngừng corticosteroid đột ngột: Sau một liệu trình corticoid kéo dài, việc ngừng thuốc đột ngột có thể làm trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận chưa kịp hồi phục, dẫn đến thiếu hụt cortisol cấp tính.

Những ai có nguy cơ mắc phải suy thượng thận cấp​?

Nhóm đối tượng này thường có sẵn rối loạn chức năng trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận hoặc tổn thương trực tiếp tuyến thượng thận, làm giảm khả năng đáp ứng với nhu cầu cortisol của cơ thể.

• Người mắc suy thượng thận mạn tính: Đây là nhóm nguy cơ cao nhất, đặc biệt khi bệnh chưa được kiểm soát tốt hoặc điều trị không đầy đủ.
• Bệnh nhân đang hoặc đã sử dụng corticosteroid kéo dài: Việc sử dụng corticosteroid lâu dài gây ức chế trục nội tiết, khiến cơ thể phụ thuộc vào hormone ngoại sinh.
• Người có bệnh lý tuyến yên hoặc vùng hạ đồi: Các tổn thương như u tuyến yên, sau phẫu thuật hoặc xạ trị có thể làm giảm tiết ACTH.
• Bệnh nhân có tổn thương tuyến thượng thận: Bao gồm các trường hợp nhiễm trùng, xuất huyết hoặc bệnh tự miễn gây phá huỷ tuyến.
• Trẻ sơ sinh có rối loạn nội tiết bẩm sinh: Đặc biệt là các rối loạn tổng hợp hormone thượng thận, có thể biểu hiện sớm sau sinh. 

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải suy thượng thận cấp​

Đây là các yếu tố tác động từ bên ngoài hoặc tình trạng cấp tính làm gia tăng nhu cầu cortisol hoặc làm mất cân bằng nội môi, từ đó khởi phát cơn suy thượng thận cấp ở người có sẵn nguy cơ.

• Stress cấp tính trên cơ thể: Các tình trạng như nhiễm trùng nặng, phẫu thuật hoặc chấn thương làm tăng nhu cầu cortisol đột ngột.
• Ngừng corticosteroid đột ngột: Việc dừng thuốc sau thời gian sử dụng kéo dài làm cơ thể không kịp thích nghi với sự thiếu hụt hormone.
• Mất nước và rối loạn điện giải: Nôn nhiều, tiêu chảy, dùng lợi tiểu hoặc mất nước kéo dài có thể làm trầm trọng tình trạng bệnh.
• Không tuân thủ điều trị hormone thay thế: Ở bệnh nhân suy thượng thận mạn, việc bỏ thuốc hoặc dùng không đúng liều dễ dẫn đến thiếu hụt cortisol cấp tính.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán suy thượng thận cấp

Chẩn đoán suy thượng thận cấp là một bước quan trọng mang tính quyết định, cần được thực hiện nhanh chóng và chính xác do bệnh có thể tiến triển nặng trong thời gian ngắn. Việc chẩn đoán không chỉ dựa vào biểu hiện lâm sàng mà còn cần phối hợp nhiều xét nghiệm cận lâm sàng nhằm xác định tình trạng thiếu hụt cortisol cũng như phân biệt nguyên nhân.

Định lượng cortisol huyết thanh

Đây là xét nghiệm nền tảng trong chẩn đoán suy thượng thận cấp. Nồng độ cortisol huyết thanh giảm, đặc biệt trong bối cảnh stress cấp tính (khi bình thường cortisol phải tăng), là dấu hiệu gợi ý mạnh. Việc lấy mẫu máu nên được thực hiện càng sớm càng tốt, tốt nhất trước khi bắt đầu điều trị bằng corticosteroid để tránh làm sai lệch kết quả.

Định lượng ACTH huyết tương

Xét nghiệm này giúp định hướng nguyên nhân suy thượng thận. Nồng độ ACTH tăng cao thường gặp trong suy thượng thận nguyên phát do tuyến thượng thận không đáp ứng, trong khi ACTH giảm hoặc không tăng tương xứng gợi ý suy thượng thận thứ phát hoặc trung ương.

Test kích thích ACTH (Synacthen test)

Đây là nghiệm pháp đánh giá dự trữ chức năng của tuyến thượng thận. Sau khi tiêm ACTH tổng hợp, nồng độ cortisol sẽ được đo lại. Nếu cortisol không tăng hoặc tăng không đủ, điều này chứng tỏ tuyến thượng thận đã suy giảm chức năng. Tuy nhiên, trong tình huống cấp cứu, xét nghiệm này có thể được thực hiện sau khi đã ổn định bệnh nhân.

