Hội chứng Stockholm là gì? Các yếu tố nguy cơ và cơ chế hình thành

Trong thực tế, hội chứng Stockholm không chỉ xuất hiện trong những vụ bắt cóc gây chấn động, mà còn âm thầm tồn tại trong các mối quan hệ gia đình, tình cảm hoặc môi trường làm việc độc hại. Việc hiểu đúng bản chất của hội chứng này giúp chúng ta tránh phán xét nạn nhân, đồng thời nhận diện sớm các dấu hiệu nguy hiểm để tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp từ chuyên gia tâm lý và y tế.

Hội chứng Stockholm là gì?

Hội chứng Stockholm là phản ứng tâm lý không chủ ý, trong đó nạn nhân phát triển tình cảm tích cực hoặc sự gắn bó với kẻ gây hại, dù bản thân đang ở vị thế bị kiểm soát và đe dọa. Đây không phải là một rối loạn tâm thần được phân loại chính thức trong các sổ tay chẩn đoán y khoa như DSM-5, mà là một cơ chế ứng phó tâm lý đặc biệt trong hoàn cảnh cực đoan. Nạn nhân không cố tình chọn cách nghĩ này, mà não bộ tự động kích hoạt để giảm bớt nỗi sợ hãi và tăng cơ hội sống sót.

Tên gọi hội chứng Stockholm bắt nguồn từ vụ cướp ngân hàng Kreditbanken tại Stockholm, Thụy Điển vào năm 1973. Trong sáu ngày bị giam giữ, bốn con tin đã phát triển sự gắn bó với hai tên cướp, thậm chí bênh vực chúng sau khi được giải thoát và từ chối hợp tác với cảnh sát. Sự kiện này khiến các nhà tâm lý học chú ý và đặt tên cho hiện tượng tương tự. Từ đó, hội chứng Stockholm được dùng để mô tả nhiều trường hợp khác, từ bắt cóc kéo dài đến bạo lực gia đình.

Bản chất tâm lý của hội chứng Stockholm nằm ở cơ chế sinh tồn. Khi bị đe dọa liên tục, não bộ tìm cách giảm căng thẳng bằng việc coi kẻ gây hại như một nguồn an toàn tương đối. Nạn nhân có thể cảm thấy biết ơn mỗi khi kẻ bắt giữ cho ăn uống, không đánh đập hoặc thể hiện chút hành vi tử tế nào đó. Sự xen kẽ giữa bạo lực và lòng tốt tạo ra sự nhầm lẫn cảm xúc: Nạn nhân dần xem kẻ gây hại như người bảo vệ thay vì mối đe dọa. Hiểu đơn giản, khi nỗi sợ kéo dài, não bộ có thể xem kẻ gây hại là người bảo vệ để tự trấn an, giúp giảm nguy cơ bị tổn thương thêm.

Quan trọng nhất, hội chứng Stockholm không phải là sự yếu đuối hay lựa chọn có ý thức của nạn nhân. Đây là phản ứng tự nhiên của hệ thần kinh trong tình huống mất kiểm soát hoàn toàn, tương tự như cách động vật bị săn đuổi đôi khi đóng băng hoặc gắn bó với kẻ săn mồi để tăng cơ hội sống sót. Việc nhận thức đúng giúp xã hội nhìn nhận nạn nhân bằng sự đồng cảm thay vì trách móc.

Các yếu tố nguy cơ và cơ chế hình thành hội chứng Stockholm

Hội chứng Stockholm không xảy ra ngẫu nhiên mà hình thành khi có sự kết hợp của nhiều yếu tố tâm lý và môi trường. Để hiểu rõ hơn, cần nắm được các điều kiện chính sau:

• Tình huống bị kiểm soát tuyệt đối và cô lập hoàn toàn: Nạn nhân không có đường thoát, không liên lạc được với thế giới bên ngoài và mọi nhu cầu cơ bản như ăn uống, an toàn, thông tin đều phụ thuộc vào kẻ gây hại. Sự phụ thuộc này tạo ra mối quan hệ bất cân xứng mạnh mẽ, khiến não bộ dần điều chỉnh nhận thức để thích nghi.
• Sự xen kẽ giữa bạo lực và hành vi tử tế: Kẻ gây hại không liên tục hành hạ mà thỉnh thoảng thể hiện sự quan tâm, như cho ăn, nói chuyện nhẹ nhàng hoặc hứa hẹn sẽ thả tự do. Những khoảnh khắc có tính người này trở thành điểm tựa cảm xúc, khiến nạn nhân bắt đầu phân biệt giữa kẻ xấu và kẻ không quá xấu.
• Cơ chế gắn bó trong nguy hiểm: Đây là một dạng gắn bó bất thường, tương tự như trẻ em bị lạm dụng vẫn gắn bó với cha mẹ gây hại vì họ là nguồn sống duy nhất. Cơ chế tâm lý này giúp não bộ tạo ra ảo giác an toàn để giảm căng thẳng tâm lý.
• Chu kỳ lặp lại gây nhầm lẫn: Nạn nhân thường trải qua chu kỳ bị đe dọa, được tha thứ, rồi lại bị đe dọa. Theo thời gian, họ bắt đầu biện minh cho hành vi của kẻ gây hại, phủ nhận mức độ nghiêm trọng của tổn thương, thậm chí cảm thấy tội lỗi nếu rời bỏ mối quan hệ đó.

