Xương hàm dưới: Giải phẫu, chức năng và các tổn thương thường gặp

Xương hàm dưới tạo nên khung của hàm dưới và là một trong những cấu trúc quan trọng nhất của hệ thống nhai. Không chỉ nâng đỡ các răng dưới, xương còn kết nối với xương thái dương qua khớp thái dương hàm, đồng thời là nơi bám của nhiều cơ tham gia vào hoạt động nhai, nói và nuốt. Vì vậy, tổn thương tại đây có thể ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hằng ngày.

Giải phẫu xương hàm dưới

Xương hàm dưới là xương lớn và khỏe của vùng mặt, đồng thời là xương duy nhất có khả năng vận động của khối xương sọ - mặt. Về hình thể, xương gồm một phần thân cong hình chữ U hoặc hình móng ngựa và hai nhánh đi lên ở hai bên. Cấu trúc này tạo nên đường viền hàm dưới và vùng cằm đặc trưng của khuôn mặt.

Về mặt giải phẫu, xương hàm dưới được chia thành hai phần chính là phần thân và phần nhánh. Bề mặt trên và trong xương còn có hệ thống lỗ, ống xương cho mạch máu và thần kinh đi qua, cùng nhiều vị trí để cơ và dây chằng bám vào. Những cấu trúc này giúp xương vừa đủ chắc để chịu lực nhai, vừa tham gia vào các vận động phức tạp của hàm.

Phần thân

Thân xương hàm dưới là phần nằm ngang, cong dạng móng ngựa, tạo nên phần lớn khung hàm dưới. Hai nửa xương hàm dưới hợp nhất ở đường giữa tại khớp nối xương hàm dưới hay khớp nối vùng cằm (mandibular symphysis) trong năm đầu sau sinh, tới khi trưởng thành, vị trí này đã được cốt hóa và không còn là một khớp vận động.

Xét về giải phẫu, phần thân có một số cấu trúc quan trọng:

• Vùng cằm: Ở mặt ngoài, đường giữa có dấu tích của khớp cằm. Phía dưới mở rộng tạo thành lồi cằm (mental protuberance), hai bên có củ cằm (mental tubercles). Các cấu trúc này góp phần tạo nên hình dáng cằm và đường nét phần dưới khuôn mặt.
• Phần huyệt răng: Bờ trên của thân xương tạo thành phần huyệt răng (alveolar part), chứa các huyệt để giữ chân răng hàm dưới. Người trưởng thành có đầy đủ 32 răng vĩnh viễn thường có 16 răng ở hàm dưới; số lượng thực tế có thể ít hơn nếu răng khôn không mọc, thiếu răng hoặc đã mất răng.
• Lỗ cằm: Lỗ cằm (mental foramen) nằm ở mặt ngoài thân xương, thường ở vùng răng tiền hàm. Đây là nơi thần kinh cằm và các mạch máu đi kèm thoát ra khỏi ống hàm dưới. Thần kinh cằm là nhánh tận của thần kinh huyệt răng dưới, cung cấp cảm giác chủ yếu cho da vùng cằm, môi dưới và niêm mạc liên quan.
• Mặt trong thân xương: Mặt trong có nhiều mốc giải phẫu như đường hàm móng (mylohyoid line) và các gai cằm. Đây là nơi bám của một số cơ liên quan đến sàn miệng, lưỡi và vận động hàm, chẳng hạn cơ hàm móng và cơ cằm lưỡi.

Nhờ cấu trúc này, thân xương hàm dưới vừa nâng đỡ răng, vừa tạo điểm bám cho nhiều cơ của vùng miệng và góp phần hình thành đường viền hàm, cằm.

Phần nhánh

Xương hàm dưới có hai nhánh (rami) đi lên từ hai đầu phía sau của thân xương. Vùng tiếp giáp giữa bờ dưới thân xương và bờ sau của nhánh tạo thành góc hàm dưới (angle of mandible).

Ở đầu trên, mỗi nhánh chia thành hai mỏm, giữa chúng là khuyết hàm dưới (mandibular notch). Các cấu trúc chính gồm:

• Mỏm vẹt (coronoid process): Nằm ở phía trước và là vị trí bám chủ yếu của cơ thái dương. Khi co, cơ thái dương góp phần nâng hàm dưới để đóng miệng và hỗ trợ kéo hàm ra sau.
• Mỏm lồi cầu (condylar process): Nằm ở phía sau, gồm đầu lồi cầu và cổ lồi cầu. Đầu lồi cầu tham gia khớp với xương thái dương, cùng với đĩa khớp và các cấu trúc liên quan tạo nên khớp thái dương hàm (TMJ). Khớp này cho phép hàm thực hiện các động tác cần thiết khi nhai, nói và há miệng.
• Cổ lồi cầu: Nằm ngay dưới đầu lồi cầu. Ở mặt trước vùng cổ có hố chân bướm (pterygoid fovea), là vị trí bám của cơ chân bướm ngoài. Cơ này tham gia đưa hàm dưới ra trước và phối hợp trong các vận động sang bên của hàm.
• Lỗ hàm dưới (mandibular foramen): Nằm ở mặt trong của nhánh và là cửa vào của ống hàm dưới (mandibular canal). Thần kinh huyệt răng dưới cùng các mạch máu đi kèm đi qua lỗ này vào trong xương. Thần kinh huyệt răng dưới cung cấp cảm giác cho các răng hàm dưới trước khi cho các nhánh tận, trong đó có thần kinh cằm.

