Tại sao cơ thể con người cần nhiều vitamin D?

Một người chăm sóc gia đình thường có thói quen mua sẵn các lọ thực phẩm chức năng bổ sung vitamin D cho cha mẹ già hoặc con nhỏ với niềm tin rằng càng cung cấp nhiều dưỡng chất này, xương khớp sẽ càng chắc khỏe và hệ miễn dịch càng mạnh mẽ. Việc bổ sung được coi như một cách bảo hiểm sức khỏe đơn giản, nơi mà liều lượng càng cao được mặc định là càng mang lại nhiều lợi ích.

Tuy nhiên, trong y khoa, khái niệm "nhiều" không đồng nghĩa với "tốt". Cơ thể con người không vận hành theo cơ chế tích lũy vô hạn; thay vào đó, nó cần một lượng vừa đủ và chính xác để duy trì sự cân bằng. Việc nạp quá mức một dưỡng chất vốn tan trong chất béo như vitamin D có thể dẫn đến những hệ lụy không mong muốn thay vì tăng cường sức khỏe.

Theo bác sĩ Nguyễn Đặng Hồng Nhi, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu: "Vitamin D hoạt động giống như một chất điều phối hơn là một loại nhiên liệu đơn thuần; khi nồng độ vượt quá ngưỡng an toàn, nó có thể gây ra tình trạng tăng canxi máu, gây áp lực lên thận và các cơ quan nội tạng".

Để hiểu rõ tại sao cơ thể con người cần nhiều vitamin D nhưng lại cần sự kiểm soát chặt chẽ, chúng ta cần nhìn vào cơ chế vận hành của vi chất này trong cơ thể.

Tại sao cơ thể con người cần vitamin D?

Vitamin D không chỉ đơn thuần là một vitamin mà là một vitamin tan trong chất béo; dạng hoạt động của nó là một secosteroid có tác dụng giống hormone. Nó tồn tại dưới hai dạng chính là D2 (ergocalciferol) thường có nguồn gốc từ nấm men hoặc nấm, nấm và D3 (cholecalciferol) có thể được tạo ở da hoặc sản xuất từ nguyên liệu có nguồn gốc động vật hay địa y. Khi đi vào cơ thể, vitamin D trải qua quá trình chuyển hóa tại gan và thận để trở thành dạng hoạt động là 1,25-dihydroxyvitamin D.

Vai trò then chốt nhất của vitamin D là điều phối sự hấp thu canxi và phospho. Cụ thể, nó làm tăng cường khả năng hấp thu canxi tại ruột và tái hấp thu canxi tại thận. Nếu thiếu hụt vitamin D, cơ thể không thể tận dụng hiệu quả lượng canxi từ thực phẩm, dẫn đến việc xương không được khoáng hóa đầy đủ, gây ra còi xương ở trẻ em hoặc loãng xương, nhuyễn xương ở người lớn.

Ngoài hệ xương, vitamin D còn có ảnh hưởng đến nhiều chức năng sinh lý khác:

• Hệ miễn dịch: Vitamin D đóng vai trò quan trọng trong điều hòa hoạt động của hệ miễn dịch, góp phần duy trì chức năng miễn dịch bình thường và hỗ trợ cơ thể đáp ứng với các tác nhân gây bệnh.
• Kiểm soát tế bào: Tham gia vào quá trình kiểm soát tăng trưởng tế bào.

Cơ thể cần bao nhiêu vitamin D mỗi ngày?

Nhu cầu vitamin D không giống nhau cho tất cả mọi người mà thay đổi theo độ tuổi, tình trạng sức khỏe và môi trường sống. Các hướng dẫn y khoa cung cấp mức khuyến nghị (RDA) để đảm bảo cơ thể vận hành bình thường mà không gây độc tính.

Thông thường, liều lượng được tính bằng đơn vị IU (International Units). Tuy nhiên, điều quan trọng là phải phân biệt giữa liều khuyến nghị hằng ngày để duy trì sức khỏe và liều điều trị cho người đã bị thiếu hụt trầm trọng. Việc tự ý dùng liều điều trị trong thời gian dài mà không có sự giám sát y tế là một rủi ro lớn.

Bên cạnh mức khuyến nghị, các chuyên gia cũng thiết lập ngưỡng dung nạp tối đa (Upper Level - UL) để cảnh báo về độc tính. Ngưỡng dung nạp tối đa (Tolerable Upper Intake Level – UL) của vitamin D khác nhau tùy theo độ tuổi và hướng dẫn của từng cơ quan chuyên môn. Theo NIH/National Academies của Hoa Kỳ, UL là 4.000 IU/ngày đối với người từ 9 tuổi trở lên; theo EFSA, UL đối với người lớn là 4.000 IU/ngày, trong khi trẻ em có giới hạn thấp hơn. UL là mức dung nạp tối đa được đánh giá là ít có khả năng gây tác dụng bất lợi, không phải liều khuyến nghị hằng ngày hay mục tiêu cần đạt được.

