Suy thượng thận do thuốc​ là gì? Triệu chứng và cách chẩn đoán

Tuyến thượng thận là một tuyến nội tiết nhỏ nằm phía trên hai thận, gồm phần tủy tiết catecholamine giúp duy trì huyết áp, nhịp tim và phần vỏ tiết các hormone corticosteroid. Khi tuyến này giảm sản xuất glucocorticoid, mineralocorticoid hoặc cả hai, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái suy tuyến thượng thận, gây rối loạn chuyển hóa nghiêm trọng. Tình trạng này có thể được phân thành suy thượng thận nguyên phát, thứ phát và đệ tam cấp, trong đó các yếu tố liên quan đến thuốc đóng vai trò quan trọng và cần được nhận diện sớm để phòng tránh biến chứng nguy hiểm. Hãy cùng Tiêm chủng Long Châu tìm hiểu vấn đề này qua bài viết sau đây nhé!

Suy thượng thận do thuốc là gì?

Đây là tình trạng rối loạn chức năng tuyến thượng thận, trong đó phổ biến nhất là suy tuyến thượng thận do dùng corticoid, xảy ra khi cơ thể tiếp nhận glucocorticoid ngoại sinh trong thời gian dài. Tuyến thượng thận vốn giữ vai trò quan trọng trong việc tiết hormone giúp điều hòa chuyển hóa, duy trì cân bằng nước - điện giải, ổn định huyết áp và tăng khả năng thích nghi với stress, dưới sự kiểm soát của trục hạ đồi - tuyến yên thông qua hormone ACTH.

Khi corticoid được đưa vào cơ thể kéo dài, cơ chế điều hòa nội tiết tự nhiên bị ức chế, làm giảm hoạt động của trục hạ đồi - tuyến yên và khiến tuyến thượng thận dần suy giảm khả năng tiết cortisol nội sinh. Theo thời gian, tuyến thượng thận không còn đáp ứng đầy đủ nhu cầu sinh lý của cơ thể, đặc biệt trong các tình huống căng thẳng, từ đó hình thành suy thượng thận thứ phát, còn được gọi là hội chứng giả Cushing.

Glucocorticoid ngoại sinh có thể đến từ nhiều nguồn thuốc khác nhau với các đường dùng đa dạng, thậm chí tiềm ẩn trong các sản phẩm không rõ nguồn gốc, khiến người bệnh vô tình sử dụng kéo dài và đối mặt với nguy cơ suy thượng thận mà không nhận biết sớm.

Nguyên nhân nào gây suy thượng thận do thuốc?

Tình trạng này chủ yếu xuất phát từ việc sử dụng corticosteroid không đúng cách, làm rối loạn trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận. Các nguyên nhân thường gặp bao gồm:

• Dùng glucocorticoid kéo dài hoặc liều cao: Nồng độ corticoid trong máu tăng liên tục gây ức chế tuyến yên, làm giảm tiết hormone ACTH, làm tuyến thượng thận giảm hoạt động, teo dần và mất chức năng nội tiết.
• Tự ý sử dụng thuốc chứa corticoid: Corticosteroid được dùng rộng rãi trong điều trị bệnh da liễu, xương khớp, hô hấp nên người bệnh dễ mua và dùng mà không có chỉ định y tế.
• Không được theo dõi và điều chỉnh liều phù hợp: Việc sử dụng thuốc không có giám sát của bác sĩ, nhất là người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính, làm tăng nguy cơ biến chứng nặng.
• Nguồn thuốc không rõ ràng: Corticoid có thể bị trộn trong thuốc gia truyền, thuốc đông y hoặc các sản phẩm bồi bổ không rõ nguồn gốc, khiến người dùng vô tình tiếp nhận glucocorticoid trong thời gian dài.
• Stress thể chất hoặc tinh thần trên nền suy thượng thận: Chấn thương, phẫu thuật, nhiễm trùng nặng có thể làm bệnh diễn tiến trầm trọng, dẫn đến suy thượng thận cấp với nguy cơ trụy mạch và rối loạn điện giải nguy hiểm.

