Ngộ độc hải sản: Dấu hiệu nhận biết, cách xử trí và phòng tránh

Ngộ độc hải sản là một trong những dạng ngộ độc thực phẩm thường gặp, đặc biệt vào mùa hè hoặc sau các bữa tiệc có nhiều món hải sản. Nguyên nhân có thể đến từ vi khuẩn, virus, ký sinh trùng, độc tố histamin hoặc các độc tố tự nhiên có trong một số loài hải sản.

Ngộ độc hải sản là gì?

Ngộ độc hải sản là tình trạng xảy ra khi ăn phải các loại hải sản chứa độc tố tự nhiên, độc tố do vi khuẩn tạo ra hoặc bị nhiễm các tác nhân gây bệnh như vi khuẩn, virus và ký sinh trùng. Tùy thuộc vào loại độc tố và lượng hải sản tiêu thụ, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng từ nhẹ như buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy đến các biểu hiện nghiêm trọng như rối loạn thần kinh, suy hô hấp hoặc đe dọa tính mạng. Dưới đây là những dạng ngộ độc hải sản thường gặp.

Ngộ độc histamin

Ngộ độc histamin (hay còn gọi là ngộ độc scombroid) thường xảy ra sau khi ăn các loại cá có thịt sẫm màu như cá ngừ, cá thu, cá trích hoặc cá nục không được bảo quản đúng cách. Khi cá bị ươn, vi khuẩn sẽ chuyển hóa histidine trong thịt cá thành histamin với nồng độ cao. Độc tố này không bị phá hủy bởi nhiệt độ nấu nướng nên ngay cả khi cá đã được nấu chín vẫn có thể gây ngộ độc. Người bệnh thường xuất hiện đỏ bừng mặt, nổi mề đay, ngứa, đau đầu, buồn nôn, nôn, tiêu chảy và đau bụng chỉ sau vài phút đến vài giờ sau khi ăn. Các triệu chứng dễ bị nhầm với dị ứng hải sản nhưng thường xảy ra ở nhiều người cùng ăn một loại thực phẩm.

Ngộ độc do động vật có vỏ

Các loại động vật có vỏ như ngao, sò, hàu, trai, cua hoặc ghẹ có thể gây ngộ độc nếu tích tụ độc tố từ các loài tảo độc trong môi trường biển hoặc bị nhiễm vi khuẩn, virus và ký sinh trùng. Tùy loại độc tố, người bệnh có thể gặp các triệu chứng như buồn nôn, nôn, tiêu chảy, tê môi, tê đầu ngón tay, chóng mặt hoặc yếu cơ. Trong những trường hợp nặng, độc tố có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh, gây liệt cơ hô hấp và đe dọa tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời.

Ngộ độc do độc tố tự nhiên trong hải sản

Ngộ độc do độc tố tự nhiên trong hải sản là một trong những dạng ngộ độc nguy hiểm nhất, thường liên quan đến các loài cá sống ở vùng rạn san hô nhiệt đới hoặc vùng biển có tảo độc phát triển. Các độc tố tự nhiên như ciguatoxin có thể tích tụ trong gan, ruột, đầu hoặc trứng cá và tiếp tục tích lũy qua chuỗi thức ăn khi cá lớn ăn cá nhỏ.

Đặc biệt, các độc tố này rất bền nhiệt, không bị phá hủy khi nấu chín hoặc đông lạnh. Người bệnh có thể xuất hiện rối loạn tiêu hóa kết hợp với các triệu chứng thần kinh như tê bì, cảm giác nóng lạnh đảo ngược, yếu cơ, chóng mặt và mệt mỏi kéo dài. Vì vậy, cần thận trọng khi sử dụng các loài cá biển lớn hoặc hải sản có nguồn gốc không rõ ràng để giảm nguy cơ ngộ độc.

Dấu hiệu nhận biết khi bị ngộ độc hải sản

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu ngộ độc giúp người bệnh được xử trí kịp thời, hạn chế biến chứng nghiêm trọng.

Buồn nôn, nôn và đau bụng

Buồn nôn, nôn và đau bụng là những triệu chứng thường gặp nhất khi bị ngộ độc hải sản. Người bệnh có thể cảm thấy buồn nôn, nôn nhiều lần, đau quặn bụng hoặc đau âm ỉ vùng bụng ngay sau khi ăn. Các triệu chứng này là phản ứng của cơ thể nhằm đào thải độc tố hoặc tác nhân gây bệnh ra khỏi đường tiêu hóa. Nếu nôn nhiều kéo dài, người bệnh có nguy cơ mất nước và rối loạn điện giải.

