Giãn dây chằng cổ chân: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị hiệu quả

Không chỉ ảnh hưởng đến khả năng vận động, giãn dây chằng cổ chân còn có thể dẫn đến mất vững khớp hoặc tái phát nhiều lần nếu chăm sóc sai cách. Việc nắm rõ cơ chế tổn thương, mức độ giãn và phương pháp phục hồi phù hợp là điều cần thiết để người bệnh tránh biến chứng lâu dài. 

Giãn dây chằng cổ chân là gì?

Giãn dây chằng cổ chân là tình trạng các sợi dây chằng nối xương vùng cổ chân bị kéo giãn quá mức hoặc rách một phần do chịu lực tác động đột ngột. Khác với đứt dây chằng (rách hoàn toàn các sợi), giãn dây chằng cổ chân thường chỉ tổn thương một phần cấu trúc nhưng nếu không xử lý kịp thời vẫn gây mất vững khớp lâu dài.

Cổ chân được ổn định bởi ba nhóm dây chằng chính bao gồm dây chằng bên ngoài (ngăn lật bàn chân ra ngoài), dây chằng bên trong (ngăn lật vào trong) và dây chằng chày - mác (giữ xương chày và xương mác). Các dây chằng này hoạt động như “dây cáp” giữ xương đúng vị trí đồng thời cho phép chuyển động linh hoạt khi đi, chạy, nhảy. Khi lực tác động vượt quá khả năng chịu đựng, sợi dây chằng bị kéo dài hoặc rách dẫn đến giãn dây chằng cổ chân.

Theo phân loại y khoa, giãn dây chằng cổ chân được chia thành ba độ dựa trên mức độ tổn thương:

• Độ I (giãn nhẹ): Các sợi dây chằng bị kéo giãn quá mức nhưng không rách. Người bệnh cảm thấy đau nhẹ, sưng ít, vẫn đi lại được. Chiếm khoảng 60 - 70% các trường hợp.
• Độ II (tổn thương trung bình): Rách một phần sợi dây chằng kèm phù nề và bầm tím rõ. Khớp lỏng nhẹ, vận động khó khăn, cần hỗ trợ nạng hoặc nẹp. Chiếm 20 - 30% ca.
• Độ III (đứt hoàn toàn): Toàn bộ dây chằng bị rách, khớp mất vững hoàn toàn, không thể chịu lực. Giãn dây chằng thường kèm tổn thương sụn hoặc xương, cần can thiệp phẫu thuật. Chiếm dưới 10% nhưng nguy cơ biến chứng cao.

Việc xác định đúng mức độ giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, tránh để giãn dây chằng cổ chân tiến triển nặng hơn.

Nguyên nhân gây giãn dây chằng cổ chân thường gặp

Giãn dây chằng cổ chân thường xảy ra khi khớp chịu lực xoay vặn hoặc va chạm mạnh vượt quá giới hạn sinh lý. Dưới đây là các nguyên nhân chính:

• Vận động sai tư thế: Đặc biệt trong thể thao như bóng đá, bóng rổ, chạy bộ, cầu lông. Lật cổ chân ra ngoài khi tiếp đất sau cú nhảy hoặc đổi hướng đột ngột là nguyên nhân hàng đầu, chiếm đến 50% các ca ở vận động viên.
• Tai nạn sinh hoạt: Trượt ngã trên sàn ướt, bước hụt bậc thang, vấp ngã khi mang giày cao gót. Lực rơi từ độ cao 20 - 30 cm cũng đủ gây giãn dây chằng cổ chân nếu bàn chân xoay bất thường.
• Mang giày không phù hợp: Giày cao gót làm trọng tâm dồn về phía trước, giày thể thao lỏng lẻo hoặc đế mòn giảm độ bám, tăng nguy cơ lật cổ chân.
• Yếu tố nguy cơ nội tại: Thừa cân béo phì làm tăng áp lực lên khớp (mỗi kg thừa gây thêm 4 kg lực lên cổ chân khi chạy), cơ quanh cổ chân yếu, tiền sử chấn thương cũ chưa hồi phục hoàn toàn.

Một số nhóm người có nguy cơ cao bị giãn dây chằng cổ chân bao gồm:

• Vận động viên thể thao: Đặc biệt các môn đòi hỏi đổi hướng nhanh, tiếp đất mạnh.
• Người cao tuổi: Dây chằng mất độ đàn hồi, mật độ xương giảm, dễ tổn thương dù lực nhẹ.
• Người làm việc đứng lâu hoặc di chuyển nhiều: Nhân viên bán hàng, công nhân xây dựng, giáo viên… do áp lực lặp lại lên cổ chân.

