Trẻ đủ tháng, đủ cân có cần tiêm kháng thể đơn dòng RSV?

Nhiều phụ huynh cho rằng chỉ trẻ sinh non hoặc mắc bệnh lý bẩm sinh mới có nguy cơ diễn tiến nặng khi nhiễm virus hợp bào hô hấp (Respiratory Syncytial Virus - RSV). Tuy nhiên, mọi trẻ sơ sinh đều có nguy cơ mắc bệnh nặng trong những tháng đầu đời và cần được bảo vệ sớm trước RSV.

Trẻ sinh đủ tháng, khỏe mạnh vẫn có thể nhập viện vì RSV

RSV là nguyên nhân hàng đầu gây nhiễm trùng đường hô hấp dưới ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ trên toàn thế giới. Virus này có thể gây viêm tiểu phế quản, viêm phổi, suy hô hấp và là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến trẻ phải nhập viện trong năm đầu đời.

Nhiều nghiên cứu cho thấy RSV nặng không chỉ xảy ra ở trẻ sinh non hoặc trẻ có bệnh nền. Một nghiên cứu tiền cứu đa trung tâm tại châu Âu theo dõi 9.154 trẻ sinh đủ tháng khỏe mạnh ghi nhận cứ khoảng 56 trẻ thì có 1 trẻ phải nhập viện do RSV trong năm đầu đời. Đáng chú ý, 57,9% các trường hợp nhập viện xảy ra ở trẻ dưới 3 tháng tuổi, cho thấy ngay cả trẻ sinh đủ tháng và trước đó khỏe mạnh vẫn có nguy cơ nhập viện do RSV, đặc biệt trong những tháng đầu sau sinh.

Kết quả này cũng được khẳng định trong nghiên cứu quy mô lớn của Viện Karolinska (Thụy Điển), phân tích dữ liệu của hơn 2,3 triệu trẻ em sinh từ năm 2001 đến năm 2022. Nghiên cứu cho thấy ngay cả trẻ sinh đủ tháng, phát triển bình thường và không có bệnh lý nền vẫn có nguy cơ nhập viện kéo dài hoặc phải điều trị hồi sức tích cực khi nhiễm RSV, đặc biệt trong 3 tháng đầu sau sinh.

Một nghiên cứu công bố trên JAMA Network Open năm 2023, khảo sát 600 trẻ điều trị tại khoa hồi sức tích cực (ICU) ở 39 bệnh viện nhi khoa tại Hoa Kỳ, cũng ghi nhận kết quả tương tự. Có tới 81,2% trẻ dưới 1 tuổi cần chăm sóc tích cực do RSV trước đó không có bệnh lý nền, cho thấy virus này hoàn toàn có thể gây diễn tiến nghiêm trọng ở những trẻ vốn được xem là khỏe mạnh.

Tại Việt Nam, RSV cũng là một trong những nguyên nhân quan trọng gây nhập viện do nhiễm trùng đường hô hấp dưới ở trẻ nhũ nhi. Một nghiên cứu thực hiện tại Nha Trang ghi nhận tỷ lệ nhập viện do RSV là 25,4 trường hợp trên 1.000 trẻ - năm ở trẻ dưới 12 tháng tuổi, trong đó gánh nặng bệnh tập trung chủ yếu ở giai đoạn những tháng đầu đời. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu quốc tế, cho thấy RSV không chỉ gây bệnh ở trẻ sinh non hoặc có bệnh nền mà còn có thể khiến trẻ sinh đủ tháng và trước đó khỏe mạnh phải nhập viện.

Chính vì vậy, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) cùng nhiều hiệp hội nhi khoa trên thế giới hiện đã mở rộng khuyến cáo dự phòng RSV cho hầu hết trẻ sơ sinh trong mùa RSV đầu tiên, thay vì chỉ tập trung vào nhóm trẻ sinh non như trước đây.

Việc bảo vệ có thể được thực hiện bằng vắc xin RSV cho mẹ trong thai kỳ hoặc kháng thể đơn dòng cho trẻ, tùy khuyến cáo quốc gia, tuổi trẻ, mùa RSV và tình trạng tiêm của mẹ.

Vì sao trẻ khỏe mạnh vẫn có thể mắc RSV nặng?

Một trong những hiểu lầm phổ biến là đánh giá khả năng miễn dịch của trẻ thông qua cân nặng hoặc tình trạng phát triển thể chất. Trên thực tế, một em bé có thể chào đời đủ 39 - 40 tuần, cân nặng trên 3 kg, bú tốt và tăng trưởng bình thường nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc hệ miễn dịch đã hoàn thiện.