Tiêu chảy và sốt

Tiêu chảy thường đi kèm với đau bụng và nôn, có thể xảy ra nhiều lần trong ngày. Một số trường hợp còn kèm theo sốt, ớn lạnh hoặc cảm giác mệt mỏi toàn thân, đặc biệt khi ngộ độc liên quan đến vi khuẩn hoặc virus trong hải sản. Nếu tiêu chảy kéo dài hoặc có dấu hiệu mất nước như khô miệng, khát nhiều, tiểu ít, cần đến cơ sở y tế để được điều trị.

Nổi mề đay, ngứa và đỏ bừng da

Một số trường hợp ngộ độc, đặc biệt là ngộ độc histamin, có thể gây nổi mề đay, ngứa, đỏ bừng mặt, nóng bừng da hoặc cảm giác châm chích trên cơ thể. Những biểu hiện này dễ bị nhầm lẫn với dị ứng hải sản. Tuy nhiên, nếu nhiều người cùng ăn một món hải sản và xuất hiện triệu chứng tương tự trong thời gian ngắn, cần nghĩ đến khả năng ngộ độc do histamin.

Tê môi, tê lưỡi và rối loạn thần kinh

Khi ngộ độc do độc tố tự nhiên trong hải sản hoặc động vật có vỏ, người bệnh có thể xuất hiện tê môi, tê lưỡi, tê đầu ngón tay, chóng mặt, nhìn mờ, nói khó hoặc cảm giác nóng lạnh đảo ngược. Đây là những dấu hiệu cho thấy độc tố đã ảnh hưởng đến hệ thần kinh và cần được cấp cứu sớm để tránh diễn tiến nặng.

Khó thở, rối loạn tim mạch và giảm ý thức

Trong các trường hợp ngộ độc nặng, người bệnh có thể bị yếu cơ, khó thở, tim đập nhanh hoặc loạn nhịp tim, tụt huyết áp, co giật, lú lẫn, hôn mê hoặc thậm chí ngừng hô hấp. Đây là những dấu hiệu cấp cứu đe dọa tính mạng, cần đưa người bệnh đến bệnh viện ngay để được điều trị tích cực. Việc chậm trễ trong xử trí có thể làm tăng nguy cơ biến chứng nghiêm trọng và tử vong.

Cách phòng ngừa ngộ độc hải sản

Ngộ độc hải sản có thể được phòng tránh nếu lựa chọn, chế biến và bảo quản thực phẩm đúng cách. Bên cạnh việc ưu tiên sử dụng hải sản tươi sống, người tiêu dùng cũng cần lưu ý đến nguồn gốc thực phẩm, phương pháp chế biến và các loại hải sản có nguy cơ chứa độc tố tự nhiên. Dưới đây là những biện pháp giúp giảm nguy cơ ngộ độc khi ăn hải sản.

Không sử dụng hải sản đã để quá lâu hoặc bảo quản không đúng cách

Hải sản là thực phẩm giàu protein nên rất dễ bị vi khuẩn xâm nhập và phát triển nếu không được bảo quản ở nhiệt độ thích hợp. Đặc biệt, một số loại cá như cá ngừ, cá thu hoặc cá nục khi bị ươn có thể hình thành histamin với nồng độ cao, gây ngộ độc dù đã được nấu chín. Vì vậy, không nên sử dụng hải sản đã có dấu hiệu ôi hỏng, có mùi lạ hoặc để ở nhiệt độ phòng quá lâu. Đối với hải sản đông lạnh, cần đảm bảo chuỗi bảo quản lạnh không bị gián đoạn và sử dụng trước hạn.

Ưu tiên lựa chọn hải sản tươi sống và có nguồn gốc rõ ràng

Khi mua hải sản, nên chọn các sản phẩm còn tươi, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được bày bán tại cơ sở uy tín. Tôm, cua, ghẹ, sò, ngao hoặc các loại nhuyễn thể đã chết từ lâu có nguy cơ bị phân hủy nhanh và tích tụ nhiều vi khuẩn, làm tăng nguy cơ ngộ độc. Không nên mua hoặc sử dụng hải sản có dấu hiệu bất thường về màu sắc, mùi hoặc kết cấu.

Nấu chín kỹ trước khi ăn

Nhiều loại vi khuẩn và ký sinh trùng trong hải sản chỉ bị tiêu diệt khi được nấu ở nhiệt độ đủ cao. Vì vậy, cần nấu chín kỹ các loại tôm, cua, cá, mực, ngao, sò và hàu trước khi sử dụng. Hạn chế ăn hải sản sống hoặc tái, đặc biệt là hàu sống, gỏi cá hoặc các món chưa được làm chín hoàn toàn vì có thể làm tăng nguy cơ nhiễm vi khuẩn như Vibrio hoặc các tác nhân gây bệnh khác.

