Hội chứng huyết tán tăng ure máu là gì? Nguyên nhân và cách phòng ngừa hiệu quả

Hội chứng huyết tán tăng ure máu, tiếng Anh là hemolytic uremic syndrome (HUS), là một dạng bệnh lý vi mạch huyết khối. HUS được đặc trưng bởi ba vấn đề chính gồm thiếu máu tán huyết vi mạch, giảm số lượng tiểu cầu và tổn thương thận cấp.

Hiểu đơn giản, lớp tế bào lót bên trong các mạch máu nhỏ bị tổn thương, thúc đẩy hình thành các vi huyết khối. Tiểu cầu bị tiêu thụ trong quá trình này nên số lượng trong máu giảm. Khi hồng cầu đi qua những mạch máu bất thường, chúng có thể bị tổn thương và vỡ, gây thiếu máu tán huyết. Đồng thời, tổn thương vi mạch tại thận làm suy giảm khả năng lọc máu của cơ quan này.

Dựa trên nguyên nhân, HUS có thể được chia thành một số nhóm quan trọng. STEC-HUS là HUS liên quan đến nhiễm vi khuẩn Escherichia coli sinh độc tố Shiga (Shiga toxin-producing E. coli - STEC). Một nhóm khác là HUS không điển hình (atypical HUS - aHUS), thường liên quan đến tình trạng hoạt hóa không kiểm soát của hệ thống bổ thể - một phần của hệ miễn dịch. Ngoài ra, bệnh cảnh HUS hoặc vi mạch huyết khối tương tự có thể xuất hiện liên quan đến một số nhiễm trùng khác, thuốc, bệnh tự miễn, ung thư, thai kỳ hoặc các tình trạng bệnh lý khác.

Cách phân loại chỉ dựa vào việc người bệnh có tiêu chảy hay không hiện không đủ chính xác. Người mắc aHUS vẫn có thể có tiêu chảy, kể cả tiêu chảy ra máu. Vì vậy, bác sĩ cần kết hợp bệnh sử và các xét nghiệm để tìm nguyên nhân thay vì chỉ dựa trên một triệu chứng.

HUS có thể xảy ra ở cả trẻ em và người trưởng thành. Đối với HUS liên quan STEC, trẻ nhỏ là nhóm thường gặp hơn, nhưng người lớn và người cao tuổi vẫn có thể mắc bệnh. CDC cũng lưu ý rằng bất kỳ ai cũng có thể phát triển HUS sau nhiễm STEC.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng huyết tán tăng ure máu

Các biểu hiện đáng chú ý có thể được chia thành những nhóm sau:

• Tiêu chảy và đau bụng: STEC-HUS thường xuất hiện trong bối cảnh nhiễm trùng đường tiêu hóa. Người bệnh có thể đau quặn bụng, tiêu chảy, trong đó phân có thể có máu, và đôi khi kèm nôn. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp HUS đều bắt đầu bằng tiêu chảy.
• Tiểu ít hoặc không tiểu: Tổn thương thận cấp có thể làm lượng nước tiểu giảm đáng kể. CDC xem tiểu ít hoặc không tiểu ở người đang bị tiêu chảy là một dấu hiệu cảnh báo HUS cần được đánh giá y tế ngay.
• Da và niêm mạc nhợt: Hồng cầu bị phá hủy gây thiếu máu, vì vậy người bệnh có thể xanh xao hoặc mất màu hồng bình thường ở da và niêm mạc.
• Mệt mỏi, yếu sức: Thiếu máu làm giảm khả năng vận chuyển oxy, trong khi tổn thương thận và rối loạn chuyển hóa cũng có thể khiến người bệnh mệt nhiều hoặc yếu hơn bình thường.
• Dễ bầm tím hoặc xuất hiện chấm đỏ trên da: Giảm tiểu cầu có thể làm xuất hiện các vết bầm không giải thích được hoặc những chấm xuất huyết nhỏ trên da.
• Có máu trong nước tiểu: Tổn thương thận có thể đi kèm tiểu máu và các bất thường khác trong nước tiểu.
• Phù: Khi thận không loại bỏ nước và muối hiệu quả, dịch có thể tích tụ trong cơ thể, gây sưng phù ở chân, bàn chân, mắt cá hoặc những vị trí khác.
• Biểu hiện thần kinh: Một số trường hợp nặng có thể xuất hiện lú lẫn, giảm tỉnh táo hoặc co giật. Đây là những biểu hiện cần được đánh giá khẩn cấp.

