6 loại công nghệ vắc xin phổ biến và cơ chế hoạt động cần biết

Vắc xin không chỉ khác nhau theo bệnh phòng ngừa mà còn khác ở công nghệ sản xuất. Mỗi nền tảng có cách kích hoạt hệ miễn dịch, ưu điểm và lưu ý riêng, giúp cơ thể nhận diện tác nhân gây bệnh an toàn hơn.

6 loại công nghệ vắc xin phổ biến hiện nay gồm những gì?

6 loại công nghệ vắc xin thường được nhắc đến gồm:

• Vắc xin sống giảm độc lực.
• Vắc xin bất hoạt.
• Vắc xin tiểu đơn vị.
• Vắc xin giải độc tố.
• Vắc xin vector virus.
• Vắc xin mRNA.

Các công nghệ này đều hướng đến mục tiêu chung là “huấn luyện” hệ miễn dịch nhận biết kháng nguyên, từ đó tạo đáp ứng bảo vệ khi cơ thể gặp tác nhân gây bệnh thật.

Điểm khác nhau nằm ở cách đưa thông tin kháng nguyên vào cơ thể. Một số vắc xin dùng toàn bộ mầm bệnh đã làm yếu hoặc bất hoạt. Một số khác chỉ dùng một phần chọn lọc của mầm bệnh, độc tố đã xử lý, hoặc vật liệu di truyền hướng dẫn tế bào tạo ra protein kháng nguyên tạm thời. Vì vậy, mỗi công nghệ sẽ có yêu cầu sản xuất, bảo quản, số liều và nhóm đối tượng cần thận trọng khác nhau.

Hiểu đúng về 6 loại công nghệ vắc xin giúp người đọc tránh nhầm lẫn rằng công nghệ mới luôn tốt hơn hoặc công nghệ truyền thống luôn an toàn hơn. Trong thực tế, lựa chọn vắc xin cần dựa trên khuyến cáo tiêm chủng, độ tuổi, tình trạng sức khỏe, nguy cơ phơi nhiễm và hướng dẫn của nhân viên y tế.

Vắc xin sống giảm độc lực và vắc xin bất hoạt khác nhau thế nào?

Hai nhóm này đều sử dụng mầm bệnh ở dạng toàn phần, nhưng mức độ xử lý khác nhau. Vắc xin sống giảm độc lực chứa virus hoặc vi khuẩn còn sống nhưng đã được làm yếu, trong khi vắc xin bất hoạt chứa mầm bệnh đã bị làm chết hoặc mất khả năng gây bệnh.

Vắc xin sống giảm độc lực

Vắc xin sống giảm độc lực mô phỏng gần giống quá trình nhiễm tự nhiên nhưng không gây bệnh ở người có hệ miễn dịch khỏe mạnh. Nhờ đó, cơ thể có thể tạo đáp ứng miễn dịch mạnh và kéo dài sau một hoặc một vài liều.

Một số ví dụ thường gặp của nhóm này gồm vắc xin sởi, quai bị, rubella, thủy đậu, rotavirus và một số vắc xin cúm dạng xịt mũi. Tuy nhiên, vì vẫn chứa mầm bệnh sống đã làm yếu, nhóm vắc xin này cần được bảo quản cẩn thận và không phù hợp với một số người suy giảm miễn dịch nặng, phụ nữ mang thai hoặc nhóm có chống chỉ định cụ thể. Người tiêm nên khai báo đầy đủ bệnh nền, thuốc đang dùng và tình trạng thai kỳ trước khi tiêm.

Vắc xin bất hoạt

Vắc xin bất hoạt sử dụng mầm bệnh đã bị xử lý để không còn khả năng nhân lên. Khi đưa vào cơ thể, kháng nguyên vẫn kích thích hệ miễn dịch nhận diện và tạo kháng thể, nhưng thường đáp ứng miễn dịch không mạnh bằng vắc xin sống giảm độc lực.

Vì vậy, một số vắc xin bất hoạt cần tiêm nhiều liều cơ bản hoặc mũi nhắc để duy trì khả năng bảo vệ. Ví dụ thường gặp có thể bao gồm một số vắc xin cúm đường tiêm, viêm gan A, bại liệt bất hoạt và dại. Ưu điểm của nhóm này là không chứa mầm bệnh sống có khả năng nhân lên, nên thường được cân nhắc cho nhiều nhóm đối tượng hơn, tùy từng loại vắc xin và hướng dẫn tiêm chủng.

Vắc xin tiểu đơn vị và vắc xin giải độc tố hoạt động ra sao?

Không phải vắc xin nào cũng cần dùng toàn bộ virus hoặc vi khuẩn. Với công nghệ tiểu đơn vị và giải độc tố, nhà sản xuất chọn phần quan trọng nhất để hệ miễn dịch nhận diện, nhờ đó giảm bớt những thành phần không cần thiết.

Vắc xin tiểu đơn vị

Vắc xin tiểu đơn vị chỉ chứa một phần của mầm bệnh, chẳng hạn protein, polysaccharide hoặc thành phần tái tổ hợp. Thành phần này được chọn vì có khả năng kích thích hệ miễn dịch nhận diện tác nhân gây bệnh.

