Chẩn đoán, điều trị và dự phòng bệnh tay chân miệng

Bệnh tay chân miệng (HFMD) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus đường ruột gây ra, phổ biến nhất là các chủng Coxsackievirus A16, A6, A10 và Enterovirus 71 (EV71). Bệnh xảy ra quanh năm và có thể gặp ở mọi lứa tuổi, nhưng đặc biệt tập trung ở trẻ em dưới 5 tuổi. Tại Việt Nam, bệnh lưu hành rộng rãi với hai đỉnh dịch tăng cao hàng năm là từ tháng 3 đến tháng 5 và từ tháng 9 đến tháng 12. Mặc dù đa phần các trường hợp diễn tiến nhẹ, chủng virus EV71 có thể gây ra các biến chứng nguy hiểm như viêm não, viêm màng não, viêm cơ tim, phù phổi cấp và tử vong nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

Chẩn đoán bệnh tay chân miệng

Chẩn đoán bệnh tay chân miệng chủ yếu dựa vào các triệu chứng lâm sàng điển hình và liên quan mật thiết với yếu tố dịch tễ.

Biểu hiện lâm sàng thể nhẹ, điển hình

Diễn tiến của bệnh thường trải qua 4 giai đoạn rõ rệt:

• Giai đoạn ủ bệnh: Kéo dài từ 3 đến 7 ngày. Thường không có dấu hiệu, triệu chứng.
• Giai đoạn khởi phát (1 – 2 ngày): Trẻ xuất hiện các triệu chứng nhẹ như sốt nhẹ, mệt mỏi, đau họng, biếng ăn, có thể kèm tiêu chảy vài lần trong ngày.
• Giai đoạn toàn phát (3 – 10 ngày): Xuất hiện các tổn thương điển hình. Loét miệng: Các vết loét đỏ hoặc mụn nước nhỏ đường kính 2 – 3 mm ở niêm mạc miệng, lợi, lưỡi, gây đau đớn khiến trẻ chảy dãi nhiều, đau miệng và bỏ ăn/bỏ bú. Sang chấn da dạng phỏng nước: Xuất hiện các nốt hồng ban hoặc bóng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, khuỷu tay, đầu gối, mông, cùi chỏ. Các phỏng nước này tồn tại ngắn (dưới 7 ngày), sau đó lặn dần và ít khi bị loét hay bội nhiễm. Sốt: Thường là sốt nhẹ. Nếu trẻ sốt cao liên tục không hạ, đó là dấu hiệu cảnh báo biến chứng.
• Giai đoạn lui bệnh: Thường từ 3 đến 5 ngày sau giai đoạn toàn phát, trẻ hồi phục hoàn toàn nếu không gặp biến chứng.

Phân loại mức độ bệnh

Bộ Y tế Việt Nam phân độ bệnh tay chân miệng thành 4 mức độ chính để định hướng điều trị:

• Độ 1: Mức độ nhẹ nhất, trẻ chỉ có tổn thương phát ban ở da và/hoặc loét miệng.
• Độ 2 (có biến chứng thần kinh): Bao gồm độ 2a và 2b. Độ 2a: Trẻ có dấu hiệu giật mình dưới 2 lần/30 phút (không ghi nhận lúc khám), hoặc sốt trên 39°C / sốt kéo dài trên 2 ngày, nôn ói nhiều, lừ đừ, quấy khóc vô cớ. Độ 2b: Trẻ giật mình ghi nhận lúc khám hoặc giật mình ≥ 2 lần/30 phút, kèm theo ngủ gà, mạch nhanh (> 130 – 150 lần/phút), sốt cao không đáp ứng thuốc hạ sốt, đi loạng choạng, run chi, yếu chi.
• Độ 3: Có biến chứng rối loạn thần kinh thực vật nặng với biểu hiện mạch rất nhanh (> 170 lần/phút), tăng huyết áp, thở nhanh, khó thở, vã mồ hôi, da nổi vân tím, chi lạnh.
• Độ 4: Suy hô hấp, tuần hoàn nặng với biểu hiện sốc, tím tái, ngưng thở hoặc phù phổi cấp.

Chẩn đoán phân biệt

Cần phân biệt tay chân miệng với các bệnh lý khác có biểu hiện tương tự:

• Viêm loét miệng (áp-tơ): Vết loét sâu, có dịch tiết, hay tái phát nhưng hoàn toàn không có phỏng nước ở tay, chân.
• Thủy đậu: Phỏng nước mọc rải rác toàn thân với nhiều lứa tuổi khác nhau trên cùng một vùng da.
• Sốt phát ban/dị ứng: Phát ban hồng sẩn không chứa phỏng nước.
• Sốt xuất huyết Dengue: Chấm xuất huyết hoặc mảng bầm máu dưới da, không phải bóng nước.

Phương pháp điều trị bệnh tay chân miệng

Hiện nay chưa có thuốc điều trị virus đặc hiệu cho bệnh tay chân miệng, các biện pháp can thiệp chủ yếu là điều trị hỗ trợ, nâng cao thể trạng và phát hiện sớm các biến chứng.

