Cơ thái dương là gì? Chức năng và các vấn đề thường gặp

Các hoạt động quen thuộc như nhai, cắn và khép miệng cần sự phối hợp của nhiều cơ vùng hàm mặt. Trong đó, cơ thái dương là một trong bốn cơ nhai chính, cùng với cơ cắn, cơ chân bướm trong và cơ chân bướm ngoài. Vị trí và hướng sợi cơ giúp cơ thái dương đảm nhiệm nhiều chuyển động khác nhau của hàm dưới.

Cơ thái dương là gì?

Cơ thái dương (temporalis muscle) là một cơ rộng và có hình quạt, nằm ở hai bên đầu trong vùng được gọi là hố thái dương. Cơ thái dương nằm trong hố thái dương và được phủ bởi cân thái dương. Khi cắn chặt răng, hoạt động co của cơ có thể được cảm nhận ở vùng thái dương.

Cơ thái dương xuất phát từ vùng rộng ở mặt bên hộp sọ và cân thái dương. Các sợi cơ hội tụ xuống dưới thành một gân, đi sâu phía trong cung gò má và bám chủ yếu vào mỏm vành của xương hàm dưới cũng như vùng lân cận.

Dựa vào hướng chạy của các sợi cơ, cơ thái dương có thể được mô tả thành các phần có chức năng hơi khác nhau:

• Các sợi phía trước: Chạy gần như thẳng đứng từ vùng thái dương xuống xương hàm dưới. Hướng sợi này phù hợp với chức năng nâng hàm dưới.
• Các sợi phía sau: Có hướng gần nằm ngang hơn. Khi co, chúng góp phần kéo hàm dưới về phía sau.
• Các sợi ở giữa: Có hướng xiên và phối hợp với các phần khác để kiểm soát chuyển động của hàm.

Cơ thái dương được chi phối bởi các nhánh thần kinh thái dương sâu, xuất phát từ nhánh hàm dưới của dây thần kinh sinh ba. Đây cũng là dây thần kinh có vai trò quan trọng đối với cảm giác và vận động ở vùng hàm mặt.

Nhờ diện bám rộng và các sợi cơ chạy theo nhiều hướng, cơ thái dương có thể tạo lực để nâng hàm, đồng thời góp phần kiểm soát và ổn định chuyển động của hàm dưới trong quá trình nhai.

Chức năng của cơ thái dương

Cơ thái dương là một trong những cơ quan trọng tạo lực cho hoạt động nhai. Chức năng của cơ thay đổi tùy theo phần sợi cơ được huy động và chuyển động đang thực hiện. Một số chức năng chính gồm:

• Nâng hàm dưới: Đây là chức năng nổi bật của cơ thái dương. Khi các sợi cơ co, hàm dưới được kéo lên trên, giúp khép miệng và đưa hai hàm răng lại gần nhau.
• Kéo hàm dưới ra sau: Các sợi phía sau của cơ thái dương giúp đưa hàm dưới lùi về phía sau, đặc biệt sau khi hàm đã được đưa ra trước.
• Hỗ trợ nhai: Cơ phối hợp với các cơ nhai khác để tạo và kiểm soát lực khi cắn, nghiền thức ăn.
• Hỗ trợ chuyển động sang bên: Khi cơ ở một bên hoạt động phối hợp với các cơ nhai khác, nó góp phần kiểm soát chuyển động sang bên của hàm dưới trong quá trình nhai.
• Ổn định vị trí hàm: Hoạt động phối hợp giữa cơ thái dương và các cơ nhai khác giúp kiểm soát hàm dưới trong khi nói, nhai và thực hiện các hoạt động của miệng.

Các vấn đề thường gặp ở cơ thái dương

Đau hoặc khó chịu ở cơ thái dương có thể liên quan đến hoạt động quá mức của cơ, nghiến răng, siết chặt hàm hoặc rối loạn vùng khớp thái dương hàm. Tuy nhiên, đau vùng thái dương có nhiều nguyên nhân khác nhau nên cần đánh giá dựa trên các triệu chứng đi kèm.

