Hội chứng Cronkhite-Canada là gì? Nguyên nhân và cách phòng ngừa hiệu quả

Hội chứng Cronkhite-Canada (Cronkhite-Canada syndrome, viết tắt CCS) là một hội chứng đa polyp đường tiêu hóa hiếm gặp. Người bệnh hình thành nhiều tổn thương dạng polyp ở dạ dày và ruột, đồng thời thường có các biểu hiện ngoài đường tiêu hóa như tăng sắc tố da, rụng tóc và bất thường móng.

Các polyp trong CCS có thể xuất hiện ở nhiều đoạn của ống tiêu hóa. Dạ dày, ruột non và đại trực tràng thường bị ảnh hưởng, trong khi thực quản thường không có polyp điển hình. Tuy nhiên, tổn thương thực quản đã được mô tả ở một số trường hợp, vì vậy không nên xem việc thực quản hoàn toàn không bị ảnh hưởng là một quy luật tuyệt đối.

Dưới kính hiển vi, tổn thương có thể mang đặc điểm của polyp viêm, tăng sản, hamartoma - tức sự phát triển quá mức nhưng tương đối lành tính của các thành phần mô bình thường - hoặc polyp tuyến. Niêm mạc xung quanh cũng có thể phù nề và viêm. Những thay đổi này góp phần làm giảm khả năng hấp thu, mất protein qua đường tiêu hóa và dẫn đến suy dinh dưỡng ở một số người bệnh.

CCS đặc biệt hiếm. Một khảo sát toàn quốc tại Nhật Bản ước tính năm 2017 có khoảng 473 người mắc bệnh, tương ứng tỷ lệ hiện mắc khoảng 3,7 trường hợp trên một triệu dân tại nước này. Đây là số liệu riêng của Nhật Bản và không nên dùng để suy ra trực tiếp tỷ lệ mắc bệnh tại Việt Nam.

Bệnh chủ yếu được ghi nhận ở người trung niên và cao tuổi. Trong khảo sát 210 bệnh nhân tại Nhật Bản, tuổi trung bình khi được chẩn đoán là 63,5 tuổi.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng Cronkhite-Canada

CCS thường biểu hiện bằng sự kết hợp giữa triệu chứng tiêu hóa và những bất thường ngoài đường tiêu hóa. Các biểu hiện đáng chú ý gồm:

• Tiêu chảy: Có thể kéo dài và là một trong những biểu hiện tiêu hóa thường được mô tả của bệnh. Tiêu chảy cùng với tổn thương niêm mạc ruột có thể góp phần gây mất nước, chất điện giải và chất dinh dưỡng.
• Sụt cân: Có thể liên quan đến tiêu chảy kéo dài, giảm ăn, rối loạn tiêu hóa, kém hấp thu và mất protein qua đường tiêu hóa.
• Đau hoặc khó chịu ở bụng: Một số người bệnh có đau bụng cùng các triệu chứng tiêu hóa khác.
• Chán ăn: Tình trạng ăn uống kém có thể làm nặng thêm thiếu hụt dinh dưỡng và sụt cân.
• Rối loạn vị giác: Người bệnh có thể cảm thấy thức ăn thay đổi vị hoặc giảm khả năng cảm nhận vị giác, từ đó ảnh hưởng đến lượng thức ăn đưa vào cơ thể.
• Tăng sắc tố da: Da có thể xuất hiện những vùng sẫm màu hơn bình thường. Đây là một trong các biểu hiện ngoài đường tiêu hóa đặc trưng được mô tả ở CCS.
• Rụng tóc: Tóc có thể thưa hoặc rụng rõ hơn trong giai đoạn bệnh hoạt động.
• Bất thường móng: Móng tay hoặc móng chân có thể mỏng, teo, biến dạng, dễ tổn thương hoặc thậm chí bong rụng.
• Phù: Khi lượng protein, đặc biệt là albumin trong máu giảm nhiều do mất protein qua đường tiêu hóa và suy dinh dưỡng, người bệnh có thể xuất hiện phù.

Các bất thường ở tóc, da và móng không nhất thiết xuất hiện đồng thời ngay từ đầu. Vì vậy, một người có tiêu chảy và sụt cân kéo dài chưa có đầy đủ các biểu hiện ngoài da vẫn cần được đánh giá dựa trên toàn bộ bệnh cảnh.

