Hội chứng ngoại tháp là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách xử trí

Hệ ngoại tháp đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa và phối hợp các cử động của cơ thể. Khi hệ thống này bị ảnh hưởng, người bệnh có thể xuất hiện nhiều rối loạn vận động với mức độ khác nhau. Vậy hội chứng ngoại tháp là gì, nguyên nhân do đâu và điều trị như thế nào?

Hội chứng ngoại tháp là gì?

Hội chứng ngoại tháp là thuật ngữ dùng để chỉ nhóm rối loạn vận động phát sinh khi hệ ngoại tháp hoặc đường dẫn truyền thần kinh liên quan bị ảnh hưởng. Hệ ngoại tháp (chủ yếu liên quan đến các cấu trúc hạch nền và mạng lưới điều hòa vận động) giúp điều hòa trương lực cơ, duy trì tư thế và phối hợp các cử động tự động.

Trong thực hành lâm sàng, hội chứng ngoại tháp thường gặp nhất dưới dạng tác dụng không mong muốn của các thuốc có tác động lên thụ thể dopamine, đặc biệt là một số thuốc chống loạn thần và thuốc chống nôn. Ngoài ra, hội chứng này cũng có thể liên quan đến một số bệnh lý thần kinh, tuy nhiên tỷ lệ thấp hơn.

Khi hoạt động dẫn truyền dopamine, đặc biệt tại đường nigrostriatal, bị ức chế hoặc mất cân bằng với các chất dẫn truyền thần kinh khác, người bệnh có thể xuất hiện các biểu hiện như cứng cơ, run, co cứng bất thường, bồn chồn không yên hoặc các cử động lặp đi lặp lại ngoài ý muốn.

Các triệu chứng có thể xuất hiện ngay sau vài giờ, vài ngày hoặc sau nhiều tháng, thậm chí nhiều năm sử dụng thuốc. Thời điểm khởi phát phụ thuộc vào loại thuốc, liều dùng, thời gian điều trị và đặc điểm của từng người bệnh.

Mặc dù đa số trường hợp có thể cải thiện khi được phát hiện và xử trí đúng cách, việc chậm nhận biết có thể khiến triệu chứng kéo dài, ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày và làm giảm khả năng tuân thủ điều trị.

Nguyên nhân và các yếu tố làm tăng nguy cơ hội chứng ngoại tháp

Hội chứng ngoại tháp có nhiều nguyên nhân, trong đó sử dụng thuốc là nguyên nhân thường gặp nhất. Một số yếu tố khác cũng có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện hội chứng này.

Các nguyên nhân và yếu tố làm tăng nguy cơ mắc hội chứng ngoại tháp bao gồm:

• Thuốc chống loạn thần thế hệ thứ nhất: Có nguy cơ gây hội chứng ngoại tháp cao hơn do ức chế mạnh thụ thể dopamine.
• Một số thuốc chống loạn thần thế hệ thứ hai: Nguy cơ thấp hơn so với thế hệ thứ nhất nhưng vẫn có thể xảy ra, đặc biệt khi sử dụng liều cao hoặc ở những người nhạy cảm.
• Thuốc chống nôn đối kháng dopamine: Một số thuốc trong nhóm này có thể gây loạn trương lực cấp hoặc hội chứng Parkinson do thuốc, nhất là khi dùng kéo dài hoặc không đúng chỉ định.
• Liều thuốc cao hoặc tăng liều nhanh: Việc sử dụng liều cao hoặc điều chỉnh liều quá nhanh có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện các triệu chứng ngoại tháp.
• Tuổi và giới: Người trẻ tuổi có xu hướng dễ gặp loạn trương lực cấp, trong khi người cao tuổi dễ mắc hội chứng Parkinson do thuốc. Một số nghiên cứu cũng cho thấy nữ giới có thể có nguy cơ cao hơn đối với một số rối loạn vận động.
• Tiền sử mắc hội chứng ngoại tháp: Người từng xuất hiện hội chứng ngoại tháp có nguy cơ tái phát cao hơn nếu tiếp tục sử dụng các thuốc có cơ chế tương tự.

Không phải tất cả người dùng các thuốc kể trên đều xuất hiện hội chứng ngoại tháp. Nguy cơ phụ thuộc vào đặc điểm cá nhân, bệnh lý nền, sự phối hợp nhiều loại thuốc và thời gian điều trị.

Vì vậy, người bệnh cần sử dụng thuốc đúng theo chỉ định, tái khám đúng lịch và thông báo cho bác sĩ nếu xuất hiện bất kỳ biểu hiện vận động bất thường nào trong quá trình điều trị.

Triệu chứng của hội chứng ngoại tháp

Biểu hiện của hội chứng ngoại tháp khá đa dạng và được chia thành nhiều nhóm dựa trên thời điểm xuất hiện cũng như đặc điểm rối loạn vận động.

