Hội chứng ngực cấp tính là gì? Nguyên nhân và cách phòng ngừa hiệu quả

Hội chứng ngực cấp tính (Acute Chest Syndrome - ACS) là một biến chứng nghiêm trọng ở người mắc bệnh hồng cầu hình liềm. Tình trạng này được đặc trưng bởi sự xuất hiện của một vùng tổn thương thâm nhiễm mới trên hình ảnh X-quang ngực, đi kèm một hoặc nhiều biểu hiện lâm sàng liên quan đến đường hô hấp và có thể kèm theo sốt.

Cơ chế hình thành hội chứng ngực cấp tính khá phức tạp và thường liên quan đến nhiều yếu tố phối hợp. Ở người mắc bệnh hồng cầu hình liềm, các tế bào hồng cầu bất thường có thể góp phần gây tắc nghẽn các mạch máu nhỏ trong tuần hoàn phổi. Quá trình này làm tổn thương mô phổi, ảnh hưởng đến trao đổi khí và có thể khiến tình trạng hô hấp của người bệnh xấu đi nhanh chóng.

Hội chứng ngực cấp tính có thể xuất hiện ở nhiều kiểu gen của bệnh hồng cầu hình liềm, nhưng thường gặp nhất ở những người mang kiểu gen HbSS - thể bệnh hồng cầu hình liềm điển hình. Đáng chú ý, biểu hiện ban đầu của hội chứng đôi khi có thể tương tự viêm phổi, khiến việc nhận biết trên lâm sàng trở nên khó khăn. Một số trường hợp có thể tiến triển nhanh và gây suy hô hấp nếu không được phát hiện, theo dõi và xử trí kịp thời.

Do mức độ nghiêm trọng và nguy cơ biến chứng, hội chứng ngực cấp tính được xem là một trong những nguyên nhân quan trọng gây bệnh nặng, nhập viện và tử vong ở người mắc bệnh hồng cầu hình liềm.

Hội chứng ngực cấp tính là biến chứng phổi cấp thường gặp ở người mắc bệnh hồng cầu hình liềm và có khả năng tái phát. Khoảng 50% người bệnh có thể trải qua nhiều hơn một đợt hội chứng ngực cấp tính.

Tình trạng này gặp nhiều nhất ở trẻ từ 2 - 4 tuổi. Ở người trưởng thành, khoảng 78% các đợt bệnh có liên quan đến cơn đau do tắc mạch. Mặc dù thường gặp ở trẻ nhỏ, hội chứng ngực cấp tính có nguy cơ tử vong cao hơn ở người lớn, với tỷ lệ được báo cáo khoảng 4,3% so với 1,1% ở trẻ em.

Đặc biệt, hội chứng ngực cấp tính là nguyên nhân tử vong quan trọng ở người mắc bệnh hồng cầu hình liềm, liên quan đến gần 25% tổng số ca tử vong. Những số liệu này cho thấy đây là biến chứng cần được nhận biết và xử trí sớm để giảm nguy cơ diễn tiến nặng.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng ngực cấp tính

Biểu hiện của hội chứng ngực cấp tính có thể khác nhau giữa trẻ em và người lớn. Ở trẻ em, các triệu chứng liên quan đến đường hô hấp và nhiễm trùng thường nổi bật hơn, trong khi người lớn thường có đau ngực hoặc các biểu hiện liên quan đến cơn tắc mạch. Một số dấu hiệu và triệu chứng thường gặp gồm:

• Sốt: Thường gặp ở trẻ em và có thể xuất hiện khi hội chứng ngực cấp tính liên quan đến nhiễm trùng.
• Ho: Là triệu chứng hô hấp thường gặp, đặc biệt ở bệnh nhi.
• Thở khò khè: Người bệnh có thể phát ra tiếng rít hoặc khò khè khi thở, thường được ghi nhận ở trẻ em.
• Khó thở: Người bệnh có cảm giác hụt hơi, khó thở hoặc thở không thoải mái; triệu chứng này có thể gặp ở cả trẻ em và người lớn.
• Đau ngực: Thường được ghi nhận ở người lớn mắc hội chứng ngực cấp tính và có thể xuất hiện cùng với khó thở.
• Đau ở tay, chân: Người lớn có thể xuất hiện đau ở các chi, liên quan đến cơn đau tắc mạch của bệnh hồng cầu hình liềm.
• Biểu hiện tắc mạch ở vị trí khác: Một số người lớn có thể đồng thời xuất hiện các dấu hiệu của cơn tắc mạch ở những cơ quan khác trong cơ thể, chẳng hạn như cương dương vật kéo dài.