Biến chứng có thể gặp khi mắc hội chứng huyết tán tăng ure máu

HUS chủ yếu ảnh hưởng đến máu và thận nhưng tổn thương vi mạch có thể liên quan đến nhiều cơ quan. Mức độ và nguy cơ biến chứng khác nhau đáng kể giữa từng người bệnh và từng nguyên nhân.

• Tổn thương thận cấp: Đây là một đặc điểm trung tâm của HUS. Thận giảm khả năng lọc chất thải và điều hòa nước, điện giải, đôi khi khiến người bệnh cần điều trị thay thế chức năng thận như lọc máu.
• Bệnh thận kéo dài: Một số người bệnh sau giai đoạn cấp có thể còn tăng huyết áp, protein trong nước tiểu hoặc suy giảm chức năng thận và cần được theo dõi lâu dài.
• Biến chứng thần kinh: Tổn thương vi mạch có thể ảnh hưởng đến não và hệ thần kinh, gây lú lẫn, co giật, giảm ý thức và các biểu hiện thần kinh nghiêm trọng khác.
• Rối loạn nước và điện giải: Khi chức năng thận suy giảm, cơ thể có thể giữ nước hoặc xuất hiện bất thường về natri, kali và các chất điện giải khác.
• Biến chứng tim mạch và tiêu hóa: HUS nặng có thể ảnh hưởng đến tim, mạch máu hoặc đường tiêu hóa. Đây không phải là biểu hiện ở tất cả người bệnh nhưng có thể làm bệnh cảnh phức tạp hơn.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

HUS có thể tiến triển nhanh và cần được đánh giá tại cơ sở y tế. CDC khuyến cáo người có dấu hiệu gợi ý HUS cần được chăm sóc y tế ngay.

Đặc biệt, nên đi khám ngay nếu bản thân hoặc trẻ đang bị tiêu chảy và xuất hiện một trong các tình trạng sau:

• Tiểu ít rõ rệt hoặc không tiểu.
• Da hoặc niêm mạc nhợt bất thường.
• Mệt lả hoặc giảm tỉnh táo.
• Xuất hiện vết bầm hoặc chấm xuất huyết không rõ nguyên nhân.
• Có máu trong nước tiểu.
• Phù tăng lên.
• Có biểu hiện thần kinh như lú lẫn hoặc co giật.

Tiêu chảy ra máu cũng là tình trạng cần được nhân viên y tế đánh giá, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch.

Hội chứng huyết tán tăng ure máu có nhiều cơ chế bệnh sinh khác nhau. Việc xác định nguyên nhân đặc biệt quan trọng vì cách điều trị STEC-HUS, aHUS và HUS thứ phát không giống nhau.

• Nhiễm vi khuẩn sinh độc tố Shiga: STEC là nguyên nhân quan trọng của HUS. Vi khuẩn có thể lây qua thực phẩm hoặc nước bị nhiễm bẩn và qua tiếp xúc người với người. Độc tố Shiga gây tổn thương tế bào nội mô mạch máu, đặc biệt tại vi tuần hoàn của thận, từ đó thúc đẩy bệnh lý vi mạch huyết khối.
• Rối loạn điều hòa hệ thống bổ thể: Ở aHUS, hoạt hóa bất thường của con đường bổ thể có thể gây tổn thương nội mô và hình thành vi huyết khối. Một số người có biến thể gene liên quan đến điều hòa bổ thể, nhưng việc mang biến thể gene không đồng nghĩa chắc chắn sẽ phát bệnh. Các yếu tố kích hoạt khác có thể góp phần làm bệnh biểu hiện ở người có cơ địa nhạy cảm.
• Các nhiễm trùng khác: HUS cũng có thể liên quan đến những tác nhân khác ngoài STEC. Một nguyên nhân được ghi nhận là nhiễm Streptococcus pneumoniae. Một số tác nhân nhiễm trùng khác cũng có thể liên quan đến bệnh cảnh vi mạch huyết khối.
• Thuốc và bệnh lý nền: Một số thuốc, đặc biệt một số thuốc hóa trị hoặc thuốc ảnh hưởng đến hệ miễn dịch, cùng với bệnh tự miễn, ung thư, tăng huyết áp ác tính và một số tình trạng liên quan thai kỳ có thể liên quan đến vi mạch huyết khối thứ phát. Việc xác định mối quan hệ nhân quả trong từng trường hợp cần được bác sĩ đánh giá dựa trên toàn bộ bệnh cảnh.