Loạn trương lực cấp

Loạn trương lực cấp thường xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày đầu sau khi bắt đầu điều trị hoặc tăng liều thuốc.

Người bệnh có thể bị co cứng cơ đột ngột ở cổ, hàm, lưỡi hoặc mắt. Một số trường hợp xuất hiện tình trạng vẹo cổ, há miệng khó, mắt đảo ngược lên trên hoặc co thắt các cơ vùng mặt. Nếu co thắt cơ thanh quản xảy ra, người bệnh có thể khó thở và cần được cấp cứu ngay.

Hội chứng Parkinson do thuốc

Đây là một trong những biểu hiện thường gặp nhất của hội chứng ngoại tháp.

Triệu chứng có thể xuất hiện sau vài tuần hoặc vài tháng dùng thuốc, bao gồm:

• Run khi nghỉ.
• Cứng cơ.
• Vận động chậm.
• Khuôn mặt ít biểu cảm.
• Bước đi ngắn, chậm.
• Một số trường hợp có thể gặp khó khăn khi giữ thăng bằng.

Các biểu hiện này khá giống bệnh Parkinson nhưng nguyên nhân liên quan đến thuốc. Sau khi được điều chỉnh điều trị phù hợp, triệu chứng thường cải thiện dần ở nhiều người bệnh.

Bồn chồn vận động (Akathisia)

Akathisia là cảm giác bứt rứt, khó chịu khiến người bệnh không thể ngồi hoặc đứng yên.

Người bệnh thường liên tục thay đổi tư thế, đi qua đi lại, rung chân hoặc cảm thấy thôi thúc phải cử động. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đáng kể đến giấc ngủ, tâm trạng và chất lượng cuộc sống nếu không được nhận biết.

Loạn vận động muộn (Tardive dyskinesia)

Loạn vận động muộn thường xuất hiện sau nhiều tháng hoặc nhiều năm sử dụng thuốc.

Đặc trưng của tình trạng này là các cử động lặp đi lặp lại ngoài ý muốn như mím môi, chu môi, nhai liên tục, thè lưỡi hoặc cử động bất thường ở tay chân. Một số trường hợp, các triệu chứng có thể kéo dài ngay cả khi đã ngừng thuốc, do đó việc phát hiện sớm có ý nghĩa quan trọng.

Chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa hội chứng ngoại tháp

Việc chẩn đoán hội chứng ngoại tháp chủ yếu dựa vào khai thác bệnh sử, thời điểm xuất hiện triệu chứng và các loại thuốc người bệnh đang sử dụng. Bác sĩ cũng sẽ thực hiện thăm khám thần kinh để đánh giá mức độ rối loạn vận động và loại trừ các nguyên nhân khác có biểu hiện tương tự.

Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể áp dụng một hoặc nhiều biện pháp sau:

• Điều chỉnh liều hoặc thay đổi loại thuốc đang sử dụng nếu lợi ích và nguy cơ được cân nhắc phù hợp.
• Chỉ định thuốc hỗ trợ kiểm soát các triệu chứng ngoại tháp khi cần thiết.
• Theo dõi đáp ứng điều trị và đánh giá định kỳ để hạn chế nguy cơ tái phát.
• Tư vấn người bệnh nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường trong quá trình dùng thuốc.

Người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc, giảm liều hoặc đổi thuốc khi chưa có chỉ định vì có thể làm bệnh lý nền trở nên nghiêm trọng hơn hoặc gây các biến chứng khác.

Để giảm nguy cơ mắc hội chứng ngoại tháp, người bệnh nên:

• Tuân thủ đúng hướng dẫn sử dụng thuốc.
• Tái khám đúng lịch để được theo dõi và điều chỉnh điều trị nếu cần.
• Thông báo đầy đủ cho bác sĩ về các thuốc đang sử dụng, kể cả thuốc không kê đơn và thực phẩm bảo vệ sức khỏe.
• Báo ngay nếu xuất hiện các triệu chứng như co cứng cơ, run, bồn chồn, cử động bất thường hoặc khó nuốt.

Trong một số trường hợp, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay nếu xuất hiện co cứng cơ dữ dội, khó thở, khó nuốt, sốt cao kèm cứng cơ hoặc các cử động bất thường tiến triển nhanh. Đây có thể là dấu hiệu của các biến chứng cần được đánh giá và xử trí kịp thời.

Hội chứng ngoại tháp là nhóm rối loạn vận động thường gặp do tác dụng không mong muốn của một số thuốc, đặc biệt là các thuốc đối kháng dopamine. Triệu chứng có thể xuất hiện từ sớm hoặc sau thời gian dài điều trị, với biểu hiện từ nhẹ đến nặng. Việc nhận biết sớm, không tự ý ngừng thuốc và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ giúp cải thiện triệu chứng, hạn chế biến chứng và đảm bảo hiệu quả điều trị bệnh lý nền.