Ví dụ thường gặp gồm vắc xin viêm gan B, HPV, ho gà vô bào, phế cầu hoặc não mô cầu ở một số công thức. Do chỉ chứa một phần kháng nguyên, nhóm vắc xin này thường không gây bệnh từ chính mầm bệnh. Tuy nhiên, đáp ứng miễn dịch có thể cần tá dược, nhiều liều hoặc mũi nhắc để đạt hiệu quả bảo vệ mong muốn.

Vắc xin giải độc tố

Vắc xin giải độc tố không nhắm trực tiếp vào toàn bộ vi khuẩn mà tập trung vào độc tố do vi khuẩn tạo ra. Độc tố được xử lý để mất độc tính nhưng vẫn giúp hệ miễn dịch nhận diện. Khi cơ thể gặp vi khuẩn thật, hệ miễn dịch có thể phản ứng với độc tố nhanh hơn.

Hai ví dụ điển hình là vắc xin bạch hầu và uốn ván. Đây là lý do nhiều lịch tiêm có các mũi nhắc định kỳ, nhằm duy trì nồng độ kháng thể bảo vệ theo thời gian. Người đã tiêm đủ trước đó vẫn có thể cần nhắc lại theo khuyến cáo, đặc biệt trong các tình huống như mang thai, có vết thương nguy cơ uốn ván hoặc đến tuổi cần tiêm nhắc.

Vắc xin vector virus và vắc xin mRNA có gì đặc biệt?

Vector virus và mRNA là hai nền tảng nổi bật trong những năm gần đây. Cả hai không đưa toàn bộ mầm bệnh gây bệnh vào cơ thể, mà đưa thông tin để tế bào tạo ra kháng nguyên mục tiêu, từ đó kích hoạt đáp ứng miễn dịch.

Vắc xin vector virus

Vắc xin vector virus dùng một virus khác đã được chỉnh sửa để làm “phương tiện” vận chuyển thông tin di truyền mã hóa kháng nguyên. Virus vector thường không gây bệnh như tác nhân đích và được thiết kế để đưa thông tin vào tế bào, giúp cơ thể tạo ra protein kháng nguyên, sau đó hệ miễn dịch học cách nhận diện.

Công nghệ này từng được ứng dụng trong một số vắc xin phòng Ebola và COVID-19. Ưu điểm là có thể tạo đáp ứng miễn dịch tốt, nhưng hiệu quả và chỉ định cụ thể còn phụ thuộc từng vắc xin, từng bệnh và dữ liệu nghiên cứu.

Vắc xin mRNA

Vắc xin mRNA sử dụng phân tử RNA thông tin để hướng dẫn tế bào tạo ra một protein đặc hiệu của tác nhân gây bệnh. Protein này không phải là toàn bộ virus hoặc vi khuẩn, nhưng đủ để hệ miễn dịch nhận diện và tạo đáp ứng bảo vệ. mRNA trong vắc xin không làm thay đổi DNA của người tiêm và sẽ bị cơ thể phân hủy sau khi hoàn thành vai trò hướng dẫn tạm thời.

Công nghệ mRNA được biết đến rộng rãi qua vắc xin COVID-19. Điểm đáng chú ý là khả năng thiết kế nhanh khi đã xác định được thông tin di truyền của kháng nguyên mục tiêu. Tuy nhiên, giống các vắc xin khác, vắc xin mRNA vẫn cần được đánh giá về hiệu quả, an toàn, liều dùng, bảo quản và chỉ định cho từng nhóm người.

Nên hiểu 6 loại công nghệ vắc xin như thế nào trước khi tiêm?

Khi tìm hiểu 6 loại công nghệ vắc xin, điều quan trọng là không nên tự chọn hoặc từ chối vắc xin chỉ dựa vào tên công nghệ. Một vắc xin phù hợp cần được xem xét theo bệnh cần phòng ngừa, độ tuổi, tiền sử tiêm chủng, bệnh nền, tình trạng miễn dịch, thai kỳ, nguy cơ phơi nhiễm và khuyến cáo tại từng thời điểm.

Trước khi tiêm, bạn nên thông báo cho nhân viên y tế nếu có các yếu tố sau:

• Đang mang thai, dự định mang thai hoặc đang cho con bú.
• Có bệnh nền, suy giảm miễn dịch hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
• Từng dị ứng nặng sau tiêm vắc xin hoặc với thành phần của vắc xin.
• Đang sốt, nhiễm trùng cấp tính hoặc có vấn đề sức khỏe cần theo dõi.
• Chưa rõ lịch sử tiêm chủng hoặc bị trễ mũi nhắc.

Vắc xin giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng bằng cách phối hợp với cơ chế phòng vệ tự nhiên của cơ thể. Tuy nhiên, không có vắc xin nào phù hợp cho mọi người trong mọi hoàn cảnh. Vì vậy, tiêm đúng lịch, đúng chỉ định và theo dõi sau tiêm vẫn là yếu tố quan trọng để tối ưu hiệu quả phòng bệnh.

6 loại công nghệ vắc xin gồm sống giảm độc lực, bất hoạt, tiểu đơn vị, giải độc tố, vector virus và mRNA. Mỗi công nghệ có cơ chế, ưu điểm và lưu ý riêng. Để tiêm chủng an toàn, bạn nên tham khảo lịch tiêm phù hợp theo độ tuổi, tình trạng sức khỏe và tư vấn y tế.