Những ai có nguy cơ mắc hội chứng huyết tán tăng ure máu?

Bất kỳ ai cũng có thể mắc HUS. Trong các trường hợp liên quan tiêu chảy, CDC ghi nhận bệnh đặc biệt thường gặp ở trẻ dưới 5 tuổi. Người lớn tuổi cũng có nguy cơ mắc bệnh nặng hoặc phát triển HUS khi nhiễm một số loại E. coli.

Người có bất thường di truyền ảnh hưởng đến hệ thống bổ thể hoặc tiền sử gia đình liên quan aHUS có thể có nguy cơ cao hơn đối với dạng bệnh này. Tuy nhiên, yếu tố di truyền không đồng nghĩa chắc chắn người mang biến thể sẽ phát bệnh.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc hội chứng huyết tán tăng ure máu

Đối với STEC-HUS, một số yếu tố chủ yếu làm tăng nguy cơ thông qua việc tăng khả năng tiếp xúc với vi khuẩn gây bệnh. Các yếu tố có thể liên quan gồm:

• Ăn thực phẩm bị nhiễm STEC: Thịt chưa được nấu chín đầy đủ, sữa hoặc nước trái cây chưa tiệt trùng và rau quả bị nhiễm bẩn có thể là nguồn lây E. coli gây bệnh.
• Sử dụng nước không an toàn: Nước uống hoặc nguồn nước bị nhiễm vi sinh vật có thể làm tăng nguy cơ nhiễm E. coli.
• Vệ sinh tay và an toàn thực phẩm không phù hợp: Vi khuẩn có thể lan truyền qua tay, thực phẩm, dụng cụ và bề mặt bị nhiễm bẩn.
• Tiếp xúc với môi trường có nguy cơ nhiễm phân động vật: STEC có thể lây khi tiếp xúc với động vật hoặc môi trường của chúng nếu vệ sinh tay không đầy đủ.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán hội chứng huyết tán tăng ure máu

Chẩn đoán HUS không chỉ nhằm nhận biết thiếu máu tán huyết, giảm tiểu cầu và tổn thương thận mà còn phải xác định nguyên nhân cũng như loại trừ các bệnh lý vi mạch huyết khối khác. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến chiến lược điều trị.

• Khai thác bệnh sử và khám lâm sàng: Bác sĩ có thể hỏi về tiêu chảy gần đây, thực phẩm đã sử dụng, đi lại, thuốc đang dùng, bệnh nền, thai kỳ và tiền sử gia đình. Khám lâm sàng giúp đánh giá tình trạng mất nước hoặc quá tải dịch, phù, huyết áp, xuất huyết và các biểu hiện thần kinh.
• Công thức máu và xét nghiệm đánh giá tán huyết: Công thức máu giúp phát hiện thiếu máu và giảm tiểu cầu. Phết máu ngoại vi có thể thấy hồng cầu vỡ, còn các xét nghiệm như lactate dehydrogenase, bilirubin gián tiếp và haptoglobin hỗ trợ đánh giá tình trạng tán huyết. Không một chỉ số riêng lẻ nào nên được diễn giải tách khỏi toàn bộ bệnh cảnh.
• Xét nghiệm chức năng thận và điện giải: Creatinine, ure và các chất điện giải giúp đánh giá mức độ tổn thương thận cũng như những rối loạn chuyển hóa cần xử trí. Xét nghiệm nước tiểu có thể phát hiện máu hoặc protein trong nước tiểu.
• Xét nghiệm phân tìm STEC hoặc độc tố Shiga: Khi người bệnh có tiêu chảy và nghi ngờ STEC, xét nghiệm phân nhằm phát hiện STEC, độc tố Shiga hoặc gene mã hóa độc tố có vai trò quan trọng. IDSA khuyến cáo sử dụng phương pháp có khả năng phát hiện độc tố Shiga hoặc gene tương ứng khi bệnh cảnh lâm sàng hoặc dịch tễ gợi ý nhiễm STEC. Kết quả âm tính không phải lúc nào cũng loại trừ hoàn toàn nguyên nhân này, đặc biệt khi lấy mẫu muộn.
• Xét nghiệm ADAMTS13: HUS có thể giống ban xuất huyết giảm tiểu cầu huyết khối (thrombotic thrombocytopenic purpura - TTP). Xét nghiệm hoạt tính ADAMTS13 giúp bác sĩ phân biệt TTP với những dạng vi mạch huyết khối khác, bởi hướng xử trí của các bệnh này khác nhau.
• Đánh giá hệ thống bổ thể và xét nghiệm di truyền: Khi nghi ngờ aHUS, bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm liên quan đến bổ thể, kháng thể và gene. Nồng độ bổ thể bất thường có thể hỗ trợ đánh giá nhưng không đủ để tự xác định aHUS, vì bất thường bổ thể cũng có thể xuất hiện trong những tình trạng khác.
• Sinh thiết thận: Sinh thiết không phải xét nghiệm bắt buộc thường quy cho mọi trường hợp HUS. Thủ thuật có thể được cân nhắc trong những tình huống chọn lọc khi chẩn đoán chưa rõ hoặc cần đánh giá bệnh thận khác, đồng thời phải cân nhắc nguy cơ chảy máu và tình trạng chung của người bệnh.