Xét nghiệm điện giải đồ

Rối loạn điện giải là dấu hiệu hỗ trợ chẩn đoán quan trọng. Hạ natri máu và tăng kali máu thường gặp trong suy thượng thận nguyên phát do thiếu aldosterone. Những biến đổi này góp phần giải thích các biểu hiện lâm sàng như tụt huyết áp, rối loạn nhịp tim.

Định lượng đường huyết

Hạ đường huyết có thể xuất hiện, đặc biệt ở trẻ em hoặc bệnh nhân suy kiệt. Xét nghiệm đường huyết giúp đánh giá mức độ ảnh hưởng chuyển hoá và hỗ trợ chẩn đoán trong bối cảnh lâm sàng phù hợp.

Các xét nghiệm chẩn đoán hình ảnh

Chụp CT hoặc MRI tuyến thượng thận và tuyến yên có giá trị trong việc tìm nguyên nhân. Các phương pháp này giúp phát hiện những tổn thương như xuất huyết, u, teo tuyến hoặc các bất thường cấu trúc liên quan đến trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận.

Các xét nghiệm bổ sung khác

Tuỳ từng trường hợp, có thể thực hiện thêm các xét nghiệm như công thức máu, chức năng thận, dấu ấn viêm hoặc xét nghiệm nội tiết khác nhằm đánh giá toàn trạng và tìm yếu tố liên quan.

Phương pháp điều trị suy thượng thận cấp hiệu quả

Điều trị suy thượng thận cấp là một cấp cứu nội khoa cần được triển khai ngay lập tức, với mục tiêu nhanh chóng bù thiếu hụt cortisol, ổn định huyết động và điều chỉnh các rối loạn nội môi. Việc xử trí đúng và kịp thời có ý nghĩa quyết định trong cải thiện tiên lượng và giảm nguy cơ tử vong.

Bổ sung glucocorticoid đường tĩnh mạch

Đây là nguyên tắc điều trị cốt lõi và phải được thực hiện ngay khi có nghi ngờ lâm sàng, không chờ kết quả xét nghiệm. Hydrocortisone là lựa chọn ưu tiên do có cả tác dụng glucocorticoid và mineralocorticoid. Liệu pháp này giúp nhanh chóng phục hồi huyết áp, cải thiện tình trạng sốc và ổn định các chức năng sống. Sau giai đoạn cấp, liều thuốc sẽ được điều chỉnh dần theo đáp ứng của bệnh nhân.

Bù dịch và hồi sức tuần hoàn

Người bệnh thường trong tình trạng mất nước và tụt huyết áp, do đó cần truyền dịch sớm, chủ yếu là dung dịch natri clorid 0,9%. Trong trường hợp có hạ đường huyết, có thể phối hợp truyền dung dịch glucose. Việc bù dịch không chỉ giúp cải thiện huyết động mà còn góp phần điều chỉnh rối loạn điện giải.

Điều chỉnh rối loạn điện giải và chuyển hoá

Các bất thường như hạ natri máu, tăng kali máu hoặc hạ đường huyết cần được theo dõi sát và xử trí kịp thời. Đặc biệt, tăng kali máu nặng có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm, trong khi hạ đường huyết có thể dẫn đến rối loạn ý thức hoặc co giật.

Điều trị nguyên nhân khởi phát

Sau khi ổn định tình trạng cấp cứu, cần xác định và xử trí nguyên nhân nền như nhiễm trùng, xuất huyết thượng thận hoặc các bệnh lý nội tiết liên quan. Việc điều trị nguyên nhân đóng vai trò quan trọng trong ngăn ngừa tái phát.

Điều trị duy trì bằng hormone thay thế

Khi qua giai đoạn cấp, bệnh nhân cần được chuyển sang điều trị duy trì bằng corticosteroid đường uống với liều phù hợp. Trong suy thượng thận nguyên phát, thường cần bổ sung thêm mineralocorticoid để duy trì cân bằng điện giải và huyết áp.