Biến chứng có thể gặp khi mắc hội chứng ngực cấp tính

Hội chứng ngực cấp tính có thể diễn tiến nặng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng phổi và có nguy cơ tái phát. Nếu tình trạng tổn thương phổi kéo dài hoặc xảy ra nhiều lần, người bệnh có thể gặp một số biến chứng như:

• Hội chứng suy hô hấp cấp (ARDS): Tổn thương và viêm phổi nghiêm trọng có thể làm giảm khả năng trao đổi oxy, dẫn đến suy hô hấp cấp.
• Suy hô hấp: Chức năng phổi suy giảm khiến cơ thể không nhận đủ oxy và khả năng thông khí bị ảnh hưởng.
• Nhồi máu phổi: Tình trạng tắc nghẽn mạch máu ở phổi có thể gây tổn thương mô phổi và làm suy giảm chức năng hô hấp.
• Xơ phổi: Các đợt hội chứng ngực cấp tính tái phát có thể gây tổn thương và hình thành sẹo ở mô phổi, ảnh hưởng đến chức năng phổi lâu dài.
• Tăng áp phổi: Tổn thương phổi kéo dài có thể làm tăng áp lực trong hệ mạch máu phổi, đồng thời gây thêm gánh nặng cho tim.
• Tái phát hội chứng ngực cấp tính: Người bệnh có thể trải qua nhiều đợt bệnh, đặc biệt nguy cơ tái phát được ghi nhận cao hơn ở trẻ nhỏ.
• Tử vong: Trong trường hợp nặng, hội chứng ngực cấp tính có thể đe dọa tính mạng và là một nguyên nhân tử vong quan trọng ở người mắc bệnh hồng cầu hình liềm.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Hội chứng ngực cấp tính có thể tiến triển nhanh và ảnh hưởng nghiêm trọng đến hô hấp. Người mắc bệnh hồng cầu hình liềm nên đi khám ngay khi xuất hiện các dấu hiệu như:

• Khó thở hoặc thở nhanh: Cảm thấy hụt hơi, khó lấy đủ hơi hoặc thở nhanh hơn bình thường.
• Đau ngực: Xuất hiện đau hoặc cảm giác khó chịu ở vùng ngực, đặc biệt khi kèm theo khó thở.
• Sốt: Sốt xuất hiện cùng ho hoặc các triệu chứng bất thường về hô hấp.
• Ho hoặc thở khò khè: Ho nhiều, thở có tiếng khò khè hoặc triệu chứng ngày càng nặng.
• Mệt mỏi bất thường: Cảm thấy rất mệt, yếu hoặc tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh chóng.
• Triệu chứng trở nặng: Các biểu hiện hô hấp tăng nhanh hoặc người bệnh có dấu hiệu suy hô hấp cần được cấp cứu kịp thời.

Hội chứng ngực cấp tính có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Trong nhiều trường hợp, nguyên nhân chính xác không được xác định rõ. Một số nguyên nhân và yếu tố thường liên quan gồm:

• Tắc mạch mỡ hoặc tủy xương: Thường được đề cập ở người trưởng thành. Khi tủy xương bị tổn thương trong cơn tắc mạch, các hạt mỡ và thành phần tủy xương có thể đi vào tuần hoàn, di chuyển đến phổi và gây tắc nghẽn mạch máu.
• Nhiễm trùng: Là nguyên nhân thường gặp ở trẻ em. Tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp có thể thúc đẩy sự xuất hiện của hội chứng ngực cấp tính.
• Hen suyễn: Co thắt đường thở do hen có thể làm giảm lượng oxy trong máu, từ đó thúc đẩy quá trình hồng cầu biến dạng thành hình liềm và gây tắc nghẽn tuần hoàn phổi.
• Thiếu oxy máu: Khi lượng oxy trong máu giảm, hồng cầu dễ biến dạng hơn và có thể gây tắc nghẽn các mạch máu nhỏ tại phổi.
• Sau phẫu thuật: Đau sau phẫu thuật hoặc tác dụng của thuốc an thần có thể khiến người bệnh thở nông, giảm thông khí và làm tăng nguy cơ xuất hiện hội chứng ngực cấp tính.
• An thần quá mức: Thuốc an thần có thể làm giảm nhịp thở và thông khí phổi, gián tiếp thúc đẩy tình trạng thiếu oxy và hồng cầu hình liềm.

Những ai có nguy cơ mắc hội chứng ngực cấp tính? 

