Bệnh tay chân miệng: Dấu hiệu, cách điều trị và phòng ngừa cho trẻ

Bệnh tay chân miệng thường gặp ở trẻ nhỏ và có khả năng lây lan nhanh. Trong 8 tháng đầu năm 2026, Việt Nam ghi nhận gần 100.000 ca mắc, tăng hơn 2,5 lần so với cùng kỳ năm trước. Phần lớn trường hợp diễn tiến nhẹ, nhưng cha mẹ vẫn cần nhận biết sớm dấu hiệu bất thường để hạn chế nguy cơ bệnh chuyển nặng. 

Bệnh tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do nhóm virus đường ruột gây ra. Các tác nhân thường gặp gồm Coxsackievirus A16, A6 và Enterovirus A71, còn gọi là EV71. Trong đó, EV71 được lưu ý vì có liên quan đến một số trường hợp gây ra thể bệnh nặng và biến chứng thần kinh.

Bệnh phổ biến ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong môi trường nhà trẻ, trường mẫu giáo hoặc những nơi nhiều trẻ sinh hoạt chung. Người lớn cũng có thể nhiễm virus, đôi khi không biểu hiện triệu chứng rõ ràng nhưng vẫn có khả năng tham gia vào quá trình lây truyền vi rút.

Virus gây bệnh tùy vào từng chủng, loại mà có thể hiện diện trong nước bọt, dịch mũi họng, dịch từ phỏng nước và phân của người nhiễm bệnh. Trẻ có thể mắc bệnh khi virus xâm nhập vào cơ thể qua miệng, mũi hoặc mắt sau khi tiếp xúc trực tiếp với người bệnh hoặc với đồ vật, bề mặt nhiễm virus.

Một số tình huống dễ làm bệnh lây lan gồm:

• Trẻ tiếp xúc gần, ôm, hôn hoặc chơi chung với người đang mắc bệnh.
• Dùng chung cốc, thìa, khăn mặt hoặc các vật dụng cá nhân.
• Chạm vào đồ chơi, bàn ghế, tay nắm cửa có virus rồi đưa tay lên mặt.
• Người chăm sóc không rửa tay kỹ sau khi thay tã hoặc vệ sinh cho trẻ.
• Tiếp xúc với dịch từ các phỏng nước của người bệnh.

Trẻ từng mắc tay chân miệng vẫn có thể mắc lại. Nguyên nhân là bệnh có thể do nhiều loại nguyên nhân vi rút khác nhau gây ra, vì vậy miễn dịch với một chủng không đồng nghĩa trẻ được bảo vệ trước tất cả các chủng, loại tác nhân gây bệnh.

Trẻ nhỏ là nhóm chịu ảnh hưởng nhiều nhất của bệnh tay chân miệng. Số liệu ghi nhận trong 8 tháng đầu năm 2026 cho thấy 87,3% ca mắc là trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt ở nhóm đang sinh hoạt tại nhà trẻ và trường mẫu giáo. Vì vậy, cha mẹ cần chú ý các biểu hiện sớm để theo dõi và xử trí phù hợp.

Giai đoạn đầu, trẻ có thể sốt, mệt mỏi, đau họng và biếng ăn. Sau đó, các vết loét miệng và phát ban hoặc phỏng nước ở tay, chân bắt đầu xuất hiện.

Các dấu hiệu thường gặp gồm:

• Sốt, đau họng, mệt mỏi.
• Ăn hoặc bú ít hơn bình thường.
• Loét miệng gây đau, chảy nhiều nước bọt.
• Phát ban, phỏng nước xuất hiện ở lòng bàn tay, bàn chân, mông hoặc các vị trí khác.
• Trẻ nhỏ quấy khóc, khó chịu hơn thường ngày.

Phần lớn trẻ hồi phục trong khoảng 7 đến 10 ngày. Tuy nhiên, mức độ nặng của bệnh không thể đánh giá chỉ dựa vào số lượng phỏng nước.

Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế sớm nếu có các biểu hiện như:

• Sốt cao kéo dài hoặc khó hạ.
• Nôn nhiều.
• Giật mình chới với nhiều lần, run tay chân hoặc đi loạng choạng.
• Lừ đừ, khó đánh thức hoặc quấy khóc bất thường.
• Thở nhanh, khó thở hoặc tím tái.
• Co giật, yếu chi hoặc có biểu hiện bất thường về ý thức.
• Uống rất ít, tiểu ít, khô miệng hoặc có dấu hiệu mất nước.

Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường trên, không nên tiếp tục tự theo dõi kéo dài tại nhà vì trẻ cần được đánh giá sớm để phát hiện nguy cơ diễn tiến nặng.

