Ngủ dậy bị đau họng là do đâu? Cách phòng ngừa hiệu quả

Nhiều người thường nghĩ rằng đau họng sau khi ngủ dậy chỉ là do thời tiết thay đổi hoặc ngủ sai tư thế. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nguyên nhân có thể phức tạp hơn rất nhiều, từ môi trường phòng ngủ khô hanh, thói quen thở bằng miệng, đến các vấn đề sức khỏe như trào ngược dạ dày hay viêm nhiễm đường hô hấp. Hiểu rõ nguyên nhân sẽ giúp bạn chủ động điều chỉnh lối sống, phòng ngừa hiệu quả và bảo vệ sức khỏe cổ họng lâu dài.

Ngủ dậy bị đau họng là gì? Khi nào cần lưu ý?

Ngủ dậy và cảm thấy bị đau họng là tình trạng cổ họng xuất hiện cảm giác đau, rát, khô, ngứa hoặc có vật vướng ngay sau khi thức giấc vào buổi sáng. Triệu chứng thường rõ rệt nhất trong khoảng 30 phút đến vài giờ đầu sau khi tỉnh dậy, sau đó có thể giảm dần khi cơ thể hoạt động và uống nước.

Mức độ đau họng có thể từ nhẹ (chỉ khó chịu, khô họng) đến nặng (đau rát dữ dội, nuốt nước bọt cũng đau, nói chuyện khàn khàn). Thông thường, nếu chỉ xảy ra lẻ tẻ và tự khỏi sau vài giờ thì không đáng lo ngại. Tuy nhiên, bạn cần đặc biệt lưu ý nếu:

• Đau họng tái phát gần như mỗi sáng trong nhiều tuần;
• Kèm theo các triệu chứng khác như sốt, ho có đờm, khàn tiếng kéo dài, mệt mỏi, đau đầu;
• Đau họng không giảm sau khi uống nước, súc miệng hay sau vài ngày.

Những dấu hiệu này có thể là biểu hiện của bệnh lý tiềm ẩn cần được thăm khám và điều trị kịp thời.

Tại sao bị đau họng sau khi ngủ dậy?

Dưới đây là những nguyên nhân phổ biến nhất khiến nhiều người thường xuyên thức dậy bị đau rát cổ họng:

Ngủ mở miệng hoặc thở bằng miệng khi ngủ

Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu. Khi ngủ mở miệng, không khí lạnh hoặc khô đi thẳng vào họng mà không được làm ấm, làm ẩm và lọc bụi bẩn qua mũi. Niêm mạc họng vì thế bị khô ráp, kích ứng và dễ bị viêm nhẹ. Tình trạng này thường gặp ở những người:

• Bị nghẹt mũi do viêm mũi dị ứng;
• Viêm xoang;
• Lệch vách ngăn mũi;
• Ngáy to hoặc ngưng thở khi ngủ (hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn - OSA).

Không khí khô hoặc sử dụng máy lạnh suốt đêm

Phòng ngủ có điều hòa, máy sưởi hoặc quạt gió mạnh thường có độ ẩm rất thấp (dưới 40%). Không khí khô kéo dài suốt 7 - 8 tiếng ngủ khiến lớp màng nhầy bảo vệ cổ họng bị mất nước, dẫn đến cảm giác rát họng, khô họng khi thức dậy. Vào mùa hè hoặc mùa đông khi sử dụng điều hòa liên tục, tình trạng này càng phổ biến hơn.

Trào ngược dạ dày - thực quản khi ngủ

Khi nằm ngủ, axit dạ dày dễ trào ngược lên thực quản và cổ họng, gây kích ứng niêm mạc. Người bị trào ngược dạ dày thực quản (GERD) thường thức dậy với cảm giác:

• Đau rát họng;
• Đắng miệng, chua miệng;
• Khàn tiếng;
• Cảm giác nóng rát vùng ngực.

Triệu chứng thường nặng hơn nếu ăn no, ăn đồ cay chua hoặc uống rượu bia trước khi ngủ.

Viêm họng, viêm amidan hoặc nhiễm trùng đường hô hấp

Đau họng khi vừa thức giấc cũng có thể là dấu hiệu sớm của viêm họng cấp, viêm amidan, cảm cúm hoặc nhiễm virus đường hô hấp. Trong trường hợp này, đau họng không chỉ xuất hiện buổi sáng mà thường kéo dài cả ngày, kèm theo:

• Sốt nhẹ hoặc sốt cao;
• Ho khan hoặc ho có đờm;
• Sổ mũi, nghẹt mũi;
• Mệt mỏi toàn thân.

Hút thuốc lá hoặc tiếp xúc khói thuốc

Khói thuốc lá chứa hàng nghìn chất độc hại, làm tổn thương trực tiếp niêm mạc họng, gây viêm mạn tính. Người hút thuốc lá hoặc thường xuyên tiếp xúc khói thuốc thụ động thường thức dậy với cổ họng khô, đau rát, kèm khàn tiếng và ho khan kéo dài.