Đối tượng dễ gặp hội chứng Stockholm thường là những người ở trong mối quan hệ lạm dụng kéo dài, chẳng hạn nạn nhân bạo lực gia đình, người bị kiểm soát tâm lý trong tình yêu, hoặc trẻ em sống trong môi trường bạo lực, bị rối loạn lo âu sợ hãi kéo dài. Mặc dù chưa có thống kê chính xác về tỷ lệ mắc vì hội chứng Stockholm không phải chẩn đoán lâm sàng riêng biệt, các chuyên gia tâm lý từ Hiệp hội Tâm lý Mỹ và các tổ chức y tế tâm thần quốc tế đều ghi nhận hiện tượng này phổ biến hơn trong các mối quan hệ độc hại kéo dài.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là hội chứng Stockholm là kết quả của hoàn cảnh khắc nghiệt, chứ không phải đặc điểm tính cách hay sự yếu đuối của nạn nhân. Ai cũng có thể rơi vào trạng thái này nếu bị đặt vào tình huống tương tự trong thời gian đủ dài.

Nhận biết và hỗ trợ người có dấu hiệu hội chứng Stockholm đúng cách

Nhận biết hội chứng Stockholm không dễ dàng vì nạn nhân thường che giấu hoặc không nhận ra chính mình đang mắc phải. Dưới đây là những dấu hiệu và cách hỗ trợ hiệu quả:

Các dấu hiệu điển hình cần chú ý

• Nạn nhân liên tục bênh vực người gây hại, tìm cách giải thích hoặc giảm nhẹ hành vi xấu của họ.
• Phủ nhận mức độ nghiêm trọng của tổn thương mà họ đang phải chịu.
• Thể hiện nỗi sợ hãi mãnh liệt khi nghĩ đến việc rời bỏ mối quan hệ.
• Nói những câu như “Anh ấy không cố ý”, “Chỉ khi tôi làm sai thì mới bị đánh”, hoặc thậm chí cảm thấy tội lỗi nếu bị người khác chỉ trích kẻ gây hại.

Những sai lầm cần tránh khi hỗ trợ

Người xung quanh thường mắc sai lầm khi cố gắng ép buộc nạn nhân rời bỏ ngay lập tức hoặc chỉ trích họ thiếu sáng suốt hay yếu đuối. Những phản ứng này vô tình khiến nạn nhân phòng thủ hơn, rút lui sâu hơn vào mối quan hệ độc hại vì họ cảm thấy không được thấu hiểu.

Cách hỗ trợ hiệu quả

• Lắng nghe mà không phán xét, giúp nạn nhân dần nhận diện cảm xúc thật sự của mình.
• Khuyến khích họ tìm đến sự hỗ trợ chuyên nghiệp từ các chuyên gia tâm lý, tư vấn viên gia đình hoặc đường dây nóng về bạo lực gia đình.
• Duy trì liên lạc nhẹ nhàng, cung cấp thông tin về các dịch vụ hỗ trợ tâm lý.
• Nhắc nhở rằng nạn nhân không hề cô đơn và luôn có người sẵn sàng giúp đỡ.

Nếu bạn hoặc người thân đang ở trong mối quan hệ khiến bản thân tổn thương nhưng khó rời bỏ, hãy cân nhắc tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc cơ sở y tế uy tín. Sự hỗ trợ kịp thời có thể thay đổi hoàn toàn hành trình hồi phục và giúp nạn nhân lấy lại quyền kiểm soát cuộc sống.

Nhìn chung, để hiểu rõ hội chứng Stockholm là gì, cần xem xét đây là một phản ứng tâm lý phức tạp trước stress và sang chấn kéo dài. Việc nhận diện đúng giúp tránh đánh giá sai hành vi và cảm xúc của người trong cuộc. Can thiệp tâm lý phù hợp có thể hỗ trợ người gặp hội chứng Stockholm dần phục hồi và ổn định hơn.