Biến chứng có thể gặp khi mắc hội chứng Cronkhite-Canada

CCS không chỉ gây polyp. Tổn thương lan rộng của niêm mạc đường tiêu hóa và tình trạng viêm kéo dài có thể dẫn đến một số vấn đề cần được theo dõi.

• Suy dinh dưỡng: Tiêu chảy, giảm ăn, rối loạn hấp thu và mất protein qua ruột có thể khiến người bệnh giảm cân và thiếu nhiều chất dinh dưỡng.
• Giảm protein và albumin máu: Protein có thể bị mất qua niêm mạc đường tiêu hóa bị tổn thương. Albumin giảm đáng kể có thể góp phần gây phù và làm tình trạng toàn thân suy yếu.
• Thiếu máu và thiếu vi chất: Xét nghiệm ở người mắc CCS có thể ghi nhận thiếu máu và thiếu vitamin hoặc vi chất, tùy tình trạng hấp thu và dinh dưỡng.
• Chảy máu đường tiêu hóa: Một số tổn thương polyp hoặc niêm mạc bị viêm, trợt có thể chảy máu.
• Nhiễm trùng và các biến chứng liên quan đến bệnh nặng: Người suy dinh dưỡng hoặc phải sử dụng thuốc ức chế miễn dịch cần được theo dõi các biến chứng nhiễm trùng trong quá trình điều trị.
• Ung thư đường tiêu hóa: Ung thư dạ dày và đại trực tràng đã được ghi nhận ở bệnh nhân CCS. Nghiên cứu toàn quốc tại Nhật Bản cũng cho thấy duy trì tình trạng lui bệnh trên nội soi có liên quan với nguy cơ ung thư liên quan CCS thấp hơn so với nhóm tái phát hoặc không đáp ứng. Vì vậy, theo dõi nội soi lâu dài là một phần quan trọng trong quản lý bệnh.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Các triệu chứng của CCS có thể giống nhiều bệnh tiêu hóa phổ biến hơn. Người bệnh nên đi khám khi có một hoặc nhiều tình trạng sau:

• Tiêu chảy kéo dài hoặc tái diễn mà chưa rõ nguyên nhân.
• Sụt cân không chủ ý.
• Ăn uống kém kéo dài hoặc thay đổi vị giác rõ rệt.
• Đau bụng dai dẳng.
• Có máu trong phân hoặc phân đen bất thường.
• Phù chân hoặc phù toàn thân.
• Tiêu chảy, sụt cân xuất hiện cùng rụng tóc, sạm da hoặc bất thường móng.

Nếu tiêu chảy nhiều kèm dấu hiệu mất nước, chóng mặt, suy kiệt, chảy máu tiêu hóa đáng kể hoặc đau bụng dữ dội, người bệnh cần được đánh giá y tế sớm.

Nguyên nhân chính xác của hội chứng Cronkhite-Canada đến nay vẫn chưa được xác định. Đây là điểm quan trọng vì các giả thuyết về cơ chế bệnh sinh không nên được xem là nguyên nhân đã được chứng minh.

Một trong những giả thuyết được quan tâm là rối loạn miễn dịch. Một số nghiên cứu ghi nhận sự hiện diện tăng của các tương bào IgG4 trong mô polyp ở một nhóm bệnh nhân, đồng thời nhiều người đáp ứng với corticosteroid hoặc các thuốc điều hòa miễn dịch. Những dữ kiện này ủng hộ khả năng cơ chế miễn dịch tham gia vào bệnh, nhưng chưa chứng minh CCS là một bệnh tự miễn theo một cơ chế duy nhất.

Khác với một số hội chứng đa polyp như hội chứng Peutz-Jeghers hay đa polyp tuyến gia đình, CCS nhìn chung được xem là bệnh mắc phải và không di truyền. Chưa xác định được một đột biến gene đặc hiệu là nguyên nhân của hội chứng này.

Một số báo cáo đã khảo sát mối liên quan với nhiễm Helicobacter pylori và các bệnh lý miễn dịch khác. Tuy nhiên, các mối liên quan này chưa đủ để kết luận chúng là nguyên nhân gây CCS. Trong khảo sát của Nhật Bản, việc tiệt trừ H. pylori ở một số bệnh nhân cũng không cho phép xác định đây là phương pháp điều trị đặc hiệu cho hội chứng.

