Vắc xin bại liệt uống hay tiêm loại nào tốt hơn? Cách chọn theo từng độ tuổi

Vắc xin bại liệt uống hay tiêm loại nào tốt hơn là thắc mắc phổ biến của nhiều cha mẹ khi đưa trẻ đi tiêm chủng. Thực tế, cả hai loại vắc xin đều có vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa bệnh bại liệt, một căn bệnh nguy hiểm có thể gây liệt vĩnh viễn. Tuy nhiên, mỗi loại lại có đặc điểm riêng về hiệu quả, cách sử dụng và mức độ an toàn.

Sự giống và khác nhau của vắc xin bại liệt dạng uống và dạng tiêm

Trước khi tìm hiểu sự khác biệt, cần khẳng định rằng dù ở dạng bào chế nào, vắc xin bại liệt dạng uống và tiêm đều có chung mục đích là bảo vệ cơ thể trước nguy cơ mắc bệnh. Chúng hoạt động bằng cách kích thích hệ miễn dịch sản sinh kháng thể chống lại sự tấn công của virus, thường mất từ 1 đến 2 tuần để cơ thể đáp ứng miễn dịch.

Tuy nhiên, hai loại vắc xin này có sự khác biệt rõ rệt về bản chất:

Vắc xin bại liệt dạng uống (OPV)

Đây là loại vắc xin sống giảm độc lực. Một liều vắc xin OPV hoàn chỉnh được tạo nên từ các virus bại liệt đã được làm suy yếu để không có khả năng gây bệnh thực sự. Hiện nay, loại vắc xin được sử dụng trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng là bOPV, chứa 2 tuýp kháng nguyên bại liệt là tuýp 1 và tuýp 3.

Vắc xin bại liệt dạng tiêm (IPV)

Khác với dạng uống, IPV là vắc xin bất hoạt, được bào chế từ những virus bại liệt đã chết. Điểm vượt trội của vắc xin dạng tiêm là nó chứa đầy đủ cả 3 tuýp kháng nguyên bại liệt (tuýp 1, 2 và 3). Đặc biệt, vắc xin tiêm có thể được sử dụng độc lập hoặc tích hợp trong các loại vắc xin phối hợp dịch vụ như vắc xin 4 trong 1 (Tetraxim), 5 trong 1 (Pentaxim) hoặc 6 trong 1 (Infanrix Hexa, Hexaxim). 

Vắc xin bại liệt uống hay tiêm loại nào tốt hơn?

Câu trả lời không đơn giản là “loại nào tốt hơn”, mà phụ thuộc vào mục đích sử dụng và đối tượng tiêm. Dưới đây là so sánh chi tiết:

• Vắc xin uống (OPV): Tạo miễn dịch tốt tại đường ruột, nơi virus bại liệt xâm nhập. Giúp ngăn chặn lây lan trong cộng đồng
• Vắc xin tiêm (IPV): Tạo miễn dịch mạnh trong máu. Bảo vệ cá nhân khỏi nguy cơ bị liệt

OPV tốt hơn trong kiểm soát dịch cộng đồng, còn IPV bảo vệ cá nhân an toàn hơn.

Cách chọn và lịch chủng ngừa bại liệt theo từng độ tuổi

Tùy vào định hướng của gia đình tham gia chương trình tiêm chủng miễn phí hay dịch vụ, lịch sử dụng vắc xin sẽ được thiết kế riêng biệt để đảm bảo hiệu quả tối đa.

Đối với Chương trình Tiêm chủng mở rộng

Trẻ dưới 1 tuổi cần được kết hợp cả dạng uống và tiêm theo phác đồ:

• Dạng uống (OPV): Cần uống đủ 3 liều tương ứng với thời điểm trẻ đủ 2 tháng tuổi, 3 tháng tuổi và 4 tháng tuổi.
• Dạng tiêm (IPV): Tiêm bổ sung mũi 1 khi trẻ tròn 5 tháng tuổi và mũi 2 khi trẻ đủ 9 tháng tuổi.