Hiện tại, điều trị bệnh tay chân miệng chủ yếu nhằm hỗ trợ, giảm triệu chứng, phòng mất nước và theo dõi để sớm phát hiện dấu hiệu chuyển nặng. Phần lớn trường hợp nhẹ có thể được chăm sóc tại nhà theo hướng dẫn y tế.

Do loét miệng gây đau khi nuốt, trẻ dễ ăn uống kém và thiếu nước. Cha mẹ nên cho trẻ uống từng lượng nhỏ, nhiều lần trong ngày.

Khi chăm sóc trẻ tại nhà, cần lưu ý:

• Cho trẻ uống đủ nước và theo dõi số lần đi tiểu.
• Ưu tiên thức ăn mềm, nguội, dễ nuốt.
• Chia thành nhiều bữa nhỏ nếu trẻ ăn kém.
• Tránh thức ăn quá nóng, cay, mặn hoặc chua.
• Giữ phỏng nước sạch, không tự chọc vỡ.
• Rửa tay trước và sau khi chăm sóc trẻ.
• Theo dõi nhiệt độ, khả năng ăn uống và mức độ tỉnh táo.

Thuốc hạ sốt hoặc giảm đau cần dùng đúng liều theo tuổi, cân nặng và hướng dẫn của nhân viên y tế. Không dùng aspirin cho trẻ. Kháng sinh không có tác dụng với virus gây tay chân miệng và chỉ sử dụng khi có chỉ định tình trạng bội nhiễm vi khuẩn.

Nếu trẻ có dấu hiệu nặng hơn như sốt kéo dài, nôn nhiều, giật mình bất thường, lừ đừ, khó thở hoặc uống kém, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế thay vì tự tăng liều hoặc đổi thuốc.

Virus gây tay chân miệng có thể lây qua dịch tiết, phân và các bề mặt nhiễm virus. Đặc biệt, bệnh dễ lan trong môi trường trẻ sinh hoạt tập thể. Vì vậy, các biện pháp phòng ngừa phổ thông như  vệ sinh cá nhân và môi trường cần được duy trì thường xuyên, không chỉ khi đã xuất hiện ca bệnh.

Cha mẹ và người chăm sóc nên:

• Rửa tay bằng xà phòng trước khi chế biến thức ăn, cho trẻ ăn, sau khi đi vệ sinh hoặc thay tã.
• Hướng dẫn trẻ rửa tay đúng cách, tránh đưa tay bẩn lên mắt, mũi, miệng.
• Thường xuyên vệ sinh đồ chơi, bàn ghế, tay nắm cửa và các bề mặt trẻ hay chạm vào.
• Không dùng chung cốc, thìa, khăn hoặc đồ dùng cá nhân.
• Giữ khu vực thay tã và nhà vệ sinh sạch sẽ, xử lý chất thải đúng cách.
• Hạn chế để trẻ khỏe tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh.

Bên cạnh các biện pháp phòng lây, vắc xin EV71 giúp tạo miễn dịch chủ động đối với bệnh do Enterovirus A71 gây ra. Một thử nghiệm lâm sàng pha 3 của quá trình nghiên cứu vắc xin phòng ngừa EV71 đã được triển khai, thực hiện tại Việt Nam và Đài Loan trên trẻ từ 2 đến 71 tháng tuổi ghi nhận hiệu lực bảo vệ khoảng 96,8% đối với bệnh liên quan đến EV71 sau phác đồ tiêm nghiên cứu.

Tuy nhiên, EV71 chỉ là một trong nhiều loại virus có thể gây tay chân miệng. Do đó, mức hiệu lực trên không có nghĩa vắc xin phòng được 96,8% tất cả trường hợp tay chân miệng. Trẻ đã tiêm vẫn cần duy trì rửa tay, vệ sinh đồ chơi, ăn uống sạch và hạn chế tiếp xúc với nguồn lây.

Vắc xin bất hoạt Envacgen phòng bệnh do EV71 đã được Bộ Y Tế cấp phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam từ tháng 3/2026. Phụ huynh có thể liên hệ Tiêm chủng Long Châu để được tư vấn về độ tuổi, tình trạng sức khỏe và lịch tiêm phù hợp cho trẻ.

Bệnh tay chân miệng thường có thể tự hồi phục nhưng vẫn cần được theo dõi cẩn thận vì một số trường hợp có nguy cơ diễn tiến nặng. Cha mẹ nên chú ý tình trạng sốt, ăn uống, giấc ngủ, mức độ tỉnh táo và các dấu hiệu như giật mình, run chi hoặc khó thở. Bên cạnh vệ sinh và hạn chế nguồn lây, phụ huynh có thể tìm hiểu vắc xin EV71 và đặt lịch tại Tiêm chủng Long Châu để được tư vấn tiêm chủng phù hợp cho trẻ.