Những ai có nguy cơ mắc hội chứng Cronkhite-Canada?

Bệnh chủ yếu được ghi nhận ở người trưởng thành, đặc biệt là nhóm trung niên và cao tuổi. Khảo sát 210 bệnh nhân tại Nhật Bản ghi nhận tuổi trung bình khi chẩn đoán là 63,5 tuổi và không phát hiện bằng chứng đa polyp ở người thân cùng huyết thống của các bệnh nhân trong nghiên cứu.

CCS vẫn có thể xuất hiện ở người trẻ hơn. Do đó, tuổi chỉ phản ánh đặc điểm thường gặp trong các quần thể đã được nghiên cứu chứ không phải tiêu chuẩn để loại trừ bệnh.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc hội chứng Cronkhite-Canada

Hiện chưa xác định được các yếu tố về lối sống, chế độ ăn hoặc môi trường có bằng chứng đủ mạnh cho thấy làm tăng nguy cơ phát triển CCS. Vì vậy, không có cơ sở để lập một danh sách các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi tương tự như đối với bệnh tim mạch hoặc đái tháo đường.

• Tuổi: CCS thường được phát hiện ở người trung niên và cao tuổi, nhưng đây là đặc điểm dịch tễ chứ chưa được chứng minh là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh.
• Yếu tố miễn dịch: Các bất thường miễn dịch được ghi nhận trong một số nghiên cứu và có thể tham gia vào cơ chế bệnh sinh, nhưng chưa thể dùng chúng để dự đoán ai sẽ mắc CCS.

Hiện cũng chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy một chế độ ăn, nghề nghiệp hoặc thói quen sinh hoạt cụ thể là nguyên nhân làm tăng nguy cơ mắc hội chứng Cronkhite-Canada.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán hội chứng Cronkhite-Canada

Không có một xét nghiệm đơn lẻ đủ để nhận diện mọi trường hợp CCS. Chẩn đoán thường dựa trên việc kết hợp triệu chứng, khám lâm sàng, nội soi đường tiêu hóa, mô bệnh học và xét nghiệm, đồng thời loại trừ những bệnh đa polyp khác có biểu hiện tương tự.

• Khai thác bệnh sử và khám lâm sàng: Bác sĩ đánh giá các triệu chứng như tiêu chảy, sụt cân, đau bụng, thay đổi vị giác và thời điểm khởi phát. Khám da, tóc và móng giúp phát hiện tăng sắc tố, rụng tóc hoặc loạn dưỡng móng - những dấu hiệu có giá trị định hướng khi xuất hiện cùng đa polyp đường tiêu hóa.
• Xét nghiệm máu: Công thức máu có thể giúp phát hiện thiếu máu. Albumin, protein toàn phần, điện giải và một số vitamin hoặc vi chất có thể được đánh giá để xác định hậu quả của mất protein, tiêu chảy và suy dinh dưỡng. Các xét nghiệm này chủ yếu đánh giá mức độ ảnh hưởng của bệnh chứ không tự mình xác lập chẩn đoán CCS.
• Đánh giá mất protein qua đường tiêu hóa: Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể sử dụng những phương pháp chuyên biệt để đánh giá tình trạng mất protein qua ruột. Khảo sát toàn quốc của Nhật Bản từng sử dụng độ thanh thải alpha-1-antitrypsin trong phân hoặc xạ hình albumin để khảo sát hiện tượng này. Các xét nghiệm không nhất thiết cần thực hiện giống nhau ở mọi người bệnh.
• Nội soi đường tiêu hóa trên: Nội soi thực quản - dạ dày - tá tràng giúp quan sát trực tiếp niêm mạc và các tổn thương dạng polyp, đồng thời lấy mẫu sinh thiết. Dạ dày và tá tràng có thể có nhiều polyp, phù nề hoặc viêm niêm mạc.
• Nội soi đại tràng: Phương pháp này giúp xác định số lượng, vị trí và hình thái các polyp ở đại trực tràng, lấy mẫu mô và phát hiện những tổn thương cần được loại bỏ hoặc theo dõi. Nội soi cũng có vai trò quan trọng trong quá trình theo dõi đáp ứng điều trị và phát hiện tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư.
• Đánh giá ruột non: Tùy trường hợp, các kỹ thuật như nội soi ruột non hoặc nội soi viên nang có thể được cân nhắc để khảo sát những đoạn ruột mà nội soi thông thường khó tiếp cận. Việc lựa chọn phương pháp phụ thuộc tình trạng người bệnh và mục tiêu chẩn đoán.
• Sinh thiết và mô bệnh học: Mẫu mô lấy khi nội soi được quan sát dưới kính hiển vi. CCS có thể biểu hiện bằng phù nề lớp đệm niêm mạc, viêm và giãn dạng nang của các tuyến; các polyp có thể mang đặc điểm hamartoma, tăng sản, viêm hoặc tuyến. Kết quả mô bệnh học cần được diễn giải cùng bệnh cảnh lâm sàng và nội soi vì không phải mọi đặc điểm đều riêng biệt cho CCS.
• Chẩn đoán phân biệt: Bác sĩ cần phân biệt CCS với các hội chứng đa polyp khác như đa polyp tuyến gia đình, hội chứng Peutz-Jeghers, đa polyp thiếu niên và các hội chứng liên quan PTEN, cũng như một số bệnh viêm hoặc bệnh lý dạ dày - ruột có hình ảnh tương tự.

