Vì sao đến nay vẫn chưa có vắc xin virus Nipah?

Virus Nipah gây lo ngại lớn cho y học toàn cầu do khả năng lây truyền từ động vật sang người và tỷ lệ tử vong cao. Mặc dù nhiều nghiên cứu đã được triển khai, đến nay vẫn chưa có vắc xin đặc hiệu để phòng ngừa loại virus này. Điều này đặt ra câu hỏi vì sao việc phát triển vắc xin Nipah lại khó khăn hơn so với nhiều bệnh truyền nhiễm khác và đâu là những thách thức cho vấn đề này.

Mức độ nguy hiểm của virus Nipah

Virus Nipah (NiV) được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào nhóm tác nhân gây bệnh ưu tiên do mức độ nguy hiểm cao, tỷ lệ tử vong lớn và chưa có vắc xin hay thuốc điều trị đặc hiệu. Đây là một loại virus RNA thuộc họ Paramyxoviridae, có khả năng gây bệnh cảnh nhiễm trùng cấp tính nặng, ảnh hưởng đồng thời đến hệ hô hấp và hệ thần kinh trung ương.

Một trong những đặc điểm đáng lo ngại nhất của virus Nipah là tỷ lệ tử vong rất cao, dao động từ 40-75% tùy theo đợt bùng phát và năng lực y tế của từng quốc gia. Người nhiễm virus có thể khởi phát với các triệu chứng không đặc hiệu như sốt, đau đầu, đau cơ, nôn ói, sau đó nhanh chóng tiến triển thành viêm phổi nặng, suy hô hấp cấp và viêm não. Tổn thương não do Nipah có thể gây rối loạn ý thức, co giật, hôn mê và để lại di chứng thần kinh lâu dài ở người sống sót.

Về mặt dịch tễ học, virus Nipah là bệnh lây truyền từ động vật sang người, với vật chủ tự nhiên là dơi ăn quả. Con người có thể nhiễm virus thông qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết của động vật nhiễm bệnh, tiêu thụ thực phẩm bị ô nhiễm hoặc lây từ người sang người khi tiếp xúc gần. Dù hiện nay lây truyền giữa người với người chưa phổ biến, nhưng đã ghi nhận các chuỗi lây nhiễm trong gia đình và cơ sở y tế, làm dấy lên lo ngại về khả năng xuất hiện các biến chủng dễ lây hơn.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và di chuyển xuyên biên giới, virus Nipah được đánh giá có khả năng gây ra các đợt bùng phát nghiêm trọng nếu không được giám sát và kiểm soát chặt chẽ.

Vì sao đến nay vẫn chưa có vắc xin virus Nipah?

Dù được xác định là tác nhân có nguy cơ gây đại dịch, việc phát triển vắc xin phòng virus Nipah vẫn gặp nhiều rào cản. Trước hết, Nipah gây bệnh không thường xuyên, các ổ dịch nhỏ, rải rác và khó dự đoán, khiến việc triển khai thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để đánh giá hiệu quả vắc xin gặp nhiều hạn chế. 

Bên cạnh đó, virus Nipah có tỷ lệ tử vong cao, đòi hỏi quy trình nghiên cứu và thử nghiệm sinh học an toàn cấp độ cao, làm gia tăng chi phí và thời gian phát triển. Ngoài yếu tố khoa học, lợi ích kinh tế thấp do số ca mắc hạn chế cũng khiến các hãng dược phẩm ít ưu tiên đầu tư, làm chậm tiến trình thương mại hóa vắc xin Nipah.

Những rào cản trong quá trình phát triển vắc xin virus Nipah

Mặc dù virus Nipah được xếp vào nhóm tác nhân có nguy cơ gây đại dịch toàn cầu, quá trình phát triển vắc xin phòng bệnh này vẫn đối mặt với nhiều rào cản phức tạp. Các thách thức không chỉ đến từ đặc điểm dịch tễ học đặc thù của virus mà còn liên quan chặt chẽ đến yếu tố khoa học, kinh tế và hệ thống y tế công cộng. Những rào cản chính bao gồm:

• Đặc điểm bùng phát không thường xuyên: Các đợt dịch Nipah thường xảy ra rải rác, quy mô nhỏ và khó dự đoán, khiến việc triển khai thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn, là tiêu chuẩn vàng trong đánh giá hiệu quả vắc xin, gần như không khả thi.
• Tính hiếm gặp của bệnh: Số ca mắc thấp làm giảm sức mạnh thống kê của các nghiên cứu thực địa, dẫn đến dữ liệu thu thập được khó đạt độ tin cậy cần thiết để cấp phép vắc xin trên diện rộng.
• Yêu cầu an toàn sinh học nghiêm ngặt: Virus Nipah có tỷ lệ tử vong cao, đòi hỏi nghiên cứu phải được thực hiện trong điều kiện an toàn sinh học cấp độ cao, làm tăng chi phí, thời gian và hạn chế số lượng cơ sở có khả năng tham gia.
• Phụ thuộc vào mô hình tiền lâm sàng: Trong bối cảnh thiếu dữ liệu từ thử nghiệm thực địa, các nhà khoa học phải dựa nhiều vào nghiên cứu trên động vật để ước tính ngưỡng bảo vệ miễn dịch, song cách tiếp cận này vẫn còn hạn chế khi ngoại suy sang người.
• Hạn chế về động lực kinh tế: Đối tượng tiêm chủng chủ yếu là nhóm nguy cơ cao như nhân viên y tế hoặc cộng đồng vùng dịch, khiến thị trường vắc xin nhỏ, không hấp dẫn các hãng dược đầu tư dài hạn.
• Thiếu dữ liệu dịch tễ toàn diện: Việc giám sát chưa đồng bộ tại các khu vực nguy cơ cao và hiểu biết còn hạn chế về vật chủ tự nhiên như dơi Pteropus cũng làm chậm tiến trình phát triển vắc xin.

Hy vọng bài viết trên đã giúp bạn hiểu rõ vì sao đến nay vẫn chưa có vắc xin virus Nipah, cũng như những rào cản khoa học và thực tiễn trong quá trình nghiên cứu, phát triển loại vắc xin này. Việc nâng cao nhận thức, phát hiện sớm ca bệnh và tăng cường đầu tư cho nghiên cứu vẫn là những yếu tố then chốt nhằm giảm thiểu nguy cơ bùng phát dịch Nipah trong tương lai.