Liệt mặt ngoại biên: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Khuôn mặt giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong giao tiếp, biểu đạt cảm xúc và sinh hoạt hằng ngày. Khi xuất hiện tình trạng méo mặt, cười lệch hoặc nhắm mắt không kín, nhiều người rơi vào trạng thái lo lắng, thậm chí sợ mình bị tai biến mạch máu não. Trên thực tế, rất nhiều trường hợp được xác định là liệt mặt ngoại biên - một bệnh lý thần kinh tương đối phổ biến.

Liệt mặt ngoại biên là gì?

Liệt mặt ngoại biên là tình trạng liệt hoặc yếu các cơ vận động của một bên mặt do tổn thương dây thần kinh số VII, còn gọi là dây thần kinh mặt. Dây thần kinh này có nhiệm vụ chi phối hầu hết các cử động của cơ mặt như nhăn trán, nhắm mắt, cười, nói…, đồng thời tham gia vào cảm giác vị giác ở lưỡi và hoạt động của tuyến lệ, tuyến nước bọt.

Khi dây thần kinh mặt bị viêm, phù nề hoặc chèn ép, các tín hiệu thần kinh từ não không thể truyền đến cơ mặt một cách bình thường. Kết quả là các cơ không nhận được tín hiệu vận động, dẫn đến tình trạng liệt hoặc yếu cơ. Đặc điểm quan trọng của liệt mặt ngoại biên là liệt toàn bộ nửa mặt cùng bên tổn thương, bao gồm cả vùng trán, mắt và miệng.

Điểm này giúp phân biệt với liệt mặt trung ương, thường gặp trong tai biến mạch máu não khi người bệnh vẫn nhăn trán được nhưng miệng bị méo. Việc phân biệt sớm có ý nghĩa rất lớn, tránh gây hoang mang không cần thiết và giúp lựa chọn hướng xử trí phù hợp.

Liệt mặt ngoại biên có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, từ trẻ em đến người lớn, nhưng thường gặp hơn ở người trưởng thành. Bệnh thường xuất hiện đột ngột, tiến triển nhanh trong vài ngày đầu, sau đó ổn định và dần hồi phục nếu được điều trị đúng cách.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây liệt mặt ngoại biên

Nguyên nhân phổ biến nhất của liệt mặt ngoại biên là viêm dây thần kinh mặt. Khi dây thần kinh bị viêm, nó sẽ phù nề trong ống xương hẹp, gây chèn ép và làm gián đoạn dẫn truyền thần kinh. Đây là cơ chế chính được ghi nhận trong nhiều tài liệu y khoa.

Một số yếu tố thuận lợi có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh, trong đó thường gặp là nhiễm lạnh đột ngột. Việc tiếp xúc trực tiếp với gió lạnh, máy lạnh hoặc thay đổi nhiệt độ môi trường đột ngột khiến mạch máu co lại, ảnh hưởng đến nuôi dưỡng dây thần kinh. Đây là lý do vì sao bệnh thường gặp vào thời điểm giao mùa hoặc ở những người có thói quen để quạt, điều hòa thổi trực tiếp vào mặt khi ngủ.

Ngoài ra, một số trường hợp liệt mặt ngoại biên được ghi nhận có liên quan đến nhiễm virus, làm khởi phát quá trình viêm dây thần kinh. Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng xác định được tác nhân cụ thể. Nhiều ca bệnh được xếp vào nhóm liệt mặt ngoại biên tự phát, nghĩa là không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng.

Các yếu tố nguy cơ khác bao gồm suy giảm sức đề kháng, căng thẳng kéo dài, mệt mỏi, rối loạn miễn dịch. Những yếu tố này làm cơ thể dễ bị tác động bởi các yếu tố môi trường và nhiễm trùng, từ đó làm tăng nguy cơ tổn thương dây thần kinh mặt.

Dấu hiệu nhận biết liệt mặt ngoại biên qua từng giai đoạn

Liệt mặt ngoại biên không xuất hiện đồng loạt ngay từ đầu mà thường diễn tiến qua các giai đoạn khác nhau. Nhận biết sớm các dấu hiệu ở từng giai đoạn giúp người bệnh đi khám kịp thời, tăng khả năng hồi phục hoàn toàn.