Phương pháp điều trị hội chứng huyết tán tăng ure máu hiệu quả

Điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân HUS, mức độ tổn thương thận, các biến chứng ngoài thận và tình trạng toàn thân. Vì STEC-HUS và aHUS có cơ chế khác nhau, không có một phương pháp điều trị duy nhất phù hợp cho mọi người bệnh.

Điều trị hỗ trợ

Đây là nền tảng trong điều trị STEC-HUS. Người bệnh thường cần được theo dõi tại bệnh viện, kiểm soát dịch và điện giải, huyết áp, lượng nước tiểu và các biến chứng. Việc điều chỉnh dịch phải dựa trên tình trạng cụ thể vì cả thiếu dịch và quá tải dịch đều có thể gây bất lợi.

Truyền các chế phẩm máu

Truyền hồng cầu có thể được sử dụng khi thiếu máu đủ mức độ cần can thiệp dựa trên đánh giá lâm sàng. Truyền tiểu cầu không được thực hiện thường quy cho mọi trường hợp giảm tiểu cầu mà phụ thuộc vào tình trạng chảy máu, thủ thuật dự kiến và đánh giá của bác sĩ.

Điều trị thay thế chức năng thận

Lọc máu có thể cần thiết khi tổn thương thận cấp nặng gây quá tải dịch, rối loạn điện giải, rối loạn toan kiềm hoặc các vấn đề khác không thể kiểm soát bằng điều trị nội khoa. Nhu cầu và thời gian lọc máu khác nhau ở từng người bệnh.

Điều trị nhắm vào hệ thống bổ thể

Ở aHUS phù hợp, thuốc ức chế bổ thể C5 như eculizumab hoặc ravulizumab có thể được sử dụng để kiểm soát hoạt hóa bổ thể gây tổn thương vi mạch. EMA hiện có chỉ định eculizumab cho aHUS và ravulizumab cho các nhóm người bệnh aHUS đáp ứng tiêu chí chỉ định tương ứng. Đây là thuốc chuyên khoa, cần được bác sĩ đánh giá chỉ định và quản lý nguy cơ nhiễm trùng liên quan đến ức chế bổ thể.

Điều trị nguyên nhân của HUS thứ phát

Khi vi mạch huyết khối liên quan đến một bệnh nền, nhiễm trùng hoặc thuốc, việc kiểm soát nguyên nhân hoặc yếu tố thúc đẩy là một phần quan trọng của điều trị. Cách xử trí cụ thể phụ thuộc vào bệnh nền và không thể áp dụng một phác đồ chung cho tất cả trường hợp.

