Trẻ sơ sinh thiếu vitamin K có sao không? Phác đồ phòng ngừa

Vitamin K đóng vai trò cốt lõi trong việc tổng hợp các yếu tố đông máu II, VII, IX và X. Do lượng vi chất này không thể đi qua nhau thai với số lượng lớn và đường ruột em bé chưa thể tự tổng hợp, trẻ mới sinh có nguy cơ cao đối mặt với các biến chứng chảy máu nghiêm trọng. Hãy cùng tìm hiểu các biến chứng của trẻ sơ sinh thiếu vitamin K và cách khắc phục.

Tại sao trẻ sơ sinh thiếu vitamin K?

Trẻ sơ sinh thiếu vitamin K là hội chứng suy giảm chức năng đông máu bẩm sinh hoặc mắc phải sớm do cơ thể trẻ chưa tích lũy đủ lượng vitamin K1 và K2 cần thiết, dẫn tới hiện tượng chảy máu không cầm ở da, rốn, đường tiêu hóa và nguy hiểm nhất là xuất huyết não.

Hiện tượng thiếu hụt vi chất này diễn ra phổ biến ở trẻ mới sinh do:

Sự vận chuyển qua nhau thai rất hạn chế: Trong suốt thai kỳ, vitamin K từ cơ thể mẹ đi qua hàng rào nhau thai sang thai nhi với hàm lượng vô cùng thấp, khiến lượng dự trữ vi chất trong gan của bé khi chào đời gần như ở mức tối thiểu.
Hệ vi sinh đường ruột chưa hoàn thiện: Ở người trưởng thành, phần lớn vitamin K2 được tổng hợp nhờ các vi khuẩn có lợi sống trong đường ruột. Tuy nhiên, hệ tiêu hóa của trẻ sơ sinh lại hoàn toàn vô trùng trong những ngày đầu, chưa có hệ vi sinh vật để tự sản xuất vitamin K.
Hàm lượng vitamin K trong sữa mẹ thấp: Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho bé nhưng hàm lượng vitamin K tự nhiên trong sữa mẹ khá thấp (chỉ khoảng 2 - 15 mcg/lít), không đủ đáp ứng nhu cầu đông máu của cơ thể đang phát triển nhanh chóng.

*Hàm lượng vitamin K trong sữa mẹ thấp góp phần dẫn đến sự thiếu hụt vitamin K ở trẻ sơ sinh*

Dấu hiệu nhận biết trẻ sơ sinh thiếu vitamin K

Tình trạng thiếu hụt vi chất này có thể khởi phát từ rất sớm (trong 24 giờ đầu sau sinh), cấp tính (từ 2 - 7 ngày) hoặc muộn (từ 2 - 12 tuần tuổi). Cha mẹ cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu cảnh báo dưới đây:

Xuất huyết trên bề mặt da và niêm mạc

Xuất hiện các mảng bầm tím bẩm sinh hoặc nốt chấm xuất huyết đỏ tím dưới da mà không rõ nguyên nhân chấn thương.
Chảy máu dai dẳng ở cuống rốn sau khi cắt rốn hoặc máu rỉ liên tục từ các mũi tiêm phòng, lấy máu gót chân.
Chảy máu mũi, chảy máu nướu răng hoặc có vệt máu tươi trong mắt trẻ.

*Thiếu vitamin K sẽ dẫn đến xuất huyết da niêm mạc, thậm chí là xuất huyết nội sọ*

Dấu hiệu xuất huyết đường tiêu hóa

Trẻ nôn ra máu tươi hoặc dịch ối lẫn máu thẫm.
Đi tiêu ra phân màu đen như nhựa đường hoặc phân có lẫn các vệt máu tươi đỏ thẫm.
Trẻ biểu hiện quấy khóc dữ dội và thiếu máu cấp tính khiến da dẻ xanh tái, niêm mạc nhợt nhạt.

Dấu hiệu nguy hiểm cảnh báo xuất huyết não - màng não

Trẻ đột ngột bỏ bú, nôn trớ vọt, quấy khóc thét từng hồi hoặc lơ mơ, li bì khó đánh thức.
Thóp trước của bé phồng căng, rãnh khớp thóp giãn rộng.
Xuất hiện các cơn co giật, trợn ngược mắt, yết hầu co thắt hoặc giảm trương lực cơ toàn thân.

Trẻ sơ sinh thiếu vitamin K nguy hiểm như thế nào?