Giáo dục bệnh nhân và dự phòng tái phát

Người bệnh cần được hướng dẫn tăng liều thuốc trong các tình huống stress như nhiễm trùng hoặc phẫu thuật, tránh ngừng thuốc đột ngột và tuân thủ tái khám định kỳ.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của suy thượng thận cấp​

Chế độ sinh hoạt:

• Tuân thủ điều trị nghiêm ngặt: Người bệnh cần sử dụng corticosteroid đúng liều, đúng thời điểm theo chỉ định và tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc, vì điều này có thể gây thiếu hụt cortisol đột ngột.
• Theo dõi và tái khám định kỳ: Việc kiểm tra sức khoẻ thường xuyên giúp đánh giá hiệu quả điều trị và điều chỉnh liều hormone phù hợp với từng giai đoạn bệnh.
• Chủ động điều chỉnh trong tình huống stress: Khi gặp các tình trạng như nhiễm trùng, phẫu thuật, chấn thương hoặc stress nặng, cần tăng liều thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ để đáp ứng nhu cầu cortisol tăng cao.
• Duy trì cân bằng nước và điện giải: Uống đủ nước mỗi ngày, đặc biệt trong điều kiện thời tiết nóng, khi sốt, nôn hoặc tiêu chảy để tránh mất nước và rối loạn điện giải.
• Hạn chế stress thể chất và tinh thần: Tránh làm việc quá sức, thức khuya kéo dài hoặc căng thẳng tâm lý, vì các yếu tố này làm tăng nhu cầu hormone của cơ thể.
• Chuẩn bị cho tình huống cấp cứu: Người bệnh nên mang theo thẻ y tế hoặc thông tin bệnh lý để được xử trí kịp thời trong các tình huống khẩn cấp.

Chế độ dinh dưỡng: 

• Đảm bảo cung cấp đủ năng lượng: Khẩu phần ăn cần đầy đủ các nhóm chất (đạm, đường, béo, vitamin và khoáng chất) nhằm tránh suy kiệt và hỗ trợ chức năng chuyển hoá.
• Bổ sung muối hợp lý: Ở bệnh nhân suy thượng thận nguyên phát, việc tăng lượng muối trong khẩu phần có thể cần thiết để duy trì huyết áp và cân bằng điện giải, theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Uống đủ nước hàng ngày: Giúp duy trì thể tích tuần hoàn và hạn chế nguy cơ hạ huyết áp.
• Ổn định đường huyết: Nên chia nhỏ bữa ăn trong ngày để tránh hạ đường huyết, đặc biệt ở những người dễ bị rối loạn chuyển hoá.
• Hạn chế rượu bia và chất kích thích: Các chất này có thể ảnh hưởng đến chuyển hoá và làm giảm hiệu quả điều trị.
• Tăng cường thực phẩm giàu vi chất: Rau xanh, trái cây và thực phẩm giàu khoáng chất giúp hỗ trợ cân bằng nội môi và nâng cao sức đề kháng.

Phương pháp phòng ngừa suy thượng thận cấp​ hiệu quả

Phòng ngừa suy thượng thận cấp đóng vai trò quan trọng, đặc biệt ở những người đã có nguy cơ hoặc đang mắc suy thượng thận mạn. Các biện pháp dự phòng tập trung vào duy trì cân bằng hormone, kiểm soát tốt bệnh nền và chủ động xử trí trong các tình huống stress.

• Tuân thủ điều trị hormone thay thế: Việc sử dụng corticosteroid đúng liều, đúng thời điểm theo chỉ định là yếu tố then chốt giúp duy trì nồng độ cortisol ổn định. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc hoặc thay đổi liều, vì có thể dẫn đến thiếu hụt hormone cấp tính.
• Điều chỉnh liều thuốc trong các tình huống stress: Trong các trường hợp như nhiễm trùng, phẫu thuật, chấn thương hoặc stress nặng, nhu cầu cortisol của cơ thể tăng lên. Người bệnh cần được hướng dẫn tăng liều corticosteroid phù hợp để phòng ngừa cơn suy thượng thận cấp.
• Theo dõi sức khoẻ và tái khám định kỳ: Việc kiểm tra định kỳ giúp đánh giá hiệu quả điều trị, phát hiện sớm các bất thường và điều chỉnh phác đồ phù hợp. Đây là biện pháp quan trọng nhằm giảm nguy cơ diễn tiến nặng.
• Tránh các yếu tố làm mất cân bằng nội môi: Cần hạn chế các tình trạng như mất nước, rối loạn điện giải (nôn, tiêu chảy kéo dài), hoặc làm việc quá sức. Việc duy trì đủ nước và chế độ sinh hoạt hợp lý giúp ổn định thể trạng.
• Nhận biết sớm dấu hiệu cảnh báo: Người bệnh và người thân cần được trang bị kiến thức về các triệu chứng sớm như mệt lả, tụt huyết áp, buồn nôn hoặc chóng mặt để kịp thời đi khám và xử trí.
• Chuẩn bị cho tình huống cấp cứu: Người bệnh nên mang theo thẻ y tế hoặc thông tin bệnh lý, đồng thời có kế hoạch xử trí khi cần thiết (ví dụ: Sử dụng thuốc cấp cứu theo hướng dẫn của bác sĩ).