Chán ăn tâm thần: Nguyên nhân gây bệnh và biện pháp điều trị giúp giảm ảnh hưởng tiêu cực

Chán ăn tâm thần (Anorexia Nervosa) là một rối loạn tâm thần phức tạp, đặc trưng bởi nỗi ám ảnh dai dẳng về cân nặng và hình thể, dẫn đến hành vi hạn chế nghiêm trọng lượng calo nạp vào cơ thể. Hậu quả là suy dinh dưỡng nặng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe thể chất và tâm thần.

Y học hiện đại phân loại rối loạn chán ăn tâm thần thành hai thể chính dựa trên hành vi kiểm soát cân nặng của người bệnh:

• Thể hạn chế (Restricting type): Người bệnh giảm cân chủ yếu thông qua ăn kiêng nghiêm ngặt, nhịn ăn hoặc tập thể dục quá mức, không có hành vi buộc nôn hoặc sử dụng thuốc thanh lọc.
• Thể buộc nôn/thanh lọc (Binge-eating/purging type): Người bệnh có các giai đoạn ăn uống mất kiểm soát (binge eating), sau đó cố gắng loại bỏ thức ăn bằng cách tự gây nôn, lạm dụng thuốc nhuận tràng, thuốc lợi tiểu hoặc các biện pháp thanh lọc khác.

Rối loạn này thường khởi phát ở lứa tuổi thanh thiếu niên, đặc biệt là nữ giới, nhưng có thể ảnh hưởng đến mọi lứa tuổi và giới tính.

Những dấu hiệu và triệu chứng của chán ăn tâm thần 

Các triệu chứng của bệnh bao gồm cả những thay đổi về thể chất do thiếu đói và những bất thường trong hành vi, cảm xúc, cụ thể:

• Sụt cân nghiêm trọng: Trọng lượng cơ thể thấp hơn đáng kể so với mức bình thường theo tuổi và chiều cao (chỉ số BMI rất thấp).
• Mệt mỏi: Cơ thể luôn trong trạng thái thiếu năng lượng, hay chóng mặt hoặc ngất xỉu.
• Rối loạn kinh nguyệt: Ở nữ giới thường gặp tình trạng mất kinh (vô kinh) hoặc chu kỳ kinh nguyệt không đều do rối loạn nội tiết tố.
• Thay đổi ở da và tóc: Tóc mỏng, dễ gãy rụng, da khô, vàng vọt và xuất hiện lớp lông tơ mịn (lanugo) bao phủ khắp cơ thể để giữ ấm.
• Chịu lạnh kém: Người bệnh luôn cảm thấy lạnh ngay cả trong thời tiết ấm áp do mất lớp mỡ dưới da.
• Từ chối ăn uống: Thường xuyên bỏ bữa, viện cớ "đã no" hoặc nói dối về việc đã ăn.
• Tập thể dục cưỡng chế: Tập luyện với cường độ cao ngay cả khi bị ốm, bị thương hoặc thời tiết xấu.

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh chán ăn tâm thần 

Chán ăn tâm thần có tỷ lệ tử vong cao nhất trong số các bệnh lý tâm thần do các biến chứng suy kiệt cơ thể và nguy cơ tự sát. Nếu không được điều trị, bệnh gây tổn thương đến hầu hết các hệ cơ quan:

• Vấn đề tim mạch: Nhịp tim chậm, huyết áp thấp và tổn thương cơ tim do cơ thể phải tiêu hủy cơ bắp để lấy năng lượng. Rối loạn điện giải (đặc biệt là Kali và Natri) có thể gây rối loạn nhịp tim đột ngột và tử vong.
• Hệ xương khớp: Thiếu hụt canxi và vitamin D dẫn đến loãng xương, làm xương giòn và dễ gãy ngay cả khi còn trẻ.
• Tổn thương thận: Mất nước mạn tính và thiếu hụt điện giải có thể dẫn đến suy thận cấp hoặc mạn tính.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Bản chất của bệnh là sự phủ nhận, người bệnh hiếm khi tự tìm kiếm sự giúp đỡ vì không cho rằng mình bị bệnh. Gia đình và bạn bè cần chủ động đưa người thân đến gặp Bác sĩ chuyên khoa ngay khi nhận thấy:

• Người thân sụt cân nhanh chóng không rõ nguyên nhân thực thể.
• Có hành vi lén lút nôn mửa sau khi ăn hoặc tìm thấy vỏ thuốc nhuận tràng, thuốc giảm cân.
• Ám ảnh cực đoan về cân nặng và hình dáng cơ thể làm ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày.
• Xuất hiện các dấu hiệu ngất xỉu, nhịp tim chậm hoặc ngừng kinh nguyệt

Không có một nguyên nhân đơn lẻ nào gây ra bệnh, mà là sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố sinh học, tâm lý và môi trường:

• Yếu tố sinh học: Gen di truyền đóng vai trò quan trọng, những người có người thân cấp một (cha mẹ, anh chị em) mắc rối loạn ăn uống có nguy cơ cao hơn. Sự thay đổi nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh trong não như Serotonin cũng ảnh hưởng đến cảm giác ngon miệng và tâm trạng.
• Yếu tố tâm lý: Những người có tính cách cầu toàn (perfectionism), hay lo âu, ám ảnh cưỡng chế hoặc có lòng tự trọng thấp thường dễ mắc bệnh. Họ tin rằng mình sẽ không bao giờ đủ gầy.
• Yếu tố môi trường: Áp lực văn hóa phương Tây tôn vinh sự gầy gò ("thin ideal") như một tiêu chuẩn của vẻ đẹp và thành công.

Những ai có nguy cơ mắc bệnh chán ăn tâm thần? 

Bệnh lý này có thể xuất hiện ở bất kỳ ai nhưng phổ biến nhất ở những nhóm đối tượng sau:

• Thanh thiếu niên: Giai đoạn dậy thì với những thay đổi lớn về cơ thể và áp lực đồng trang lứa khiến nhóm tuổi này dễ bị tổn thương nhất.
• Nữ giới: Tỷ lệ mắc bệnh ở nữ cao hơn nam giới, tuy nhiên số lượng nam giới mắc bệnh đang có xu hướng gia tăng.
• Người làm các ngành nghề đặc thù: Người mẫu, vũ công ba lê, vận động viên thể dục dụng cụ là những người chịu áp lực nghề nghiệp lớn về việc giữ dáng.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh chán ăn tâm thần 

Các sự kiện trong cuộc sống và thói quen sinh hoạt có thể kích hoạt gen gây bệnh tiềm ẩn:

• Ăn kiêng khắt khe: Việc giảm cân được khen ngợi có thể kích thích người bệnh tiếp tục nhịn ăn cực đoan. Cảm giác đói cũng làm thay đổi hoạt động của não bộ và tăng tính lo âu.
• Biến cố cuộc sống: Những thay đổi lớn như chuyển trường, chia tay, mất người thân hoặc bị lạm dụng tình dục có thể gây căng thẳng tột độ và dẫn đến rối loạn ăn uống như một cách kiểm soát tình hình.
• Mạng xã hội: Việc tiếp xúc thường xuyên với các hình ảnh chỉnh sửa phi thực tế trên mạng xã hội làm gia tăng sự tự ti về ngoại hình.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán chán ăn tâm thần 

Để chẩn đoán xác định, Bác sĩ chuyên khoa sẽ dựa trên các tiêu chuẩn lâm sàng của DSM-5 và thực hiện các xét nghiệm để loại trừ nguyên nhân bệnh lý khác, cụ thể:

• Khám lâm sàng: Đo chiều cao, cân nặng để tính chỉ số BMI, kiểm tra nhịp tim, huyết áp và tình trạng da, móng.
• Đánh giá tâm lý: Bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý sẽ phỏng vấn về thói quen ăn uống, thái độ đối với cơ thể và tiền sử gia đình.
• Xét nghiệm máu: Kiểm tra công thức máu (tìm thiếu máu), điện giải đồ (Kali, Natri), chức năng gan, thận và nồng độ protein trong máu.
• Đo mật độ xương: Để kiểm tra tình trạng loãng xương do thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài.

Phương pháp điều trị chán ăn tâm thần hiệu quả 

Quá trình hồi phục đòi hỏi sự phối hợp đa mô thức giữa bác sĩ, chuyên gia tâm lý và chuyên gia dinh dưỡng, trong đó an toàn tính mạng là ưu tiên số một.