Lỗ hàm dưới còn là một mốc giải phẫu đặc biệt quan trọng trong nha khoa vì vùng lân cận là mục tiêu của kỹ thuật gây tê thần kinh huyệt răng dưới, thường được sử dụng khi thực hiện các thủ thuật ở răng hàm dưới.

Chức năng của xương hàm dưới là gì?

Xương hàm dưới không chỉ tạo nên phần dưới của khuôn mặt mà còn tham gia trực tiếp vào hoạt động ăn nhai và hỗ trợ nhiều chức năng của khoang miệng. Các chức năng chính của xương hàm dưới gồm:

• Hoạt động ăn nhai: Xương hàm dưới nâng đỡ cung răng dưới và phối hợp với các cơ nhai, khớp thái dương hàm để thực hiện các động tác nâng, hạ, đưa hàm ra trước, lùi và sang hai bên. Những chuyển động này giúp răng cắn, xé và nghiền nhỏ thức ăn.
• Nâng đỡ các răng hàm dưới: Phần huyệt răng của xương hàm dưới chứa các huyệt răng, là nơi chân răng được neo giữ thông qua mô nha chu. Nhờ đó, răng có thể chịu và truyền lực phát sinh trong quá trình nhai xuống xương hàm.
• Tham gia vào quá trình phát âm: Chuyển động của hàm dưới phối hợp với lưỡi, môi, răng và các cấu trúc khác trong khoang miệng để điều chỉnh hình dạng đường phát âm. Vì vậy, khả năng vận động bình thường của hàm góp phần giúp quá trình tạo lời nói diễn ra thuận lợi.
• Tạo hình dáng phần dưới khuôn mặt: Thân xương, góc hàm và vùng cằm góp phần hình thành đường viền hàm dưới và cấu trúc phần dưới của khuôn mặt. Hình thái xương hàm cũng có liên quan đến tương quan giữa hai hàm và diện mạo khuôn mặt.
• Làm điểm bám cho cơ: Xương hàm dưới có nhiều vị trí bám của các cơ, đặc biệt là nhóm cơ nhai như cơ cắn, cơ thái dương và các cơ chân bướm. Khi các cơ này co, lực được truyền tới xương hàm dưới và tạo ra những chuyển động cần thiết cho hoạt động nhai.

Các bệnh lý và chấn thương thường gặp ở vùng hàm dưới

Các vấn đề ở vùng hàm dưới có thể xuất phát trực tiếp từ xương hoặc từ khớp, cơ và mô xung quanh. Triệu chứng giữa các bệnh đôi khi khá giống nhau, do đó đau hàm kéo dài không nên được tự chẩn đoán chỉ dựa vào vị trí đau.

Gãy xương hàm dưới

Gãy xương hàm dưới thường xảy ra sau chấn thương vùng mặt. Người bệnh có thể đau, sưng, khó há miệng, khó nhai, thay đổi khớp cắn hoặc tê vùng môi dưới và cằm. Trường hợp biến dạng hàm, khó thở hoặc chảy máu nhiều sau chấn thương cần được đánh giá y tế khẩn cấp.

Rối loạn thái dương hàm

Rối loạn thái dương hàm (TMD) ảnh hưởng đến khớp thái dương hàm, cơ nhai và các cấu trúc liên quan. Triệu chứng thường gặp là đau hàm, đau khi nhai, cứng hoặc hạn chế vận động hàm, đôi khi kèm tiếng khớp. Tiếng “click” không kèm đau hay hạn chế vận động không nhất thiết là dấu hiệu bệnh lý.

Viêm xương tủy hàm dưới

Đây là tình trạng viêm và nhiễm trùng xương, có thể liên quan đến nhiễm trùng răng lan rộng, chấn thương hoặc phẫu thuật. Biểu hiện có thể gồm đau, sưng, sốt và chảy dịch hoặc mủ. Nếu kéo dài, nhiễm trùng có thể gây tổn thương hoặc hoại tử xương.

Nang và u vùng xương hàm

Một số nang và khối u có thể phát triển ở xương hàm dưới. Tổn thương nhỏ đôi khi không gây triệu chứng và chỉ được phát hiện khi chụp X-quang. Khi tiến triển, chúng có thể gây sưng, biến dạng hàm, răng lung lay hoặc di lệch, đau hay thay đổi cảm giác.

Người có biểu hiện sưng hàm tăng dần, đau kéo dài, khó há miệng rõ rệt, thay đổi khớp cắn, tê môi hoặc cằm không giải thích được, chảy mủ, sốt kèm sưng vùng hàm hay bất thường sau chấn thương nên được bác sĩ răng hàm mặt đánh giá. Những dấu hiệu này không xác định một bệnh cụ thể nhưng có thể cần kiểm tra để loại trừ tổn thương xương, răng, khớp hoặc nhiễm trùng.

Xương hàm dưới vừa tạo nên hình dáng phần dưới khuôn mặt vừa giữ vai trò thiết yếu đối với ăn nhai, phát âm và vận động hàm. Hiểu đúng cấu tạo của xương hàm dưới giúp lý giải vì sao các tổn thương tại khu vực này có thể ảnh hưởng đến nhiều chức năng. Khi xuất hiện đau, sưng hoặc hạn chế vận động hàm kéo dài, thăm khám chuyên môn là cách phù hợp để xác định nguyên nhân thay vì tự chẩn đoán và điều trị.