Căng và đau cơ thái dương

Cơ thái dương có thể xuất hiện cảm giác mỏi, căng hoặc đau trong bối cảnh cơ nhai bị quá tải hoặc hoạt động cận chức năng như siết chặt/nghiến răng. Người bệnh có thể cảm thấy đau âm ỉ ở vùng thái dương, đặc biệt khi nhai hoặc cắn chặt răng.

Đau có thể tăng khi ấn vào vùng cơ hoặc sau những hoạt động khiến cơ hàm phải làm việc nhiều. Nếu tình trạng kéo dài, cần tìm nguyên nhân thay vì chỉ tự xoa bóp hoặc sử dụng thuốc giảm đau.

Nghiến răng và siết chặt hàm

Nghiến răng hoặc thường xuyên siết chặt hai hàm khiến các cơ nhai, bao gồm cơ thái dương, phải hoạt động nhiều hơn. Tình trạng này có thể xảy ra khi thức hoặc trong lúc ngủ.

Người bệnh có thể cảm thấy mỏi hàm, căng vùng thái dương hoặc đau đầu, đặc biệt sau khi thức dậy. Nghiến răng kéo dài còn có thể gây mòn hoặc tổn thương răng và cần được nha sĩ đánh giá.

Rối loạn khớp thái dương hàm

Rối loạn thái dương hàm là nhóm vấn đề ảnh hưởng đến khớp hàm, cơ nhai và các cấu trúc liên quan. Người mắc có thể bị đau hàm, đau vùng thái dương, khó chịu khi nhai hoặc hạn chế vận động hàm.

Một số trường hợp còn xuất hiện tiếng kêu khi há hoặc khép miệng. Tuy nhiên, tiếng kêu ở khớp hàm không phải lúc nào cũng biểu hiện bệnh cần điều trị, đặc biệt nếu không kèm đau hoặc hạn chế chức năng.

Đau đầu liên quan đến cơ nhai

Căng hoặc đau cơ thái dương có thể đi kèm đau đầu vùng thái dương ở một số người. Cơn đau có thể liên quan đến việc siết hàm hoặc hoạt động quá mức của các cơ nhai.

Tuy nhiên, không phải mọi cơn đau đầu vùng thái dương đều do cơ thái dương. Đau đầu có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác, vì vậy các trường hợp đau mới xuất hiện, dữ dội hoặc có biểu hiện bất thường cần được kiểm tra.

Chấn thương vùng thái dương và hàm

Va đập vào vùng đầu, mặt hoặc hàm có thể ảnh hưởng đến cơ thái dương và các cấu trúc xung quanh. Biểu hiện có thể gồm đau, sưng, bầm tím hoặc khó há miệng. Chấn thương mạnh kèm biến dạng hàm, khó cắn khớp hai hàm, chảy máu, đau dữ dội hoặc các triệu chứng thần kinh cần được đánh giá y tế sớm.

Đau do nhai quá mức

Nhai thức ăn cứng, nhai kẹo cao su trong thời gian dài hoặc thường xuyên sử dụng một bên hàm có thể làm các cơ nhai phải hoạt động nhiều. Điều này đôi khi gây cảm giác mỏi hoặc đau vùng thái dương và hàm.

Giảm các hoạt động gây quá tải có thể giúp cơ có thời gian hồi phục. Nếu đau không giảm hoặc thường xuyên tái phát, nên khám nha khoa hoặc chuyên khoa phù hợp để xác định nguyên nhân.

Nhìn chung, cơ thái dương là một cơ nhai quan trọng, chủ yếu giúp nâng và kéo hàm dưới ra sau, đồng thời phối hợp kiểm soát chuyển động của hàm khi nhai. Đau vùng cơ này có thể liên quan đến quá tải cơ, nghiến răng hoặc rối loạn thái dương hàm. Khi triệu chứng kéo dài, tăng dần hoặc ảnh hưởng đến vận động hàm, người bệnh nên đi khám để xác định nguyên nhân.