Tắc ruột quai kín là gì? Dấu hiệu và biến chứng nguy hiểm

Trong các bệnh lý về đường tiêu hóa, tắc ruột quai kín được xem là một trong những tình trạng khẩn cấp, có thể đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời. Tình trạng này khác biệt và nguy hiểm hơn nhiều so với tắc ruột đơn thuần do cơ chế diễn tiến bệnh đặc thù, đòi hỏi sự chẩn đoán và xử trí nhanh chóng. Hiểu đúng tắc ruột quai kín là gì giúp tránh chậm trễ trong việc đưa người bệnh đi cấp cứu.

Tắc ruột quai kín là gì?

Tắc ruột quai kín là tình trạng một đoạn ruột bị tắc nghẽn hoàn toàn tại hai điểm liền kề nhau, tạo thành một quai ruột bị cô lập, không còn lưu thông với phần còn lại của ống tiêu hóa. Khi đó, dịch tiêu hóa và khí bị ứ đọng lại trong đoạn ruột kín này, khiến nó căng phồng và giãn ra nhanh chóng.

Áp lực trong lòng ruột tăng cao sẽ chèn ép các mạch máu nuôi dưỡng thành ruột. Ban đầu, máu tĩnh mạch không thể trở về gây phù nề. Nếu áp lực tiếp tục tăng, dòng máu động mạch cũng bị chặn lại, dẫn đến thiếu máu cục bộ, hoại tử và có thể thủng ruột. Đây là điểm khác biệt cốt lõi so với tắc ruột thông thường, vốn chỉ bị nghẽn tại một điểm và vẫn có khả năng giải áp ngược dòng phần nào. Tốc độ diễn tiến của tắc ruột quai kín nhanh và nguy hiểm hơn rất nhiều.

Nguyên nhân gây tắc ruột quai kín

Nhiều yếu tố có thể dẫn đến việc một đoạn ruột bị tắc nghẽn tại hai vị trí, hình thành nên quai ruột kín. Các nguyên nhân phổ biến bao gồm:

• Dính ruột sau phẫu thuật: Đây là nguyên nhân hàng đầu. Các dải xơ sẹo hình thành sau các ca phẫu thuật ổ bụng có thể co kéo, chèn ép hoặc làm gập góc một đoạn ruột tại hai điểm gần nhau.
• Xoắn ruột: Một quai ruột tự xoắn quanh trục mạc treo của nó, làm tắc nghẽn cả đường vào và đường ra. Xoắn ruột là một dạng tắc ruột quai kín điển hình, gây tổn thương mạch máu một cách nhanh chóng.
• Thoát vị nội: Khi một đoạn ruột chui qua một lỗ hổng bất thường trong ổ bụng (do bẩm sinh hoặc sau phẫu thuật) và bị mắc kẹt lại, tạo ra hai điểm tắc. Các loại thoát vị bẹn, thoát vị đùi nghẹt cũng có thể gây ra cơ chế tương tự.
• Van hồi manh tràng đóng kín: Trong trường hợp tắc đại tràng (thường do khối u), nếu van hồi manh tràng (van ngăn cách giữa ruột non và ruột già) đóng kín, đoạn đại tràng từ van đến điểm tắc sẽ trở thành một quai kín. Manh tràng là nơi có thành mỏng và đường kính lớn nhất nên rất dễ bị vỡ do tăng áp lực.
• Dải xơ bẩm sinh: Các dải mô bất thường tồn tại từ khi còn là phôi thai có thể vắt ngang qua ruột, gây tắc nghẽn ở trẻ em hoặc người trẻ.

Dấu hiệu nhận biết tắc ruột quai kín

Các triệu chứng của tắc ruột quai kín thường khởi phát đột ngột và dữ dội hơn so với tắc ruột đơn thuần. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu này là vô cùng quan trọng:

• Đau bụng dữ dội và liên tục: Ban đầu, cơn đau có thể quặn từng cơn, nhưng nhanh chóng chuyển thành đau liên tục, không dứt khi ruột bắt đầu thiếu máu. Đây là dấu hiệu cảnh báo tình trạng nghiêm trọng.
• Bụng chướng khu trú: Khác với chướng bụng lan tỏa trong tắc ruột thông thường, tắc ruột quai kín có thể gây ra một vùng chướng rõ rệt tại vị trí quai ruột bị cô lập.
• Nôn ói: Triệu chứng này có thể xuất hiện sớm hoặc muộn tùy thuộc vào vị trí tắc. Tuy nhiên, đôi khi người bệnh nôn ít hoặc không nôn do đoạn ruột kín không thông với dạ dày.
• Bí trung đại tiện hoàn toàn: Đây là triệu chứng điển hình khi sự lưu thông trong ruột bị chặn đứng, không có khí hay phân đi qua được điểm tắc.
• Dấu hiệu toàn thân: Khi ruột đã hoại tử hoặc thủng, vi khuẩn và độc tố sẽ xâm nhập vào ổ bụng và máu, gây ra viêm phúc mạc và nhiễm trùng huyết. Người bệnh có thể bị sốt cao, nhịp tim nhanh, tụt huyết áp, là những dấu hiệu nguy kịch.