Sau khi sinh, trẻ bước vào giai đoạn được gọi là "khoảng trống miễn dịch". Đây là thời điểm lượng kháng thể nhận từ mẹ giảm dần, trong khi hệ miễn dịch của trẻ vẫn chưa đủ trưởng thành để tạo đáp ứng bảo vệ hiệu quả. Đồng thời, cơ thể trẻ chưa từng tiếp xúc với RSV nên chưa có trí nhớ miễn dịch để nhận diện và tiêu diệt virus khi xâm nhập.

Không chỉ miễn dịch còn non yếu, cấu trúc đường hô hấp của trẻ sơ sinh cũng khiến nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn. Trong khoảng 6 tháng đầu đời, đường thở của trẻ rất nhỏ và dễ bị tắc nghẽn. Chỉ cần phản ứng viêm nhẹ hoặc tăng tiết dịch cũng đủ làm lòng tiểu phế quản hẹp nhanh chóng, cản trở lưu thông không khí. Vì vậy, cùng một lượng virus, người lớn hoặc trẻ lớn hơn có thể chỉ bị sổ mũi hoặc ho nhẹ, trong khi trẻ sơ sinh có thể nhanh chóng tiến triển thành viêm tiểu phế quản, viêm phổi hoặc suy hô hấp.

Đáng chú ý, thời điểm trẻ có nguy cơ cao nhất lại thường là lúc nhiều gia đình ít cảnh giác nhất. Sau khi bé chào đời khỏe mạnh, bú tốt và tăng cân đều, cha mẹ thường cho rằng con đã vượt qua giai đoạn nguy hiểm. Tuy nhiên, đây lại là lúc lượng kháng thể nhận từ mẹ giảm dần trong khi hệ miễn dịch của trẻ chưa đủ khả năng tự bảo vệ. Chính "khoảng trống miễn dịch" này tạo điều kiện thuận lợi để RSV tấn công.

Diễn tiến của RSV ở trẻ nhỏ thường rất nhanh. Ban đầu, trẻ có thể chỉ nghẹt mũi nhẹ, bú ít hơn hoặc quấy khóc. Trong một số trường hợp, tình trạng của trẻ có thể diễn tiến nhanh trong vòng 1 - 2 ngày với biểu hiện thở nhanh, co lõm lồng ngực hoặc suy hô hấp và cần nhập viện điều trị. Khi các dấu hiệu khó thở rõ rệt xuất hiện, tổn thương đường hô hấp dưới thường đã xảy ra. Vì vậy, các chuyên gia đều nhấn mạnh rằng phòng bệnh luôn là giải pháp hiệu quả hơn điều trị khi RSV đã diễn tiến nặng.

Chủ động phòng ngừa RSV trong giai đoạn nguy cơ cao của trẻ

RSV hiện là nguyên nhân hàng đầu gây nhiễm trùng đường hô hấp dưới ở trẻ nhỏ trên toàn cầu. Mỗi năm, virus này gây khoảng 33 triệu ca nhiễm, hơn 3,6 triệu ca nhập viện và khoảng 100.000 ca tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi.

Các nghiên cứu cũng cho thấy khoảng 90% trẻ sẽ nhiễm RSV ít nhất một lần trong hai năm đầu đời, trong khi hơn 75% số ca nhập viện do RSV xảy ra ở trẻ dưới 6 tháng tuổi. Đây là giai đoạn hệ miễn dịch và đường hô hấp của trẻ còn rất non nớt, khiến nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn so với các nhóm tuổi khác.

Không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ, RSV còn tạo gánh nặng đáng kể cho gia đình và hệ thống y tế. Một đợt nhập viện kéo dài không chỉ làm tăng chi phí điều trị mà còn khiến cha mẹ phải nghỉ làm để chăm sóc con, ảnh hưởng đến tâm lý và sinh hoạt của cả gia đình. Một nghiên cứu thực hiện tại 5 quốc gia châu Âu ghi nhận chi phí trung vị cho mỗi đợt nhập viện do RSV ở trẻ ≤ 2 tuổi là khoảng 4.266 Euro. Bên cạnh đó, hơn 60% người chăm sóc đang đi làm bị ảnh hưởng công việc trong thời gian trẻ nhập viện. Điều này cho thấy RSV không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ mà còn tạo gánh nặng kinh tế đáng kể cho gia đình và hệ thống y tế.