Hội chứng ngực cấp tính xảy ra chủ yếu ở người mắc bệnh hồng cầu hình liềm. Một số nhóm có nguy cơ cao hơn gồm:

• Người mắc bệnh hồng cầu hình liềm thể HbSS: Đây là nhóm thường gặp hội chứng ngực cấp tính nhất.
• Trẻ nhỏ: Tỷ lệ mắc cao nhất được ghi nhận ở trẻ từ 2 - 4 tuổi.
• Người mắc bệnh hồng cầu hình liềm kèm hen suyễn: Hen suyễn và tình trạng thiếu oxy liên quan có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện hội chứng ngực cấp tính.
• Người đang có cơn đau tắc mạch: Đặc biệt ở người trưởng thành, hội chứng ngực cấp tính thường xuất hiện trong hoặc sau một đợt đau do tắc mạch.
• Người vừa trải qua phẫu thuật: Đau, giảm thông khí hoặc sử dụng thuốc an thần sau phẫu thuật có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện hội chứng ngực cấp tính.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc hội chứng ngực cấp tính

Chưa có thông tin cụ thể về các yếu tố sinh hoạt hoặc môi trường như chế độ ăn uống, vận động, hút thuốc, thời tiết hay ô nhiễm không khí làm tăng nguy cơ mắc hội chứng ngực cấp tính. Vì vậy, không nên tự bổ sung các yếu tố này khi chưa có nguồn phù hợp.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán hội chứng ngực cấp tính

Chẩn đoán hội chứng ngực cấp tính dựa trên sự kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng và hình ảnh tổn thương mới ở phổi. Do biểu hiện có thể giống viêm phổi và đôi khi khởi phát không rõ ràng, người mắc bệnh hồng cầu hình liềm khi xuất hiện triệu chứng hô hấp cần được đánh giá sớm.

• Chụp X-quang ngực: X-quang ngực là phương pháp quan trọng để phát hiện vùng thâm nhiễm mới ở phổi. Để phù hợp với tiêu chuẩn chẩn đoán hội chứng ngực cấp tính, tổn thương mới phải liên quan đến ít nhất một phân thùy phổi và không phải do xẹp phổi.
• Chụp CT ngực: Chụp CT cũng có thể được sử dụng để phát hiện và đánh giá các tổn thương mới ở phổi. Phương pháp này cung cấp hình ảnh chi tiết hơn về cấu trúc phổi khi cần đánh giá thêm.
• Đo độ bão hòa oxy trong máu (SpO2): Đo SpO2 giúp đánh giá tình trạng thiếu oxy của người bệnh. SpO2 giảm hơn 2% so với mức ổn định ban đầu khi người bệnh thở khí phòng là một trong những dấu hiệu có thể hỗ trợ chẩn đoán.
• Khí máu động mạch: Xét nghiệm khí máu động mạch giúp đánh giá mức độ oxy hóa máu. PaO2 dưới 60 mmHg là một trong những tiêu chí cho thấy tình trạng thiếu oxy máu.
• Đánh giá triệu chứng lâm sàng: Bên cạnh hình ảnh phổi, bác sĩ cần đánh giá các biểu hiện như đau ngực, sốt trên 38,5°C, ho, thở nhanh, thở khò khè, ran phổi hoặc tình trạng khó thở tăng lên. Sự xuất hiện của tổn thương phổi mới kết hợp với ít nhất một trong những biểu hiện này hỗ trợ chẩn đoán hội chứng ngực cấp tính.

Phương pháp điều trị hội chứng ngực cấp tính hiệu quả

Hội chứng ngực cấp tính có thể tiến triển nhanh, vì vậy người bệnh cần được phát hiện và điều trị sớm tại cơ sở y tế. Tùy tình trạng và mức độ nghiêm trọng, bác sĩ có thể áp dụng kết hợp các phương pháp sau:

• Kiểm soát cơn đau: Thuốc giảm đau có thể được sử dụng để giúp người bệnh dễ chịu và duy trì khả năng hít thở sâu. Việc giảm đau cần được kiểm soát cẩn thận, vì sử dụng thuốc gây an thần quá mức có thể làm giảm thông khí và khiến tình trạng thiếu oxy trở nên nghiêm trọng hơn.
• Bù dịch: Người bệnh có thể được truyền dịch khi có tình trạng mất nước. Tuy nhiên, lượng dịch cần được điều chỉnh phù hợp với từng trường hợp, tránh truyền quá nhiều vì có thể làm tăng nguy cơ phù phổi và ảnh hưởng đến hô hấp.
• Sử dụng kháng sinh: Kháng sinh phổ rộng thường được sử dụng do khó phân biệt hoàn toàn hội chứng ngực cấp tính với viêm phổi và người bệnh có thể kèm nhiễm trùng. Loại thuốc và thời gian điều trị sẽ được bác sĩ lựa chọn dựa trên tình trạng cụ thể.
• Liệu pháp oxy và hỗ trợ hô hấp: Oxy bổ sung được sử dụng để cải thiện tình trạng thiếu oxy máu. Nếu người bệnh không đáp ứng đầy đủ và tình trạng hô hấp trở nên nghiêm trọng, bác sĩ có thể cân nhắc các biện pháp hỗ trợ hô hấp cao hơn như BiPAP hoặc đặt nội khí quản.
• Tập thở: Các bài tập hít thở sâu bằng dụng cụ hỗ trợ (incentive spirometry) có thể giúp phổi giãn nở tốt hơn và hạn chế xẹp phổi. Phương pháp này thường được thực hiện định kỳ khi người bệnh còn tỉnh táo.
• Truyền máu: Truyền hồng cầu có thể được chỉ định khi người bệnh thiếu máu đáng kể, thiếu oxy hoặc các triệu chứng và tổn thương phổi tiếp tục xấu đi. Mục đích là cải thiện khả năng vận chuyển oxy của máu.
• Truyền máu thay thế: Ở những trường hợp nặng, chẳng hạn thiếu oxy nghiêm trọng, tổn thương nhiều thùy phổi hoặc không cải thiện sau truyền máu thông thường, bác sĩ có thể cân nhắc truyền máu thay thế. Phương pháp này giúp giảm tỷ lệ hồng cầu hình liềm và cải thiện khả năng cung cấp oxy.
• Các phương pháp điều trị khác: Thuốc giãn phế quản có thể được sử dụng khi người bệnh kèm hen suyễn hoặc co thắt phế quản. Một số phương pháp khác như corticosteroid hoặc nội soi phế quản chỉ được cân nhắc trong những trường hợp phù hợp do lợi ích và nguy cơ khác nhau.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của hội chứng ngực cấp tính

Chế độ sinh hoạt:

• Tuân thủ hướng dẫn điều trị: Sử dụng thuốc, oxy hoặc các phương pháp hỗ trợ khác đúng theo chỉ định của bác sĩ.
• Tập thở theo hướng dẫn: Thực hiện các bài tập hít thở sâu bằng dụng cụ hỗ trợ nếu được bác sĩ chỉ định, giúp phổi giãn nở và hạn chế xẹp phổi.
• Theo dõi triệu chứng: Báo ngay cho nhân viên y tế nếu khó thở, đau ngực, sốt hoặc các triệu chứng hô hấp trở nên nghiêm trọng hơn.
• Tránh tự ý dùng thuốc: Đặc biệt không tự sử dụng thuốc giảm đau hoặc thuốc có tác dụng an thần vì có thể ảnh hưởng đến hô hấp.
• Uống đủ nước: Duy trì lượng nước phù hợp theo hướng dẫn của bác sĩ, tránh cả mất nước và bổ sung quá nhiều dịch.

Chế độ dinh dưỡng: 

Hiện chưa có chế độ ăn uống cụ thể được chứng minh có thể điều trị hội chứng ngực cấp tính. Người bệnh nên duy trì chế độ ăn đầy đủ và cân bằng để hỗ trợ sức khỏe tổng thể, đồng thời thực hiện các hướng dẫn dinh dưỡng riêng nếu được bác sĩ chỉ định.

Phương pháp phòng ngừa hội chứng ngực cấp tính hiệu quả

Đối với người mắc bệnh hồng cầu hình liềm nhưng chưa xuất hiện hội chứng ngực cấp tính, việc kiểm soát bệnh nền và các yếu tố nguy cơ có vai trò quan trọng trong giảm khả năng xảy ra biến chứng.

• Kiểm soát tốt bệnh hồng cầu hình liềm: Khám định kỳ và tuân thủ kế hoạch điều trị của bác sĩ giúp kiểm soát bệnh và các biến chứng liên quan.
• Kiểm soát hen suyễn: Người mắc đồng thời bệnh hồng cầu hình liềm và hen suyễn cần kiểm soát tốt bệnh hen để hạn chế tình trạng co thắt đường thở và thiếu oxy.
• Không hút thuốc: Hút thuốc là một yếu tố nguy cơ được ghi nhận đối với hội chứng ngực cấp tính, vì vậy người bệnh nên tránh hút thuốc.
• Hạn chế tình trạng thiếu oxy: Các vấn đề gây thiếu oxy cần được phát hiện và xử trí phù hợp, đặc biệt ở người có bệnh lý hô hấp kèm theo.
• Theo dõi sau phẫu thuật: Người mắc bệnh hồng cầu hình liềm cần được theo dõi hô hấp cẩn thận sau phẫu thuật do đau, giảm thông khí và thuốc an thần có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện hội chứng ngực cấp tính.
• Nhận biết sớm triệu chứng: Khi xuất hiện sốt, ho, đau ngực, khó thở hoặc thở khò khè, người bệnh nên đi khám sớm để được đánh giá và xử trí kịp thời.