Dị ứng với bụi, phấn hoa hoặc lông thú

Dị ứng khiến niêm mạc mũi - họng bị viêm nhẹ và sản sinh nhiều dịch. Ban đêm, dịch mũi chảy ngược xuống họng (hiện tượng chảy dịch mũi sau), gây kích ứng họng, dẫn đến đau họng khi thức dậy. Người dị ứng bụi nhà, lông thú cưng, phấn hoa thường gặp tình trạng này nhiều hơn.

Tác hại khi đau họng sau khi ngủ dậy kéo dài

Nếu tình trạng cổ họng đau rát sau khi thức dậy xảy ra thường xuyên mà không được cải thiện, bạn có thể gặp phải những ảnh hưởng nghiêm trọng:

• Ảnh hưởng đến giao tiếp và ăn uống: Đau họng khiến nói chuyện khó khăn, giọng khàn, nuốt đau, dẫn đến chán ăn, sụt cân.
• Giảm chất lượng giấc ngủ: Cổ họng khó chịu làm bạn dễ tỉnh giấc giữa đêm, ngủ không sâu, gây mệt mỏi ban ngày.
• Dễ tiến triển thành bệnh mạn tính: Viêm họng tái phát nhiều lần có thể dẫn đến viêm họng mạn, viêm amidan mạn tính, thậm chí polyp thanh quản.
• Ảnh hưởng đến đường hô hấp dưới: Viêm nhiễm kéo dài có thể lan xuống thanh quản, khí quản, phế quản, đặc biệt nguy hiểm ở người có sức đề kháng yếu hoặc bệnh nền.

Khi nào đau họng khi vừa thức giấc là dấu hiệu cần đi khám?

Bạn nên đến gặp bác sĩ tai mũi họng ngay nếu gặp một trong các dấu hiệu sau:

• Đau họng kéo dài trên 5 - 7 ngày mà không cải thiện dù đã điều chỉnh lối sống;
• Đau họng kèm sốt cao (trên 38,5°C), mệt mỏi nhiều, đau đầu dữ dội;
• Khàn tiếng kéo dài trên 2 tuần;
• Nuốt đau nhiều, khó nuốt thức ăn, cảm giác nghẹn ở cổ;
• Khó thở, thở khò khè hoặc có tiếng rít khi thở;
• Đau họng tái phát thường xuyên, đặc biệt vào buổi sáng trong nhiều tuần liền.

Thăm khám sớm giúp xác định chính xác nguyên nhân và có hướng điều trị phù hợp, tránh biến chứng nguy hiểm.

Cách phòng ngừa đau họng sau khi ngủ dậy hiệu quả

Để hạn chế tối đa tình trạng đau họng sau khi ngủ dậy, bạn có thể áp dụng ngay những biện pháp đơn giản nhưng rất hiệu quả sau:

• Giữ độ ẩm không khí trong phòng ngủ: Sử dụng máy tạo ẩm (humidifier) hoặc đặt một chậu nước lớn trong phòng khi bật điều hòa. Duy trì độ ẩm từ 45 - 60% giúp niêm mạc họng luôn được bảo vệ.
• Uống đủ nước, đặc biệt trước khi đi ngủ: Uống 1 - 2 ly nước ấm trước khi ngủ để giữ ẩm cổ họng. Tránh uống rượu bia, cà phê, nước ngọt có gas vào buổi tối vì chúng làm khô họng và tăng nguy cơ trào ngược.
• Điều trị sớm các bệnh mũi - họng: Nếu bị viêm mũi dị ứng, viêm xoang hay nghẹt mũi, hãy điều trị dứt điểm để hạn chế thở bằng miệng khi ngủ. Có thể dùng nước muối sinh lý rửa mũi hàng ngày.
• Không ăn quá no hoặc ăn cay, chua trước khi ngủ: Ăn tối ít nhất 2 - 3 tiếng trước khi đi ngủ, tránh đồ ăn cay nóng, chua, dầu mỡ để giảm nguy cơ trào ngược dạ dày - thực quản.
• Tránh khói thuốc và các chất kích thích: Cai thuốc lá, hạn chế tiếp xúc với khói bụi, hóa chất. Nếu làm việc trong môi trường nhiều bụi, nên đeo khẩu trang khi cần.
• Súc miệng, vệ sinh mũi họng hằng ngày: Súc miệng bằng nước muối loãng trước khi ngủ. Rửa mũi bằng nước muối sinh lý giúp loại bỏ dịch nhầy và vi khuẩn tích tụ.

Ngủ dậy bị đau họng là tình trạng phổ biến nhưng không nên xem nhẹ, đặc biệt khi xảy ra thường xuyên. Nguyên nhân có thể đến từ thói quen sinh hoạt, môi trường sống hoặc các bệnh lý đường hô hấp và tiêu hóa. Việc nhận biết sớm, điều chỉnh lối sống và đi khám khi cần thiết sẽ giúp bạn phòng ngừa hiệu quả, bảo vệ sức khỏe cổ họng và nâng cao chất lượng cuộc sống.