Triệu chứng nhận biết giãn dây chằng cổ chân

Người bệnh thường nhận biết giãn dây chằng cổ chân qua các dấu hiệu sau:

• Đau: Đau nhói ngay khi chấn thương sau đó âm ỉ, tăng khi ấn hoặc cử động.
• Sưng tấy, bầm tím: Xuất hiện trong 1 - 2 giờ, lan từ mắt cá ra mu bàn chân.
• Hạn chế vận động: Khó đi lại, không nâng gót hoặc mũi chân được.
• Cảm giác lỏng khớp: Đặc biệt ở độ II - III, bàn chân “lắc lư” bất thường.
• Tiếng “rắc”: Nghe thấy khi dây chằng rách một phần (độ II - III).

Cách điều trị giãn dây chằng cổ chân hiệu quả

Điều trị giãn dây chằng cổ chân tập trung vào giảm đau, bảo vệ khớp và phục hồi chức năng. Phương pháp được áp dụng theo từng giai đoạn.

Sơ cứu ban đầu theo nguyên tắc R.I.C.E

Ngay sau chấn thương (trong 48 - 72 giờ đầu), áp dụng R.I.C.E để giảm sưng và ngăn tổn thương lan rộng:

• Rest (nghỉ ngơi): Ngừng mọi hoạt động chịu lực, dùng nạng nếu cần.
• Ice (chườm lạnh): Chườm 15 - 20 phút/lần, 3 - 4 lần/ngày. Dùng túi đá bọc khăn, tránh để đá trực tiếp lên da.
• Compression (băng ép): Dùng băng thun quấn từ ngón chân lên mắt cá, không quá chặt gây tím tái.
• Elevation (kê cao chân): Nằm kê chân cao hơn tim 20 - 30cm để giảm phù nề.

Điều trị y khoa

Các phương pháp điều trị giãn dây chằng cổ chân có thể được chỉ định bao gồm:

• Thuốc: Paracetamol hoặc NSAIDs (ibuprofen 400 mg x 2 - 3 lần/ngày) theo chỉ định. Tránh tự ý dùng thuốc giảm đau mạnh.
• Vật lý trị liệu: Bắt đầu sau 3 - 5 ngày với các bài tập tăng tầm vận động sau đó tập cường hóa cơ (bàn chân viết chữ, nhón gót). Vật lý trị liệu giúp rút ngắn thời gian hồi phục 2 - 3 tuần.
• Nẹp cố định: Độ II - III dùng nẹp cổ chân bán cứng 2 - 4 tuần để ổn định khớp.
• Phẫu thuật: Chỉ định khi đứt hoàn toàn dây chằng (độ III) hoặc mất vững mạn tính. Bác sĩ tái tạo dây chằng bằng mảnh ghép tự thân hoặc nhân tạo, thời gian hồi phục 3 - 6 tháng.

Phòng ngừa giãn dây chằng cổ chân tái phát

Để bảo vệ cổ chân đã từng bị tổn thương và ngăn ngừa tái phát, người bệnh cần chú trọng vào việc điều chỉnh thói quen sinh hoạt và tập luyện.

• Khởi động kỹ trước khi tập luyện: Luôn dành 5 - 10 phút để làm nóng cơ thể và các khớp, đặc biệt là cổ chân. Các động tác cần thực hiện bao gồm xoay cổ chân, nhón gót và căng gân Achilles.
• Tăng cường cơ: Thực hiện các bài tập giúp tăng sức mạnh và khả năng giữ thăng bằng 3 lần/tuần.
• Tránh địa hình gồ ghề: Khi chạy bộ hoặc đi bộ, nên chọn các bề mặt đường bằng phẳng, ổn định để giảm nguy cơ bước hụt hoặc trật cổ chân.
• Mang giày phù hợp: Sử dụng giày thể thao có đế chống trượt, đảm bảo ôm sát và hỗ trợ tốt cho cổ chân.
• Duy trì cân nặng hợp lý: Việc giảm cân có ý nghĩa lớn trong việc giảm tải. Ví dụ: giảm 5kg có thể giúp giảm tới 20kg lực tác động lên cổ chân khi thực hiện động tác chạy.

Bằng cách tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc trên, người bệnh có thể giảm thiểu đáng kể nguy cơ giãn dây chằng cổ chân tái phát.

Giãn dây chằng cổ chân là chấn thương phổ biến nhưng hoàn toàn có thể phục hồi nếu được phát hiện và điều trị đúng cách. Người bệnh nên tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ, kết hợp nghỉ ngơi và phục hồi chức năng để tránh biến chứng lâu dài. Việc phòng ngừa bằng khởi động đúng cách và lựa chọn giày phù hợp là yếu tố quan trọng giúp bảo vệ cổ chân khỏe mạnh.