Triệu chứng khởi phát

Ở giai đoạn đầu, người bệnh có thể chỉ cảm thấy hơi khó chịu hoặc tê nhẹ một bên mặt. Một số người có cảm giác căng tức hoặc đau âm ỉ vùng sau tai, trước tai - nơi dây thần kinh mặt đi qua. Những biểu hiện này thường không rõ ràng nên dễ bị bỏ qua.

Dần dần, khi soi gương, người bệnh có thể nhận thấy khuôn mặt bắt đầu mất cân đối. Nếp nhăn trán bên tổn thương mờ đi, lông mày khó nhướng lên. Việc nhắm mắt trở nên khó khăn hơn, mắt có thể nhắm không kín, dẫn đến chảy nước mắt hoặc cảm giác khô, cộm.

Ngoài ra, trong sinh hoạt hằng ngày, người bệnh có thể nhận thấy ăn nhai kém linh hoạt, nói chuyện không rõ như trước. Đây là những dấu hiệu sớm rất quan trọng, cho thấy dây thần kinh mặt đã bị ảnh hưởng.

Triệu chứng toàn phát

Khi bệnh tiến triển sang giai đoạn toàn phát, các biểu hiện liệt mặt trở nên rõ ràng và dễ nhận biết hơn. Một bên mặt bị liệt rõ, miệng méo hẳn sang bên lành khi cười hoặc nói. Người bệnh không thể thổi phồng má, huýt sáo hoặc phát âm tròn tiếng.

Mắt bên tổn thương thường không nhắm kín, làm tăng nguy cơ khô mắt, viêm kết mạc nếu không được chăm sóc đúng cách. Một số người còn gặp rối loạn vị giác, cảm thấy ăn uống không còn ngon miệng. Ngoài ra, tình trạng chảy nước mắt hoặc nước bọt không kiểm soát có thể xuất hiện, gây bất tiện trong sinh hoạt.

Những biểu hiện này không chỉ ảnh hưởng đến chức năng mà còn tác động mạnh đến tâm lý người bệnh, khiến họ tự ti, ngại giao tiếp nếu tình trạng kéo dài.

Điều trị, phục hồi và phòng ngừa liệt mặt ngoại biên

Việc điều trị liệt mặt ngoại biên cần được tiến hành sớm ngay khi có chẩn đoán. Mục tiêu chính là giảm viêm, bảo vệ dây thần kinh và hỗ trợ phục hồi chức năng cơ mặt. Điều trị sớm giúp hạn chế nguy cơ để lại di chứng như co cứng cơ mặt hoặc vận động không đồng đều.

Trong giai đoạn cấp, người bệnh thường được điều trị bằng các phương pháp nội khoa theo chỉ định của bác sĩ nhằm kiểm soát tình trạng viêm dây thần kinh. Bên cạnh đó, việc chăm sóc mắt là vô cùng quan trọng, đặc biệt với những trường hợp không nhắm kín mắt. Giữ ẩm cho mắt, tránh bụi bẩn và tác nhân kích ứng giúp phòng ngừa biến chứng giác mạc.

Sau giai đoạn cấp, phục hồi chức năng đóng vai trò then chốt trong quá trình hồi phục. Các bài tập vận động cơ mặt giúp kích thích dẫn truyền thần kinh, hạn chế teo cơ và cải thiện sự cân đối của khuôn mặt. Quá trình này cần được thực hiện đều đặn, đúng hướng dẫn và đòi hỏi sự kiên trì của người bệnh.

Về phòng ngừa, người bệnh cần chú ý giữ ấm vùng mặt, cổ khi thời tiết lạnh, tránh gió lùa trực tiếp vào mặt. Duy trì lối sống lành mạnh, nghỉ ngơi hợp lý, giảm căng thẳng và nâng cao sức đề kháng giúp giảm nguy cơ tái phát. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như méo mặt, xệ miệng, khó nhắm mắt, người bệnh nên đi khám sớm để được đánh giá và xử trí kịp thời.

Liệt mặt ngoại biên là bệnh lý tổn thương dây thần kinh mặt gây liệt một bên khuôn mặt, thường khởi phát đột ngột nhưng có tiên lượng tốt nếu được phát hiện sớm. Việc hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu và hướng điều trị giúp người bệnh tránh nhầm lẫn với các bệnh lý nguy hiểm khác, đồng thời chủ động hơn trong chăm sóc sức khỏe. Khi có biểu hiện nghi ngờ, thăm khám sớm là chìa khóa quan trọng giúp quá trình hồi phục diễn ra thuận lợi và hạn chế biến chứng lâu dài.