Điều trị độ 1 (chăm sóc tại nhà - ngoại trú)

Trẻ mắc bệnh độ 1 được theo dõi và điều trị ngoại trú theo hướng dẫn:

• Hạ sốt và giảm đau: Dùng Paracetamol liều 10 – 15 mg/kg/lần (uống hoặc đặt hậu môn) mỗi 4 – 6 giờ hoặc Ibuprofen 5 – 10 mg/kg/lần mỗi 6 – 8 giờ khi sốt hoặc đau miệng. Tuyệt đối không sử dụng Aspirin cho trẻ em.
• Chăm sóc vết loét và da: Vệ sinh răng miệng sạch sẽ, làm dịu vết loét bằng thuốc bôi niêm mạc. Giữ các mụn nước sạch sẽ, tránh làm vỡ.
• Dinh dưỡng và bù nước: Cho trẻ ăn thức ăn mềm, lỏng, dễ tiêu, để nguội và chia làm nhiều bữa nhỏ. Khuyến khích trẻ uống đủ nước, sữa hoặc dung dịch bù điện giải để tránh mất nước.
• Nghỉ ngơi: Cho trẻ nghỉ học từ 7 đến 10 ngày kể từ khi phát bệnh để tránh lây nhiễm cho trẻ khác và giúp cơ thể phục hồi.

Điều trị độ 2, 3 và 4 (nội trú và hồi sức tích cực)

Trẻ từ độ 2a trở lên phải nhập viện điều trị:

• Độ 2a: Điều trị nội trú, dùng thuốc hạ sốt, dinh dưỡng và có thể sử dụng Phenobarbital nếu trẻ quấy khóc, khó ngủ hoặc giật mình nhẹ.
• Độ 2b và độ 3: Nằm phòng cấp cứu/hồi sức, thở oxy, dùng Phenobarbital truyền tĩnh mạch, Immunoglobulin (IVIG) để chống biến chứng thần kinh nặng, và các thuốc vận mạch (như Dobutamine, Milrinone) khi có rối loạn tim mạch.
• Độ 4: Hỗ trợ hô hấp nâng cao (đặt nội khí quản, thở máy), chống sốc, lọc máu liên tục (CVVH) hoặc can thiệp ECMO trong các trường hợp nguy kịch.

Các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay

Phụ huynh chăm sóc trẻ tại nhà cần theo dõi sát và đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:

• Sốt cao ≥ 39°C hoặc sốt kéo dài trên 48 giờ, không đáp ứng thuốc hạ sốt.
• Giật mình chới với (đặc biệt là giật mình khi bắt đầu đi vào giấc ngủ).
• Nôn ói nhiều, lừ đừ, khó ngủ, quấy khóc vô cớ hoặc đi loạng choạng.
• Thở nhanh, thở bất thường, chi lạnh, da nổi vân tím hoặc vã mồ hôi toàn thân.

Biện pháp dự phòng bệnh tay chân miệng

Do virus lây lan rất nhanh qua đường tiêu hóa, dịch tiết mũi họng, phỏng nước và phân, việc dự phòng chủ động đóng vai trò then chốt:

Dự phòng phổ thông

• Rửa tay thường xuyên: Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch, đặc biệt là sau khi thay tã, đi vệ sinh, trước khi chế biến thức ăn và sau khi chăm sóc trẻ. Hướng dẫn trẻ tạo thói quen rửa tay đúng cách.
• Vệ sinh môi trường và đồ chơi: Lau sạch và khử trùng các bề mặt tiếp xúc hàng ngày (tay nắm cửa, sàn nhà, đồ chơi, dụng cụ học tập) bằng xà phòng hoặc dung dịch khử trùng chứa Clo (như Cloramin B 2%).
• Vệ sinh cá nhân: Tránh để trẻ đưa tay bẩn lên mắt, mũi, miệng.
• Tránh tiếp xúc gần: Không cho trẻ tiếp xúc trực tiếp (ôm, hôn, dùng chung bát đũa, cốc uống nước) với người đang mắc bệnh.
• Cách ly trẻ bệnh: Trẻ mắc bệnh cần được nghỉ học và không đến nơi tập trung đông người trong 7 đến 10 ngày đầu của bệnh để cắt đứt nguồn lây.
• Xử lý chất phân và chất thải: Thu gom và xử lý phân, chất thải của trẻ nhiễm bệnh đúng quy trình vệ sinh.

Phòng ngừa đặc hiệu

Bộ Y tế Việt Nam mới đây đã cấp phép cho lưu hành và sử dụng vắc xin ngừa bệnh tay chân miệng chủ động, đặc hiệu (chủng EV71), và điều đặc biệt là chính vắc xin này đã được tiến hành thử nghiệm lâm sàng pha 3 tại Việt Nam, đạt kết quả rất tốt cả về tính sinh miễn dịch, cũng như tính an toàn.

Như vậy, tay chân miệng là bệnh lý truyền nhiễm thường gặp nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát và chăm sóc an toàn nếu cha, mẹ nắm rõ các kiến thức cơ bản. Việc nhận biết sớm các biểu hiện điển hình, chăm sóc dinh dưỡng – vệ sinh đúng cách, kết hợp với theo dõi sát các dấu hiệu chuyển nặng sẽ giúp trẻ nhanh chóng vượt qua bệnh tật và tránh được những biến chứng nguy hiểm có thể phải đối mặt. Điều đặc biệt là vắc xin ngừa bệnh đã được phê duyệt cho lưu hành sử dụng nhằm chủ động ngăn ngừa đặc hiệu bệnh, nhất là thể năng, dễ để lại nhiều di, biến chứng. 

Hãy đến Trung tâm Tiêm chủng Long Châu để được tư vấn và tiêm các loại vắc xin phù hợp theo độ tuổi, tình trạng sức khỏe và khuyến cáo hiện hành. Với đội ngũ nhân viên y tế được đào tạo chuyên môn, quy trình tiêm chủng bài bản và cơ sở vật chất hiện đại, Long Châu hỗ trợ khách hàng chủ động phòng ngừa nhiều bệnh truyền nhiễm. Liên hệ Hotline miễn phí 1800 6928 để được tư vấn và đặt lịch tiêm thuận tiện.