Thoát vị hoành là gì? Nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán và điều trị

Thoát vị hoành là bệnh lý thuộc nhóm rối loạn tiêu hóa, thường liên quan mật thiết đến trào ngược dạ dày - thực quản. Tình trạng này xảy ra khi một phần dạ dày hoặc cơ quan trong ổ bụng di chuyển lên lồng ngực qua khe hở của cơ hoành. Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi, từ trẻ em bẩm sinh đến người lớn mắc phải, với nguy cơ tăng dần theo tuổi tác và lối sống. Việc nhận diện sớm giúp hạn chế biến chứng và cải thiện chất lượng sống.

Thoát vị hoành là gì?

Thoát vị qua cơ hoành là tình trạng các cơ quan trong ổ bụng, thường gặp nhất là dạ dày, di chuyển lên lồng ngực qua các khe hở của cơ hoành. Ở trẻ em, tình trạng thoát vị qua cơ hoành bẩm sinh có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của phổi.

Trong khi đó, ở người lớn, dạng phổ biến nhất là thoát vị khe thực quản, khi dạ dày trượt qua lỗ thực quản của cơ hoành, thường gây trào ngược dạ dày và cảm giác khó chịu kéo dài.

Nguyên nhân gây thoát vị cơ hoành

Nguyên nhân chính xác của bệnh lý này chưa được xác định rõ, tuy nhiên bệnh thường liên quan đến các yếu tố sau:

• Bẩm sinh: Trẻ sinh ra đã có khe hở bất thường ở cơ hoành, tạo điều kiện cho các tạng trong ổ bụng, đặc biệt là dạ dày, di chuyển lên lồng ngực. Đây là nguyên nhân thường gặp ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
• Tăng áp lực ổ bụng kéo dài: Các tình trạng như ho mạn tính, nôn ói thường xuyên, rặn khi đại tiện, mang thai hoặc lao động nặng lâu ngày làm áp lực trong ổ bụng tăng cao, từ đó đẩy các tạng thoát lên qua cơ hoành.
• Tổn thương cơ hoành: Cơ hoành có thể bị yếu hoặc rách do chấn thương vùng ngực - bụng, tai nạn hoặc sau các can thiệp phẫu thuật.
• Yếu tố cơ địa và lối sống: Tuổi cao gây thoái hóa cơ hoành, béo phì làm tăng áp lực ổ bụng; hút thuốc lá, vẹo cột sống hoặc tư thế sinh hoạt không phù hợp.

Phương pháp chẩn đoán thoát vị cơ hoành

Để chẩn đoán thoát vị cơ hoành, bác sĩ có thể chỉ định một hoặc nhiều phương pháp cận lâm sàng nhằm xác định vị trí, mức độ và tạng bị thoát vị. Các kỹ thuật thường được sử dụng gồm:

• Siêu âm: Thường áp dụng trong thai kỳ và ở trẻ nhỏ, giúp phát hiện sớm thoát vị cơ hoành bẩm sinh. Siêu âm ngực - bụng cho phép quan sát các tạng ổ bụng di chuyển lên lồng ngực, là phương pháp đơn giản và hữu ích trong lâm sàng.
• Chụp X-quang: Bao gồm X-quang bụng không chuẩn bị, chụp X-quang có hoặc không uống thuốc cản quang hoặc chụp ở tư thế đầu thấp. Phương pháp này giúp đánh giá hình ảnh tạng thoát vị và hỗ trợ chẩn đoán ban đầu.
• Siêu âm tim: Được chỉ định để phát hiện tim lệch, đánh giá áp lực động mạch phổi và sàng lọc các bệnh tim bẩm sinh đi kèm, đặc biệt ở trẻ sơ sinh.
• Chụp CT: Là phương pháp phổ biến, nhất là ở người lớn. CT có hoặc không tiêm và uống thuốc cản quang, giúp bác sĩ đánh giá chi tiết vị trí thoát vị, loại thoát vị và các tạng liên quan, từ đó định hướng điều trị phù hợp.
• Chụp MRI ngực - bụng: Được sử dụng trong một số trường hợp cần hình ảnh chi tiết hơn về cấu trúc mô mềm và mối liên quan giải phẫu.

Một số phương pháp điều trị thoát vị cơ hoành

Mục tiêu điều trị thoát vị qua cơ hoành là giảm triệu chứng, hạn chế trào ngược và phòng ngừa biến chứng. Tùy mức độ bệnh, bác sĩ có thể kết hợp thay đổi lối sống, dùng thuốc và can thiệp phẫu thuật khi cần thiết.

Thay đổi lối sống

Một số điều chỉnh trong sinh hoạt và chế độ ăn uống có thể giúp giảm triệu chứng và hạn chế tình trạng trào ngược hiệu quả hơn, bao gồm:

• Chia nhỏ bữa ăn (4 - 5 bữa/ngày), ăn chậm, tránh ăn quá no.
• Ưu tiên lựa chọn thực phẩm lành mạnh, dễ tiêu hóa và duy trì thói quen ăn uống đúng giờ mỗi ngày.
• Nâng cao đầu giường khoảng 10 - 15cm bằng vật kê cứng để hạn chế trào ngược khi ngủ.
• Duy trì cân nặng hợp lý; người thừa cân, béo phì nên giảm cân.
• Tập thể dục nhẹ đến vừa, tránh các hoạt động làm tăng áp lực ổ bụng.
• Hạn chế thực phẩm dễ gây ợ chua như chocolate, đồ cay nóng, hành, khoai tây, trái cây họ cam quýt.

Điều trị bằng thuốc

Thuốc kháng axit có tác dụng trung hòa lượng axit dư thừa trong dạ dày, từ đó giúp giảm nhanh các triệu chứng như ợ nóng, nóng rát sau xương ức và khó chịu vùng thượng vị.

Thuốc giảm tiết axit bao gồm các thuốc như famotidine, ranitidine hoặc nhóm ức chế bơm proton (PPI), giúp làm giảm lượng axit tiết ra, hỗ trợ làm lành niêm mạc và cần sử dụng theo đúng chỉ định của bác sĩ.

Phẫu thuật

Phẫu thuật được cân nhắc khi điều trị nội khoa không mang lại hiệu quả hoặc khi người bệnh xuất hiện các biến chứng nguy hiểm như tắc ruột, suy hô hấp trào ngược dạ dày - thực quản nặng và kéo dài. Mục tiêu của phẫu thuật là đưa các tạng thoát vị trở về vị trí giải phẫu bình thường, khôi phục chức năng hô hấp và tiêu hóa, đồng thời phòng ngừa biến chứng tái phát.

Thoát vị hoành có thể kiểm soát hiệu quả nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Việc hiểu rõ bệnh, tuân thủ phác đồ điều trị và điều chỉnh lối sống hợp lý giúp giảm triệu chứng, hạn chế biến chứng và bảo vệ sức khỏe lâu dài. Chủ động thăm khám khi có dấu hiệu bất thường chính là chìa khóa để nâng cao chất lượng cuộc sống và phòng ngừa những rủi ro không mong muốn.