Các phương pháp chẩn đoán

Việc chẩn đoán sớm và chính xác là yếu tố quyết định đến tiên lượng của người bệnh. Các bác sĩ sẽ dựa vào sự kết hợp giữa thăm khám lâm sàng và các phương tiện hình ảnh học hiện đại.

Thăm khám lâm sàng

Bác sĩ sẽ khai thác bệnh sử, đặc biệt là tiền sử phẫu thuật ổ bụng, và tiến hành khám bụng để đánh giá mức độ đau, vị trí chướng, các dấu hiệu phản ứng của thành bụng. Tình trạng toàn thân như mạch, huyết áp, nhiệt độ cũng được theo dõi sát sao.

Chẩn đoán hình ảnh

• Chụp cắt lớp vi tính (CT scan) ổ bụng: Đây là phương pháp có giá trị chẩn đoán cao nhất. CT scan có tiêm thuốc cản quang giúp xác định chính xác vị trí và nguyên nhân gây tắc, hình ảnh quai ruột giãn hình chữ C hoặc U, đồng thời phát hiện các dấu hiệu thiếu máu ruột như thành ruột dày, phù nề mạc treo, dịch tự do trong ổ bụng.
• X-quang bụng không chuẩn bị: Là phương pháp chẩn đoán ban đầu, có thể cho thấy hình ảnh các quai ruột giãn, có mức nước mức hơi. Tuy nhiên, X-quang thường không thể phân biệt được tắc ruột quai kín và tắc ruột đơn thuần.

Xét nghiệm máu

Các xét nghiệm công thức máu, điện giải đồ, nồng độ lactate trong máu giúp đánh giá tình trạng mất nước, rối loạn điện giải và mức độ thiếu máu của ruột. Nồng độ lactate tăng cao là một chỉ dấu quan trọng của tình trạng thiếu máu mô, cảnh báo nguy cơ hoại tử ruột.

Điều trị tắc ruột quai kín như thế nào?

Tắc ruột quai kín là một cấp cứu ngoại khoa, và phẫu thuật là phương pháp điều trị bắt buộc. Các biện pháp điều trị bảo tồn như đặt ống thông mũi - dạ dày hay truyền dịch chỉ có vai trò hỗ trợ và chuẩn bị trước mổ, không thể trì hoãn việc phẫu thuật. Việc chần chừ có thể làm tăng nguy cơ hoại tử ruột không hồi phục.

Các phương pháp phẫu thuật bao gồm:

• Phẫu thuật mở ổ bụng: Bác sĩ sẽ mở bụng để tìm kiếm, xác định nguyên nhân và giải phóng đoạn ruột bị tắc. Nếu đoạn ruột còn sống, chỉ cần gỡ dính hoặc tháo xoắn.
• Cắt đoạn ruột và nối lại: Nếu đoạn ruột đã bị hoại tử, không thể phục hồi, phẫu thuật viên sẽ tiến hành cắt bỏ đoạn ruột đó và nối hai đầu ruột lành lại với nhau.
• Làm hậu môn nhân tạo: Trong trường hợp ổ bụng bị nhiễm trùng nặng, việc nối ruột ngay lập tức có thể không an toàn. Bác sĩ có thể quyết định đưa một đầu ruột ra ngoài thành bụng (làm hậu môn nhân tạo) để dẫn lưu phân tạm thời. Việc nối lại ruột sẽ được thực hiện trong một cuộc phẫu thuật sau đó khi tình trạng người bệnh đã ổn định.

Biến chứng nguy hiểm và tiên lượng

Do diễn tiến nhanh, tắc ruột quai kín có nguy cơ biến chứng rất cao nếu không được can thiệp kịp thời. Các biến chứng nghiêm trọng bao gồm:

• Hoại tử ruột: Là biến chứng đáng sợ nhất, khi đoạn ruột bị thiếu máu nuôi kéo dài và chết đi.
• Thủng ruột và viêm phúc mạc: Ruột hoại tử sẽ mất đi sự toàn vẹn, dẫn đến thủng và làm tràn dịch tiêu hóa, phân vào ổ bụng, gây viêm phúc mạc.
• Nhiễm trùng huyết và suy đa cơ quan: Vi khuẩn từ ruột hoại tử có thể xâm nhập vào máu, gây nhiễm trùng toàn thân, dẫn đến suy thận, suy hô hấp, rối loạn đông máu và có thể tử vong.
• Hội chứng ruột ngắn: Nếu phải cắt bỏ một đoạn ruột non quá dài, người bệnh có thể bị suy giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng, cần hỗ trợ y tế lâu dài.

Tóm lại, tắc ruột quai kín là một tình trạng cấp cứu ngoại khoa nghiêm trọng với tốc độ tiến triển nhanh và nguy cơ biến chứng cao. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo như đau bụng dữ dội, chướng bụng khu trú và đến ngay cơ sở y tế gần nhất là yếu tố then chốt để cứu sống người bệnh và bảo tồn được đoạn ruột. Đặc biệt, những người có tiền sử phẫu thuật vùng bụng cần hết sức lưu ý đến các triệu chứng bất thường ở đường tiêu hóa.