Đối với Chương trình Tiêm chủng dịch vụ (Sử dụng vắc xin phối hợp dạng tiêm)

Trẻ có thể bắt đầu được chủng ngừa sớm từ 6 tuần tuổi với phác đồ 4 mũi.

• 3 mũi cơ bản: Tiêm lần lượt vào tháng thứ 2, 3 và 4 (hoặc theo phác đồ tháng 2, 4, 6).
• Mũi nhắc lại (mũi 4): Tiêm khi trẻ ở giai đoạn 16 - 18 tháng tuổi, lưu ý phải cách mũi thứ ba ít nhất 12 tháng để tạo lớp rào chắn miễn dịch bền vững.

Nếu trẻ đang uống OPV dở dang mà gia đình muốn chuyển sang tiêm vắc xin dịch vụ, cha mẹ chỉ cần mang theo sổ tiêm chủng cá nhân của con để bác sĩ đối chiếu và có chỉ định phác đồ chuyển đổi phù hợp, không cần phải bắt đầu lại từ đầu. 

Những lưu ý an toàn khi sử dụng vắc xin bại liệt cho trẻ

Vắc xin bại liệt chống chỉ định với các bé có tiền sử mẫn cảm, dị ứng với bất kỳ thành phần nào của thuốc, hoặc từng bị phản ứng nghiêm trọng ở lần sử dụng vắc xin trước đó. Do đó, việc khám sàng lọc lâm sàng trước khi tiêm hoặc uống vắc xin là bước bắt buộc để đảm bảo an toàn.

Trẻ sau khi sử dụng vắc xin (dù dạng uống hay tiêm) có thể xuất hiện một số phản ứng phụ thông thường như sốt, sưng đau, tấy đỏ tại vị trí tiêm hoặc quấy khóc. Cha mẹ không cần quá lo lắng vì đây là phản ứng sinh lý bình thường của cơ thể khi tiếp nhận vắc xin, tùy vào cơ địa mà các triệu chứng sẽ tự biến mất sau vài ngày. Tuy nhiên, cha mẹ cần theo dõi sát sao tình trạng của trẻ tại nhà để kịp thời phát hiện và xử lý nếu có dấu hiệu bất thường. 

Khi nào nên ưu tiên vắc xin tiêm?

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể khuyến nghị ưu tiên IPV:

• Trẻ có hệ miễn dịch yếu.
• Gia đình có người suy giảm miễn dịch.
• Khu vực không còn nguy cơ dịch bại liệt.

 Vì IPV không chứa virus sống nên an toàn hơn trong các tình huống này.

Khi nào vắc xin uống vẫn cần thiết?

Dù có một số hạn chế, OPV vẫn đóng vai trò quan trọng:

• Trong chiến dịch phòng dịch quy mô lớn.
• Ở khu vực có nguy cơ lây lan cao.
• Khi cần tạo miễn dịch cộng đồng nhanh.

Tác dụng phụ có thể gặp

Dù là vắc xin uống hay tiêm, trẻ vẫn có thể gặp một số phản ứng nhẹ:

• Với OPV: Tiêu chảy nhẹ và quấy khóc.
• Với IPV: Sưng, đau tại chỗ tiêm và sốt nhẹ.

Các triệu chứng thường tự khỏi sau 1 - 2 ngày. Nếu có dấu hiệu bất thường, cần đưa trẻ đi khám ngay.

Nhờ các chương trình tiêm chủng diện rộng, Việt Nam đã thanh toán bệnh bại liệt từ năm 2000. Tuy nhiên, trên bình diện toàn cầu, bệnh vẫn chưa hoàn toàn biến mất. Người lành mang virus có thể trở thành nguồn lây lan âm thầm trong cộng đồng, khiến dịch bệnh có nguy cơ quay trở lại nếu tỷ lệ tiêm chủng sụt giảm.

Vắc xin bại liệt uống hay tiêm loại nào tốt hơn còn tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể. Điều quan trọng nhất là đảm bảo trẻ được tiêm chủng đúng lịch, đủ liều theo hướng dẫn của bác sĩ để đạt hiệu quả bảo vệ tối ưu.