Kháng thể đơn dòng là chế phẩm sinh học được tạo ra bằng công nghệ tái tổ hợp, có khả năng nhận diện và gắn đặc hiệu với một mục tiêu nhất định. Đối với virus hợp bào hô hấp (RSV), kháng thể đơn dòng được thiết kế để gắn vào protein bề mặt của virus, giúp trung hòa virus, ngăn cản quá trình xâm nhập vào tế bào đường hô hấp và hạn chế sự nhân lên của virus trong cơ thể.

Khác với vắc xin kích thích cơ thể tự tạo đáp ứng miễn dịch, kháng thể đơn dòng tạo miễn dịch thụ động bằng cách cung cấp sẵn các kháng thể bảo vệ ngay sau khi sử dụng. Vì vậy, chế phẩm này được sử dụng để dự phòng, không phải để điều trị RSV khi bệnh đã khởi phát. Cơ chế này đặc biệt có ý nghĩa đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ trong giai đoạn hệ miễn dịch còn chưa hoàn thiện.

Palivizumab là kháng thể đơn dòng đầu tiên được đưa vào thực hành lâm sàng nhằm dự phòng nhiễm RSV ở trẻ có nguy cơ cao, như trẻ sinh non, trẻ mắc bệnh phổi mạn tính do sinh non, bệnh tim bẩm sinh có ý nghĩa huyết động hoặc một số bệnh lý làm tăng nguy cơ diễn tiến nặng khi nhiễm RSV. Việc sử dụng palivizumab đã góp phần giảm tỷ lệ nhập viện do RSV ở các nhóm trẻ nguy cơ cao và đánh dấu bước tiến quan trọng trong chiến lược dự phòng bệnh do virus hợp bào hô hấp. 

Những năm gần đây, một kháng thể đơn dòng thế hệ mới là nirsevimab đã được phát triển nhằm mở rộng khả năng dự phòng RSV cho trẻ nhũ nhi. Với thời gian bán thải dài hơn, nirsevimab chỉ cần sử dụng một liều duy nhất để bảo vệ trong suốt mùa RSV đầu tiên ở đa số trẻ. Nhiều quốc gia đã đưa nirsevimab vào các chương trình khuyến cáo dự phòng RSV cho trẻ sơ sinh và trẻ nhũ nhi phù hợp, đánh dấu bước tiến quan trọng trong chiến lược phòng bệnh do RSV.

Trẻ đủ tháng, đủ cân có cần tiêm kháng thể đơn dòng RSV? Câu trả lời là có thể cần, bởi nhiều bằng chứng khoa học cho thấy phần lớn trẻ nhập viện do RSV lại là những trẻ sinh đủ tháng, đủ cân và khỏe mạnh trước đó. Điều này cho thấy cân nặng khi sinh hay sự phát triển bình thường không phản ánh đầy đủ mức độ trưởng thành của hệ miễn dịch. Trong những tháng đầu đời, trẻ vẫn trải qua giai đoạn "khoảng trống miễn dịch", khi lượng kháng thể nhận từ mẹ giảm dần trong khi hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Đồng thời, đường hô hấp còn nhỏ và non yếu khiến RSV dễ gây viêm tiểu phế quản, viêm phổi hoặc suy hô hấp nếu trẻ bị nhiễm virus.

Hiện nay, dự phòng RSV cho trẻ trong những tháng đầu đời có thể được thực hiện bằng vắc xin RSV cho mẹ trong thai kỳ hoặc kháng thể đơn dòng cho trẻ sau sinh, tùy từng trường hợp. Việc lựa chọn sử dụng kháng thể đơn dòng cho trẻ sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm độ tuổi của trẻ, thời điểm bước vào mùa RSV và tiền sử người mẹ đã được tiêm vắc xin RSV trong thai kỳ hay chưa.

Vì vậy, trẻ đủ tháng, đủ cân vẫn là đối tượng cần được xem xét dự phòng RSV theo khuyến cáo chuyên môn, đặc biệt trong mùa RSV đầu tiên và giai đoạn 6 tháng đầu đời. Bên cạnh các biện pháp như giữ vệ sinh, hạn chế tiếp xúc với nguồn lây và theo dõi sớm các dấu hiệu hô hấp, việc sử dụng kháng thể đơn dòng RSV theo chỉ định của bác sĩ có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh nặng, nhập viện và các biến chứng hô hấp ở trẻ sơ sinh.