• Phục hồi dinh dưỡng: Mục tiêu cấp thiết là đưa cân nặng trở về mức an toàn. Bệnh nhân được thiết lập chế độ ăn tăng dần calo dưới sự giám sát chặt chẽ để phòng ngừa "hội chứng nuôi ăn lại". Trường hợp suy kiệt nặng cần nhập viện nuôi dưỡng tích cực.
• Tâm lý trị liệu: Đây là phương pháp chủ đạo để giải quyết gốc rễ vấn đề. Liệu pháp gia đình (FBT) đặc biệt hiệu quả với thanh thiếu niên, giúp cha mẹ hỗ trợ con cái ăn uống. Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) giúp người bệnh thay đổi tư duy lệch lạc về hình thể.
• Dùng thuốc: Các thuốc chống trầm cảm hoặc an thần có thể được sử dụng bổ trợ để kiểm soát lo âu và các rối loạn tâm thần đi kèm, nhưng không thay thế được việc phục hồi dinh dưỡng.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của chán ăn tâm thần 

Chế độ sinh hoạt: 

Việc duy trì kết quả điều trị tại nhà cần sự nỗ lực rất lớn từ người bệnh và người thân với những lưu ý như sau:

• Loại bỏ các yếu tố kích hoạt: Tránh xem các tạp chí thời trang, bỏ theo dõi các tài khoản mạng xã hội cổ xúy cho việc giảm cân tiêu cực.
• Không cân thường xuyên: Hạn chế việc bước lên cân mỗi ngày để tránh lo âu không cần thiết. Hãy để việc theo dõi cân nặng cho bác sĩ.
• Tìm kiếm sự hỗ trợ: Tham gia các nhóm hỗ trợ hoặc tâm sự cởi mở với người thân đáng tin cậy khi cảm thấy muốn quay lại thói quen nhịn ăn.

Chế độ dinh dưỡng:

Bên cạnh lưu ý về chế độ sinh hoạt, thực đơn ăn uống ảnh hưởng rất lớn tới kết quả điều trị, bao gồm lưu ý sau:

• Tuân thủ kế hoạch bữa ăn: Ăn đúng giờ, đủ bữa theo thực đơn đã được chuyên gia dinh dưỡng thiết kế. Không tự ý cắt giảm khẩu phần.
• Bổ sung vi chất: Uống các loại vitamin và khoáng chất (đặc biệt là Canxi, Vitamin D, Sắt) theo chỉ định để phục hồi sức khỏe xương và tạo máu.

Phương pháp phòng ngừa chán ăn tâm thần hiệu quả 

Để giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh chán ăn tâm thần có thể xây dựng môi trường sống lành mạnh và tư duy tích cực về cơ thể, cụ thể:

• Giáo dục về hình ảnh cơ thể: Cha mẹ và nhà trường cần khuyến khích trẻ yêu quý cơ thể mình bất kể hình dáng hay kích thước. Tránh những lời nhận xét tiêu cực về ngoại hình của bản thân hoặc người khác ("fat talk").
• Xây dựng quan niệm đúng về dinh dưỡng: Khuyến khích chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng thay vì phân loại thức ăn là "tốt" hay "xấu". Nhấn mạnh vai trò của thức ăn là cung cấp năng lượng để cơ thể khỏe mạnh và hoạt động tốt.
• Quan tâm đến sức khỏe tinh thần: Phát hiện và hỗ trợ sớm các vấn đề tâm lý như lo âu, trầm cảm hoặc chủ nghĩa hoàn hảo ở trẻ em và thanh thiếu niên.

Chán ăn tâm thần là một cuộc chiến dai dẳng giữa tâm trí và cơ thể, nhưng sự hồi phục hoàn toàn là điều có thể đạt được. Điều quan trọng nhất là người bệnh không đơn độc trên hành trình này. Sự thấu hiểu, kiên nhẫn và tình yêu thương từ gia đình kết hợp với sự can thiệp y tế chuyên nghiệp chính là liều thuốc mạnh mẽ nhất giúp người bệnh tìm lại niềm vui sống và sự tự tin vào chính mình.