Đối với nhiễm STEC, người bệnh không nên tự sử dụng kháng sinh hoặc thuốc làm giảm nhu động ruột. CDC và hướng dẫn IDSA cảnh báo rằng kháng sinh không được khuyến cáo đối với STEC O157 và STEC sinh Shiga toxin 2 hoặc khi chưa xác định được kiểu độc tố, do lo ngại tăng nguy cơ HUS. Thuốc làm giảm nhu động ruột cũng nên tránh trong nhiễm STEC.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của hội chứng huyết tán tăng ure máu

Chế độ sinh hoạt

Những nguyên tắc dưới đây chủ yếu nhằm hỗ trợ quá trình theo dõi và phục hồi, không thay thế điều trị chuyên khoa:

• Tái khám theo lịch: Chức năng thận, huyết áp và xét nghiệm nước tiểu có thể cần được theo dõi sau giai đoạn cấp, đặc biệt khi người bệnh từng có tổn thương thận đáng kể.
• Theo dõi lượng nước tiểu và phù khi được hướng dẫn: Tiểu giảm hoặc phù tăng có thể phản ánh thay đổi chức năng thận và cần thông báo cho nhân viên y tế.
• Không tự dùng thuốc: Người từng tổn thương thận nên trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng thuốc, kể cả thuốc không kê đơn hoặc thực phẩm bổ sung.
• Tuân thủ theo dõi lâu dài nếu mắc aHUS: aHUS có thể tái phát hoặc gây tổn thương thận kéo dài ở một số người bệnh, vì vậy kế hoạch theo dõi cần được cá thể hóa.

Chế độ dinh dưỡng

Không có một chế độ ăn riêng có thể điều trị HUS. Chế độ dinh dưỡng cần dựa vào chức năng thận, tình trạng dịch, huyết áp, điện giải và giai đoạn hồi phục.

• Ăn uống theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng: Người có tổn thương thận có thể cần điều chỉnh lượng muối, kali, phospho, protein hoặc dịch tùy kết quả xét nghiệm và mức độ suy giảm chức năng thận.
• Không tự hạn chế nước: Một số người cần kiểm soát lượng dịch, trong khi người khác có nhu cầu khác. Việc uống quá ít hoặc quá nhiều đều có thể không phù hợp khi chức năng thận đang thay đổi.
• Hạn chế muối nếu được chỉ định: Khi có phù hoặc tăng huyết áp, bác sĩ có thể khuyến nghị giảm natri trong chế độ ăn. NIDDK ghi nhận một số người bệnh HUS có tổn thương thận cần chế độ ăn giảm muối.
• Trở lại chế độ ăn thông thường khi đã hồi phục nếu bác sĩ cho phép: Người hồi phục hoàn toàn và không còn tổn thương thận kéo dài thường không nhất thiết phải duy trì chế độ ăn kiêng đặc biệt chỉ vì từng mắc HUS.

Phương pháp phòng ngừa hội chứng huyết tán tăng ure máu hiệu quả

Không phải mọi dạng HUS đều có thể phòng ngừa. Với aHUS liên quan yếu tố di truyền hoặc rối loạn bổ thể, hiện không có biện pháp sinh hoạt nào bảo đảm ngăn bệnh xuất hiện. Tuy nhiên, có thể giảm nguy cơ STEC-HUS bằng cách giảm khả năng nhiễm STEC.

Các biện pháp thực tế gồm:

• Rửa tay đúng cách: Rửa tay sau khi đi vệ sinh, thay tã, tiếp xúc động vật hoặc môi trường của chúng và trước khi chuẩn bị hoặc ăn thực phẩm giúp hạn chế lây truyền các tác nhân gây tiêu chảy.
• Thực hành an toàn thực phẩm: Giữ thực phẩm sống tách biệt với thực phẩm ăn ngay, làm sạch bề mặt và dụng cụ, nấu chín thực phẩm thích hợp và bảo quản lạnh đúng cách giúp giảm nguy cơ nhiễm vi khuẩn từ thực phẩm.
• Tránh sữa và nước trái cây chưa tiệt trùng: CDC khuyến nghị lựa chọn sữa và nước trái cây đã qua tiệt trùng để giảm nguy cơ tiếp xúc với E. coli gây bệnh.
• Sử dụng nguồn nước an toàn: Nước dùng để uống và chế biến thực phẩm cần bảo đảm an toàn. Khi đi du lịch hoặc đến nơi không chắc chắn về nguồn nước, cần tuân thủ hướng dẫn xử lý nước phù hợp.
• Không nuốt nước khi bơi: Hồ, ao, sông, suối hoặc bể bơi có thể là nguồn lây vi sinh vật nếu nước bị nhiễm bẩn. CDC khuyến cáo tránh nuốt nước trong khi bơi và không đi bơi khi đang bị tiêu chảy.