Biến chứng trầm trọng nhất của hiện tượng trẻ sơ sinh thiếu vitamin K là bệnh lý xuất huyết não - màng não sơ sinh. Đây là một cấp cứu nhi khoa nguy hiểm với tỷ lệ tử vong và di chứng thần kinh cực kỳ cao.

*Xuất huyết não - màng não là biến chứng nghiêm trọng của thiếu vitamin K ở trẻ sơ sinh*

Khi khối máu tụ hình thành trong não bộ em bé, áp lực nội sọ gia tăng nhanh chóng làm chèn ép và hủy hoại các mô thần kinh non nớt. Ngay cả khi được phẫu thuật cấp cứu hút máu tụ và điều trị tích cực, trẻ vẫn có nguy cơ cao phải sống chung với các di chứng nặng nề suốt đời như:

Bại não và liệt vận động: Trẻ bị tổn thương vỏ não vận động, dẫn tới liệt nửa người hoặc liệt tứ chi, không thể tự chủ hành vi.
Động kinh và co giật mạn tính: Các vệt sẹo mô não gây ra các cơn sóng điện não bất thường, phát sinh cơn co giật tái phát nhiều lần.
Não úng thủy và chậm phát triển trí tuệ: Sự tắc nghẽn đường lưu thông dịch não tủy gây phình to đầu, suy giảm nhận thức, mờ mắt và mù lòa.

Phác đồ phòng ngừa thiếu vitamin K ở trẻ sơ sinh

Tiêm vắc xin/dự phòng vitamin K cho trẻ ngay sau khi chào đời là quy trình y tế bắt buộc tại tất cả các cơ sở y tế theo khuyến cáo chính thức từ Bộ Y tế:

Tiêm bắp vitamin K1 là phương pháp dự phòng hiệu quả nhất, đảm bảo hấp thu 100% và tạo lượng dự trữ kéo dài cho bé:

Đối với trẻ có cân nặng khi sinh > 1.500 g: Tiêm bắp 1 lần duy nhất liều 1,0 mg Vitamin K1 ngay sau sinh (trong vòng vài giờ đầu).
Đối với trẻ có cân nặng khi sinh <= 1.500 g (trẻ sinh non, nhẹ cân): Tiêm bắp 1 lần duy nhất liều 0,5 mg vitamin K1.

*Thiếu vitamin K ở trẻ sơ sinh có thể dự phòng bằng tiêm bắp vitamin K theo khuyến cáo Bộ Y tế*

Bên cạnh phác đồ tiêm dự phòng sau sinh, việc chăm sóc dinh dưỡng cho mẹ và theo dõi bé tại nhà đóng vai trò hỗ trợ thiết yếu:

Tăng cường vitamin K trong thực đơn của mẹ: Sản phụ đang cho con bú nên ăn nhiều các loại rau lá xanh đậm như cải xoăn, súp lơ xanh, cải bó xôi, bắp cải, rau diếp, gan động vật và dầu thực vật để nâng cao nồng độ vitamin K trong sữa mẹ.
Cho trẻ bú mẹ sớm và đầy đủ: Cho trẻ bú mẹ ngay trong giờ đầu sau sinh để trẻ nhận được lượng sữa non giàu dưỡng chất và kháng thể bảo vệ đường ruột.
Theo dõi chặt chẽ vết tiêm và rốn: Giữ vệ sinh cuống rốn luôn khô ráo. Quan sát vùng da xung quanh mũi tiêm bắp của bé, nếu thấy rỉ máu không cầm cần báo ngay cho y bác sĩ.
Đưa trẻ đi khám ngay khi có dấu hiệu bất thường: Nếu thấy bé bỏ bú, da xanh tái, nôn trớ nhiều hoặc xuất hiện các nốt bầm tím, cần đưa bé tới ngay bệnh viện chuyên khoa Nhi để được chẩn đoán và xử trí kịp thời.

Tóm lại, trẻ sơ sinh thiếu vitamin K có thể làm tăng nguy cơ chảy máu, đặc biệt trong những tháng đầu đời khi lượng vitamin K dự trữ trong cơ thể còn thấp. Vì vậy, cha mẹ nên thực hiện dự phòng vitamin K cho trẻ theo khuyến cáo của nhân viên y tế và theo dõi các dấu hiệu chảy máu bất thường. Nếu trẻ có biểu hiện bất thường, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.