Tránh sử dụng các loại hải sản có nguy cơ chứa độc tố tự nhiên

Một số loài hải sản có thể chứa độc tố tự nhiên nguy hiểm mà nhiệt độ nấu nướng thông thường không thể phá hủy. Do đó, tuyệt đối không ăn các loài hải sản có độc như cá nóc, bạch tuộc vòng xanh, sam biển không rõ nguồn gốc hoặc các loài sinh vật biển lạ chưa được xác định an toàn. Khi đi du lịch hoặc đến vùng biển mới, cần thận trọng với những loại hải sản chưa từng sử dụng trước đó.

Thận trọng khi cho trẻ nhỏ và người có nguy cơ cao ăn hải sản

Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch có nguy cơ gặp biến chứng nặng hơn khi bị ngộ độc hải sản. Với trẻ em, chỉ nên cho ăn từng lượng nhỏ khi lần đầu sử dụng một loại hải sản để theo dõi phản ứng của cơ thể. Đồng thời, cần đảm bảo hải sản được chế biến chín kỹ, hợp vệ sinh và phù hợp với độ tuổi nhằm giảm nguy cơ ngộ độc cũng như các phản ứng bất lợi khác.

Cách xử trí ngộ độc hải sản đúng cách

Khi nghi ngờ bị ngộ độc hải sản, việc xử trí đúng và kịp thời có vai trò quan trọng trong việc hạn chế hấp thu độc tố, giảm nguy cơ biến chứng và bảo vệ tính mạng người bệnh. Tùy theo nguyên nhân gây ngộ độc và mức độ triệu chứng, cách xử trí sẽ khác nhau. Người bệnh tuyệt đối không nên chủ quan nếu xuất hiện các dấu hiệu nặng như khó thở, rối loạn ý thức hoặc co giật.

Ngừng sử dụng thực phẩm nghi ngờ gây ngộ độc

Ngay khi xuất hiện các triệu chứng sau khi ăn hải sản, người bệnh cần ngừng ăn loại thực phẩm nghi ngờ gây ngộ độc và giữ lại phần thức ăn còn thừa (nếu có). Điều này giúp cơ quan y tế xác định nguyên nhân trong trường hợp cần điều tra hoặc xét nghiệm, đồng thời tránh để những người khác tiếp tục sử dụng thực phẩm nhiễm độc.

Bù nước và điện giải

Nếu người bệnh có nôn hoặc tiêu chảy, cần bổ sung nước và điện giải sớm để phòng ngừa mất nước. Có thể uống nước lọc, dung dịch bù nước và điện giải theo hướng dẫn hoặc chia thành nhiều ngụm nhỏ nếu buồn nôn. Trường hợp nôn nhiều, tiêu chảy liên tục, không thể uống nước hoặc có dấu hiệu mất nước như khô miệng, tiểu ít, lừ đừ, cần đến cơ sở y tế để được truyền dịch.

Không tự ý gây nôn hoặc dùng thuốc

Không nên tự ý kích thích gây nôn tại nhà, đặc biệt khi người bệnh có biểu hiện lơ mơ, co giật, khó thở hoặc nghi ngờ ngộ độc các loại hải sản chứa độc tố thần kinh. Việc gây nôn không đúng cách có thể làm tăng nguy cơ hít sặc vào đường hô hấp và khiến tình trạng trở nên nghiêm trọng hơn. Bên cạnh đó, người bệnh cũng không nên tự ý sử dụng thuốc chống tiêu chảy, thuốc chống nôn hoặc các mẹo dân gian khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế.

Theo dõi các dấu hiệu bất thường

Sau khi sơ cứu ban đầu, cần tiếp tục theo dõi tình trạng của người bệnh trong vài giờ đầu. Nếu xuất hiện các triệu chứng như tê môi, tê lưỡi, yếu cơ, nhìn mờ, khó thở, đau bụng dữ dội, tiêu chảy nhiều, sốt cao hoặc giảm ý thức, cần đưa người bệnh đến bệnh viện ngay vì đây có thể là dấu hiệu ngộ độc nặng cần được điều trị tích cực.

Đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt khi có triệu chứng nặng

Những trường hợp ngộ độc hải sản có biểu hiện nặng hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao như trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính cần được thăm khám sớm. Tại cơ sở y tế, bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng người bệnh và chỉ định các biện pháp điều trị phù hợp như bù dịch, kiểm soát triệu chứng, hỗ trợ hô hấp hoặc hồi sức tích cực nếu cần. Việc điều trị kịp thời sẽ giúp giảm nguy cơ biến chứng và nâng cao khả năng hồi phục.

Ngộ độc hải sản có thể xảy ra ở bất kỳ ai sau khi ăn phải hải sản chứa vi khuẩn, độc tố hoặc các tác nhân gây bệnh khác. Vì vậy, khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ ngộ độc sau khi ăn hải sản, người bệnh cần theo dõi sát tình trạng sức khỏe và đến cơ sở y tế ngay nếu có biểu hiện nặng.