Nồng độ 25(OH)D trong máu tăng quá cao có thể liên quan đến tác dụng bất lợi; ngộ độc vitamin D điển hình thường đi kèm tăng canxi máu và nồng độ 25(OH)D rất cao, thường trên 375 nmol/L (150 ng/mL). Tuy nhiên, không nên sử dụng một ngưỡng nồng độ đơn lẻ để khẳng định hoặc loại trừ ngộ độc vitamin D. Tình trạng này có thể dẫn đến tăng canxi máu, tăng canxi niệu và tổn thương thận trong những trường hợp nặng. Tình trạng này dẫn đến tăng canxi máu, có thể gây lắng đọng canxi tại các mô mềm và gây sỏi thận hoặc suy thận.

Những nguồn cung cấp vitamin D và yếu tố ảnh hưởng

Cơ thể chúng ta có ba con đường chính để thu nhận vitamin D, nhưng hiệu quả của mỗi con đường lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố ngoại cảnh.

Tổng hợp qua da dưới ánh nắng mặt trời

Đây là một nguồn cung cấp vitamin D quan trọng đối với nhiều người. Khi da tiếp xúc với tia UV-B từ ánh nắng mặt trời, tiền chất 7-dehydrocholesterol sẽ được chuyển hóa thành vitamin D3. Tuy nhiên, khả năng này bị ảnh hưởng bởi:

• Sắc tố da: Người có làn da sẫm màu (ví dụ người gốc Phi) thường khó tổng hợp vitamin D hơn do melanin cản trở tia UV-B.
• Vị trí địa lý và thời tiết: Ở những vùng có mức UV-B thấp hoặc vào mùa đông, việc tổng hợp vitamin D tự nhiên bị giảm mạnh.
• Thói quen sinh hoạt: Việc sử dụng kem chống nắng, mặc quần áo kín hoặc làm việc trong nhà quá nhiều làm hạn chế nguồn cung này.

Nguồn từ thực phẩm

Thực phẩm tự nhiên giàu vitamin D khá khan hiếm. Các nguồn cung cấp chính bao gồm:

• Thực phẩm động vật: Dầu gan cá (hàm lượng rất cao), cá béo, lòng đỏ trứng và gan bò.
• Thực phẩm thực vật: Một số loại nấm có thể cung cấp vitamin D.
• Thực phẩm tăng cường: Sữa, nước cam, ngũ cốc hoặc đậu nành được nhà sản xuất bổ sung thêm vitamin D.

Khi nào cần tư vấn về bổ sung vitamin D?

Không phải ai cũng cần uống viên bổ sung vitamin D, và việc tự ý mua thuốc khi chưa biết nồng độ trong máu có thể dẫn đến lãng phí hoặc nguy hiểm.

Theo bác sĩ Nguyễn Đặng Hồng Nhi: "Việc bổ sung vitamin D liều cao cần có chỉ định và sự giám sát của nhân viên y tế. Đánh giá lâm sàng và xét nghiệm nồng độ 25(OH)D được cân nhắc tùy theo tình trạng sức khỏe, yếu tố nguy cơ và mục đích điều trị; không phải mọi người khỏe mạnh đều cần xét nghiệm trước khi bổ sung vitamin D."

Những nhóm người nên cân nhắc trao đổi với nhân viên y tế bao gồm:

• Người ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời hoặc sống ở vùng khí hậu lạnh.
• Người cao tuổi có chức năng da suy giảm.
• Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú.
• Người có bệnh lý về hấp thu ở đường ruột.
• Người có sắc tố da sẫm màu.

Về việc xét nghiệm, y khoa hiện nay không khuyến khích sàng lọc đại trà cho những người khỏe mạnh, không có yếu tố nguy cơ. Xét nghiệm 25-OH Vitamin D thường chỉ được chỉ định khi bác sĩ nghi ngờ bệnh nhân bị thiếu hụt hoặc cần theo dõi liều điều trị.

Hiểu rõ tại sao cơ thể con người cần nhiều vitamin D sẽ giúp bạn chủ động bổ sung dưỡng chất này hợp lý thông qua chế độ ăn, tiếp xúc ánh nắng an toàn và sử dụng thực phẩm bổ sung khi cần thiết, góp phần duy trì sức khỏe xương và các chức năng bình thường của cơ thể.

Trao đổi với bác sĩ để đánh giá nhu cầu bổ sung vitamin D phù hợp với thể trạng và lối sống của bạn.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.