Triệu chứng suy thượng thận do dùng thuốc

Triệu chứng thường tiến triển âm thầm, phụ thuộc vào liều lượng và thời gian sử dụng corticoid. Khi có các dấu hiệu nghi ngờ, người bệnh cần được thăm khám sớm tại chuyên khoa nội tiết để được chẩn đoán và điều trị kịp thời, tránh nguy cơ suy thượng thận cấp. Các biểu hiện thường gặp có thể như sau:

• Giống hội chứng Cushing: Tăng cân nhanh, mặt tròn đỏ, tích mỡ vùng cổ, sau gáy, rậm lông, mụn trứng cá, da mỏng, dễ bầm tím, yếu cơ gốc chi khiến đi lại khó khăn, vết thương chậm lành.
• Rối loạn chuyển hóa và tim mạch: Tăng huyết áp khó kiểm soát, đái tháo đường do thuốc, loãng xương, dễ gãy xương khi sử dụng kéo dài.
• Triệu chứng toàn thân và tiêu hóa: Mệt mỏi kéo dài, chán ăn, sụt cân, đau cơ, chóng mặt, buồn nôn, nôn, cảm giác lạnh, vã mồ hôi.
• Rối loạn tâm thần - thần kinh: Cáu gắt, kích động, trầm cảm, rối loạn hành vi; nguy cơ cao hơn ở trẻ nhỏ và người cao tuổi.
• Rối loạn nội tiết khác: Kinh nguyệt không đều ở nữ, rối loạn chức năng sinh dục.
• Hội chứng cai corticoid: Xuất hiện khi ngừng thuốc đột ngột hoặc giảm liều nhanh, với các biểu hiện uể oải, suy nhược, đau nhức cơ xương khớp; trường hợp nặng có thể tụt huyết áp, trụy mạch và rối loạn tuần hoàn, đe dọa tính mạng.

Chẩn đoán và điều trị suy thượng thận do dùng corticoid

Việc chẩn đoán sớm và điều trị đúng giúp hạn chế nguy cơ suy thượng thận cấp và các biến chứng lâu dài do lạm dụng hoặc ngừng corticoid không phù hợp.

Chẩn đoán

Chẩn đoán suy tuyến thượng thận do dùng corticoid tập trung vào tiền sử sử dụng corticoid kéo dài (thuốc kê đơn, thuốc giảm đau, thuốc gia truyền, thuốc đông y không rõ nguồn gốc) kết hợp với biểu hiện lâm sàng gợi ý và xét nghiệm hormone. Xét nghiệm đóng vai trò quan trọng nhất là định lượng cortisol máu buổi sáng (khoảng 8 giờ), thời điểm hormone này đạt đỉnh sinh lý:

• Cortisol < 3 mcg/dL: Gợi ý chẩn đoán suy thượng thận.
• Cortisol > 20 mcg/dL: Có thể loại trừ suy thượng thận.

Điều trị

Nguyên tắc điều trị suy thượng thận do corticoid là bổ sung hormone hợp lý và cai corticoid có kiểm soát, đồng thời xử trí các bệnh lý nền liên quan. Cụ thể:

• Người bệnh được chuyển sang sử dụng hydrocortisone với liều tối thiểu đáp ứng nhu cầu sinh lý nhằm hạn chế ức chế trục hạ đồi - tuyến yên.
• Trường hợp thiếu hụt glucocorticoid nặng hoặc có nguy cơ suy thượng thận cấp cần được bù hormone kịp thời với liều lượng được kiểm soát chặt chẽ.
• Việc giảm và ngừng corticoid phải thực hiện từ từ, cá thể hóa theo từng người bệnh; quá trình phục hồi chức năng tuyến thượng thận có thể kéo dài nhiều tháng đến nhiều năm.
• Người bệnh cần tái khám định kỳ, tuân thủ phác đồ điều trị và không tự ý dùng hoặc ngừng thuốc; việc theo dõi nên được thực hiện tại chuyên khoa nội tiết để hạn chế biến chứng.

Tóm lại, suy thượng thận do thuốc là bệnh lý nguy hiểm, có thể tiến triển âm thầm và gây biến chứng nặng nếu không được kiểm soát. Việc sử dụng corticoid đúng chỉ định, đúng liều và có theo dõi y tế là yếu tố then chốt giúp phòng ngừa bệnh và bảo vệ sức khỏe lâu dài.