Phương pháp điều trị hội chứng Cronkhite-Canada hiệu quả

Do bệnh hiếm, hiện chưa có một phác đồ điều trị chuẩn được xác lập bằng các thử nghiệm lâm sàng lớn. Phần lớn bằng chứng đến từ nghiên cứu quan sát, chuỗi ca bệnh và báo cáo ca. Điều trị thường được cá thể hóa theo mức độ hoạt động của bệnh, tình trạng dinh dưỡng, đáp ứng trước đó và biến chứng.

Hỗ trợ dinh dưỡng

Điều chỉnh thiếu hụt dinh dưỡng là một thành phần quan trọng trong điều trị. Người bệnh có thể cần được bổ sung năng lượng, protein, dịch, điện giải, vitamin và vi chất tùy theo kết quả đánh giá. Trường hợp suy dinh dưỡng hoặc kém hấp thu nặng đôi khi cần hỗ trợ dinh dưỡng chuyên sâu hơn.

Mục tiêu không chỉ là tăng cân mà còn điều chỉnh hậu quả của tiêu chảy, mất protein và thiếu vi chất. Kế hoạch dinh dưỡng vì vậy cần dựa trên tình trạng thực tế của từng người.

Corticosteroid

Corticosteroid là nhóm thuốc được sử dụng phổ biến nhất để kiểm soát bệnh hoạt động. Trong khảo sát 210 bệnh nhân tại Nhật Bản, corticosteroid đường uống là phương pháp điều trị nội khoa có hiệu quả nổi bật trong nhóm được khảo sát; triệu chứng bụng thường cải thiện trước khi các polyp thoái triển rõ trên nội soi.

Tuy nhiên, chưa có “tiêu chuẩn vàng” thống nhất về liều lượng và thời gian điều trị. Bệnh cũng có thể tái phát khi giảm corticosteroid. Thuốc có nhiều tác dụng bất lợi khi sử dụng kéo dài nên cần được bác sĩ kê đơn và theo dõi.

Thuốc điều hòa hoặc ức chế miễn dịch

Ở người tái phát, phụ thuộc corticosteroid hoặc đáp ứng không đầy đủ, một số thuốc điều hòa miễn dịch như azathioprine đã được sử dụng. Một nghiên cứu tại Mayo Clinic ghi nhận khả năng duy trì lui bệnh bằng azathioprine ở một số bệnh nhân trước đó đáp ứng với corticosteroid.

Các thuốc sinh học như thuốc kháng TNF-alpha hoặc vedolizumab cũng đã được báo cáo ở những trường hợp chọn lọc, nhưng bằng chứng hiện còn chủ yếu dựa trên báo cáo ca hoặc chuỗi ca nhỏ. Vì vậy, chúng không nên được hiểu là phương pháp điều trị chuẩn áp dụng cho mọi bệnh nhân.

Can thiệp nội soi

Những polyp có đặc điểm nghi ngờ, polyp tuyến hoặc tổn thương cần đánh giá mô học có thể được cắt qua nội soi khi phù hợp. Do người mắc CCS có thể có rất nhiều polyp, bác sĩ phải lựa chọn tổn thương cần sinh thiết hoặc loại bỏ dựa trên đặc điểm nội soi và nguy cơ của từng trường hợp.

