Viêm tai giữa ứ dịch ở trẻ sơ sinh: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tình trạng tích tụ dịch trong hòm tai ở trẻ nhỏ là một trong những bệnh lý tai mũi họng phổ biến nhưng lại rất dễ bị bỏ qua do triệu chứng lâm sàng không rầm rộ như viêm tai cấp tính. Cha mẹ cần chủ động tìm hiểu nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết để cho trẻ đi khám và điều trị kịp thời. Hãy cùng tìm hiểu chi tiết về tình trạng này trong bài viết sau.

Viêm tai giữa ứ dịch ở trẻ sơ sinh là gì?

Viêm tai giữa ứ dịch ở trẻ sơ sinh là hiện tượng dịch tiết tích tụ kéo dài trong không gian hòm tai phía sau màng nhĩ nguyên vẹn, mà không kèm theo các triệu chứng nhiễm trùng tai cấp tính như đau tai dữ dội, sưng đỏ hay sốt cao. Theo các nghiên cứu dịch tễ học Tai Mũi Họng, có tới khoảng 80% trẻ em từng gặp ít nhất một đợt viêm tai giữa ứ dịch trước 3 tuổi, trong đó giai đoạn sơ sinh và dưới 12 tháng tuổi là nhóm đối tượng chịu nguy cơ tổn thương thính lực cao nhất.

Khác với thể viêm tai giữa cấp tính có vi khuẩn tấn công gây mủ ứ đọng và đau rát tức thì, viêm tai giữa ứ dịch tiến triển vô cùng âm thầm. Dịch nhầy ứ đọng cản trở sự rung động của chuỗi xương con và màng nhĩ, khiến âm thanh truyền vào tai bị suy giảm đáng kể. Do trẻ sơ sinh chưa thể giao tiếp bằng lời nói để phản ánh tình trạng ù tai hay khó nghe, bệnh lý này thường chỉ được chẩn đoán khi bác sĩ chuyên khoa tiến hành nội soi tai hoặc khi cha mẹ nhận thấy trẻ chậm phản ứng với âm thanh xung quanh.

Nguyên nhân khiến trẻ sơ sinh bị viêm tai giữa ứ dịch

Tình trạng ứ đọng dịch trong hòm tai trẻ sơ sinh xuất phát từ đặc điểm cấu tạo giải phẫu chưa hoàn thiện và các đợt viêm nhiễm đường hô hấp trên tái diễn.

• Cấu trúc vòi nhĩ chưa hoàn thiện ở trẻ sơ sinh: Vòi nhĩ đóng vai trò điều hòa áp suất và dẫn lưu dịch từ tai giữa xuống vòm họng. Ở trẻ sơ sinh, vòi nhĩ có đặc điểm ngắn hơn, khẩu kính rộng hơn và nằm ngang hơn so với người lớn (góc nghiêng chỉ khoảng 10 độ so với 45 độ ở người trưởng thành). Cấu trúc nằm ngang này khiến dịch tiết từ mũi họng dễ dàng chảy ngược vào tai giữa. Đồng thời, cơ mở vòi nhĩ ở trẻ nhỏ còn yếu, khiến khả năng tự thoát dịch của hòm tai bị hạn chế nghiêm trọng.

• Ứ đọng dịch sau các đợt viêm đường hô hấp trên: Các đợt cảm lạnh, cảm cúm hoặc viêm amidan, viêm họng cấp khiến niêm mạc mũi họng bị sưng nề, gây bít tắc lỗ vòi nhĩ. Khi vòi nhĩ bị tắc nghẽn, áp suất âm trong hòm tai tăng lên, hút dịch tiết từ niêm mạc hòm tai đọng lại. Ngoài ra, thói quen cho trẻ nằm bú sữa bình không đúng tư thế (đặc biệt là nằm ngửa phẳng) cũng tạo điều kiện cho sữa trào ngược qua vòi nhĩ vào tai giữa, gây kích ứng niêm mạc và hình thành dịch nhầy.

  

Dấu hiệu nhận biết viêm tai giữa ứ dịch ở trẻ sơ sinh

Vì trẻ sơ sinh chưa biết nói và bệnh không gây đau đớn dữ dội hay sốt cao, cha mẹ cần hết sức tinh tế để nhận biết các biểu hiện lâm sàng gián tiếp sau đây:

• Trẻ quấy khóc không rõ lý do khi nằm: Khi nằm ngửa, áp lực dịch trong hòm tai gia tăng đè lên màng nhĩ gây cảm giác căng tức, khiến em bé hay giật mình, trằn trọc và quấy khóc nhiều hơn khi được đặt nằm phẳng.
• Hành vi hay lấy tay dụi tai hoặc lắc đầu: Trẻ có thể liên tục đưa tay lên cọ xát vào tai, kéo vành tai hoặc lắc đầu qua lại nhằm giải tỏa cảm giác ù tai, nặng tai do dịch đọng.
• Giảm phản ứng với âm thanh xung quanh: Trẻ không giật mình trước tiếng động lớn, không quay đầu về phía tiếng cha mẹ gọi hoặc không giật mình phản ứng với các đồ chơi phát ra âm thanh.
• Bỏ bú, quấy khóc khi nuốt: Động tác nuốt sữa làm thay đổi áp suất trong vòi nhĩ, gây cảm giác khó chịu ở tai khiến em bé ngưng bú giữa chừng, bú ngắt quãng.
• Tiền sử sổ mũi kéo dài: Trẻ vừa trải qua đợt viêm mũi họng, nghẹt mũi dai dẳng trong vài tuần trước đó nhưng triệu chứng nghẹt mũi đã giảm mà trẻ vẫn còn quấy khóc vô cớ.

Khi nhận thấy trẻ có những dấu hiệu nghi ngờ nên cho trẻ đi khám bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và xử trí kịp thời.

Viêm tai giữa ứ dịch ở trẻ sơ sinh có nguy hiểm không?

Nhiều cha mẹ chủ quan cho rằng viêm tai giữa ứ dịch không gây sốt hay chảy mủ thì không đáng ngại. Tuy nhiên, tình trạng ứ dịch kéo dài trên 3 tháng có thể dẫn tới những biến chứng nguy hiểm đối với sự phát triển toàn diện của trẻ:

• Giảm thính lực: Dịch nhầy ngăn cản sự chuyển động của màng nhĩ và chuỗi xương con, khiến mức nghe của trẻ bị giảm từ 20 - 45 dB. Nghe kém kéo dài trong giai đoạn vàng phát triển não bộ sẽ khiến trẻ chậm nói, rối loạn phát âm và giảm khả năng nhận thức ngôn ngữ.
• Dính màng nhĩ và xơ nhĩ: Dịch keo ứ đọng lâu ngày gây viêm mạn tính niêm mạc hòm tai, hình thành các dải xơ dính làm co kéo màng nhĩ, biến dạng màng nhĩ hoặc xơ hóa chuỗi xương con không thể phục hồi.
• Thủng màng nhĩ và biến chứng nội sọ: Trong một số trường hợp, dịch ứ đọng bị bội nhiễm vi khuẩn chuyển thành viêm tai giữa mủ cấp tính, gây áp lực làm thủng màng nhĩ hoặc lan vào xương chũm, gây viêm xương chũm và nguy cơ biến chứng nội sọ nguy hiểm.

Phương pháp điều trị viêm tai giữa ứ dịch ở trẻ sơ sinh

Việc điều trị viêm tai giữa ứ dịch ở trẻ sơ sinh đòi hỏi sự theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa. Tùy thuộc vào thời gian ứ dịch và mức độ ảnh hưởng thính lực, bác sĩ sẽ chỉ định phác đồ phù hợp.

Ban đầu, đối với các trường hợp ứ dịch nhẹ dưới 3 tháng, bác sĩ có thể theo dõi tích cực kết hợp làm sạch đường hô hấp trên:

• Vệ sinh mũi họng: Sử dụng nước muối sinh lý 0.9% hoặc dung dịch xịt mũi chuyên dụng để rửa sạch dịch tiết, giảm sưng nề niêm mạc vòm họng và hỗ trợ thông thoáng vòi nhĩ.
• Thuốc điều trị triệu chứng: Sử dụng thuốc kháng histamin, thuốc chống phù nề hoặc corticoid xịt mũi theo đúng liều lượng bác sĩ kê đơn để giảm phản ứng viêm tại lỗ vòi nhĩ.
• Thuốc kháng sinh: Kháng sinh chỉ được chỉ định khi có bằng chứng rõ ràng về tình trạng bội nhiễm vi khuẩn đường hô hấp trên hoặc viêm tai giữa cấp mủ. Cha mẹ tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh cho trẻ dùng tại nhà.
• Can thiệp ngoại khoa chích màng nhĩ và đặt ống thông khí: Nếu tình trạng ứ dịch kéo dài trên 3 tháng, không đáp ứng với điều trị nội khoa hoặc có dấu hiệu giảm thính lực rõ rệt, bác sĩ sẽ xem xét can thiệp phẫu thuật nhỏ như chích màng nhĩ hút dịch, đặt ống thông khí tai giữa.

Tóm lại, viêm tai giữa ứ dịch ở trẻ sơ sinh có thể ảnh hưởng đến thính lực và quá trình phát triển ngôn ngữ nếu không được theo dõi, xử trí phù hợp. Vì vậy, phụ huynh cần chú ý các dấu hiệu bất thường ở trẻ, đưa bé đi khám khi cần thiết và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ để hạn chế biến chứng, đảm bảo sự phát triển toàn diện của trẻ.