Phẫu thuật

Phẫu thuật không phải lựa chọn đầu tiên cho toàn bộ bệnh nhân CCS. Phương pháp này có thể cần thiết khi xuất hiện biến chứng hoặc tổn thương không thể xử trí thích hợp bằng điều trị nội khoa và nội soi, chẳng hạn một số trường hợp ung thư, tắc nghẽn hoặc biến chứng đường tiêu hóa khác.

Trong một chuỗi 17 bệnh nhân được theo dõi tại Mayo Clinic, một số người cần phẫu thuật đường tiêu hóa trong quá trình điều trị, cho thấy phẫu thuật vẫn có vai trò bổ trợ ở những trường hợp chọn lọc.

Theo dõi nội soi

Cải thiện triệu chứng không đồng nghĩa chắc chắn với niêm mạc đường tiêu hóa đã hồi phục hoàn toàn. Nội soi định kỳ giúp đánh giá mức độ thoái triển của polyp, phát hiện tái phát và tìm kiếm các tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư. Nghiên cứu toàn quốc tại Nhật Bản cho thấy duy trì lui bệnh trên nội soi có ý nghĩa quan trọng đối với kết quả lâu dài.

Khoảng cách giữa các lần nội soi cần được bác sĩ chuyên khoa xác định theo hoạt tính bệnh, kết quả mô bệnh học, loại polyp và đáp ứng điều trị. Hiện bằng chứng chưa đủ mạnh để áp dụng một lịch nội soi duy nhất cho tất cả bệnh nhân CCS.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của hội chứng Cronkhite-Canada

Chế độ sinh hoạt:

• Theo dõi sự thay đổi của cân nặng và báo cho nhân viên y tế nếu tiếp tục sụt cân không chủ ý.
• Dùng thuốc đúng hướng dẫn và không tự ngừng corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch.
• Đi khám và nội soi theo lịch được bác sĩ chuyên khoa chỉ định ngay cả khi triệu chứng đã cải thiện.
• Theo dõi số lần đi ngoài, tình trạng phân và các biểu hiện mất nước nếu đang có tiêu chảy.
• Báo cho nhân viên y tế khi xuất hiện sốt, dấu hiệu nhiễm trùng hoặc triệu chứng bất thường trong thời gian sử dụng thuốc ức chế miễn dịch.
• Không tự sử dụng thực phẩm bổ sung liều cao để điều trị bệnh nếu chưa xác định có thiếu hụt hoặc chưa được nhân viên y tế đánh giá.

Dinh dưỡng:

Mục tiêu dinh dưỡng ở người mắc CCS là cung cấp đủ năng lượng và protein, đồng thời điều chỉnh những thiếu hụt phát sinh do tiêu chảy, kém hấp thu hoặc mất protein qua ruột.

• Ưu tiên chế độ ăn cung cấp đủ năng lượng và protein theo khả năng dung nạp.
• Có thể chia thành nhiều bữa nhỏ nếu chán ăn hoặc khó ăn đủ lượng trong một bữa.
• Bổ sung đủ dịch khi có tiêu chảy; nhu cầu bù điện giải cần được đánh giá tùy mức độ mất nước.
• Vitamin và khoáng chất nên được bổ sung dựa trên tình trạng dinh dưỡng, xét nghiệm và hướng dẫn chuyên môn khi cần.
• Nếu ăn uống thông thường không đáp ứng nhu cầu, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể cân nhắc các hình thức hỗ trợ dinh dưỡng phù hợp.

Phương pháp phòng ngừa hội chứng Cronkhite-Canada hiệu quả

Đối với người chưa mắc bệnh, hiện chưa có biện pháp được chứng minh có thể phòng ngừa đặc hiệu hội chứng Cronkhite-Canada. Nguyên nhân bệnh chưa được xác định, bệnh nhìn chung không có tính di truyền và chưa có yếu tố nguy cơ lối sống nào đủ bằng chứng để làm cơ sở cho một chương trình dự phòng đặc hiệu.

Đối với cộng đồng nói chung, hiện cũng chưa có bằng chứng hỗ trợ việc tầm soát CCS thường quy ở người không có triệu chứng. Người có các biểu hiện tiêu hóa kéo dài kèm sụt cân hoặc những thay đổi bất thường ở da, tóc và móng nên được đánh giá y tế để tìm nguyên nhân thay vì tự quy các triệu chứng cho CCS.