Virus tay chân miệng đang thay đổi: Trẻ nhỏ đối mặt nguy cơ biến chứng nặng

Bệnh tay chân miệng đang có nhiều thay đổi về đặc điểm lưu hành và mức độ nguy hiểm, khiến trẻ nhỏ đối mặt với nguy cơ biến chứng thần kinh, tim mạch và hô hấp nếu không được phát hiện sớm. Việc nhận biết các dấu hiệu cảnh báo, theo dõi sát diễn biến và xử trí kịp thời là yếu tố quan trọng giúp giảm thiểu rủi ro và bảo vệ sức khỏe của trẻ.

Tay chân miệng tăng mạnh vào mùa hè - thu, nhiều ca nặng ở trẻ nhỏ

Bệnh tay chân miệng đang bước vào giai đoạn gia tăng theo chu kỳ tại Việt Nam khi thời tiết chuyển sang mùa hè - thu. Đây là thời điểm bệnh có xu hướng bùng phát mạnh ở trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt là nhóm trẻ dưới 3 tuổi. Điều đáng lo ngại là sự xuất hiện trở lại của Enterovirus 71 (EV71) - chủng virus được xem là nguyên nhân hàng đầu gây các trường hợp bệnh nặng và tử vong.

Theo các chuyên gia, mặc dù tay chân miệng có thể do nhiều loại virus đường ruột gây ra, song EV71 là tác nhân có độc lực cao nhất. Virus này có khả năng xâm nhập hệ thần kinh trung ương, gây viêm não, viêm màng não, phù não, suy hô hấp, suy tuần hoàn và khiến trẻ diễn tiến nặng chỉ trong thời gian ngắn.

Virus tay chân miệng đang thay đổi như thế nào?

Bệnh tay chân miệng do nhiều loại enterovirus gây ra, trong đó Enterovirus 71 (EV71) được xem là tác nhân nguy hiểm nhất. Khác với các chủng virus thường chỉ gây tổn thương da và niêm mạc miệng, EV71 có khả năng xâm nhập hệ thần kinh trung ương và là nguyên nhân của phần lớn các trường hợp bệnh diễn tiến nặng ở trẻ nhỏ.

Nhiều nghiên cứu tại Việt Nam ghi nhận EV71 xuất hiện trong đa số các ca tay chân miệng có biến chứng nặng. Trong giai đoạn 2015 - 2018, chủng virus này chiếm khoảng 64,2% các trường hợp bệnh nặng được ghi nhận. Đặc biệt, trong nhiều đợt dịch lớn, EV71 được phát hiện ở 90 - 95% các trường hợp tử vong hoặc diễn tiến nghiêm trọng.

Điểm khác biệt của EV71 nằm ở khả năng xâm nhập hệ thần kinh sau khi nhiễm. Ở một số trẻ, virus có thể gây viêm thân não, viêm não, viêm màng não vô khuẩn hoặc tổn thương các trung tâm điều hòa hô hấp và tuần hoàn. Khi đó, trẻ có thể xuất hiện các dấu hiệu như giật mình liên tục, run chi, ngủ gà, co giật, suy hô hấp hoặc sốc tim mạch và cần được điều trị hồi sức tích cực.

Đáng lưu ý, quá trình chuyển từ bệnh nhẹ sang bệnh nặng đôi khi diễn ra rất nhanh, chỉ trong vòng 24 - 48 giờ sau khi khởi phát. Vì vậy, việc theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo có ý nghĩa quyết định trong điều trị.

Không phải tất cả virus gây tay chân miệng đều có mức độ nguy hiểm như nhau. Các chủng như Coxsackievirus A16 hay Coxsackievirus A6 thường gây các biểu hiện điển hình gồm sốt, loét miệng và nổi ban ở tay, chân; đa số trẻ sẽ hồi phục sau khoảng 7 - 10 ngày nếu được chăm sóc đúng cách.

Trong khi đó, EV71 có nguy cơ gây biến chứng thần kinh, tim mạch và hô hấp cao hơn, đồng thời là nguyên nhân chính của nhiều đợt bùng phát tay chân miệng nghiêm trọng tại Việt Nam và nhiều quốc gia trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Giống như nhiều virus RNA khác, EV71 liên tục biến đổi trong quá trình lưu hành và hình thành các kiểu gen, phân nhóm di truyền khác nhau. Tại Việt Nam, chủng lưu hành ưu thế đã chuyển từ kiểu gen C4 trong giai đoạn 2011 - 2012 sang phân nhóm B5 trong những năm gần đây.

Theo các chuyên gia, sự thay đổi này không đồng nghĩa virus chắc chắn trở nên độc lực hơn. Tuy nhiên, khi một phân nhóm mới dần thay thế chủng đã lưu hành trước đó, khả năng bảo vệ của miễn dịch cộng đồng có thể giảm, tạo ra "khoảng trống miễn dịch". Đây được xem là một trong những yếu tố góp phần làm gia tăng nguy cơ bùng phát các đợt dịch mới và khiến số ca bệnh nặng tăng lên ở nhóm trẻ chưa từng có miễn dịch với EV71.

Phụ huynh cần làm gì khi trẻ nghi mắc tay chân miệng?

Khi trẻ có các dấu hiệu nghi ngờ mắc tay chân miệng như sốt, loét miệng hoặc xuất hiện các nốt ban, mụn nước ở tay, chân, phụ huynh cần bình tĩnh theo dõi và chăm sóc đúng cách. Dưới đây là những việc cần thực hiện để giúp trẻ hồi phục và hạn chế nguy cơ biến chứng:

• Đưa trẻ đi khám sớm: Đưa trẻ đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám, chẩn đoán và đánh giá mức độ bệnh, tránh tự ý điều trị tại nhà khi chưa xác định nguyên nhân.
• Theo dõi sát dấu hiệu chuyển nặng: Quan sát các biểu hiện như sốt cao liên tục, giật mình nhiều, run tay chân, ngủ gà, nôn nhiều, thở nhanh hoặc co giật; nếu xuất hiện cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay.
• Chăm sóc tại nhà đúng cách: Cho trẻ nghỉ ngơi, uống đủ nước, ăn thức ăn mềm, dễ nuốt và vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng để giảm đau do các vết loét.
• Dùng thuốc theo hướng dẫn: Chỉ sử dụng thuốc hạ sốt hoặc các thuốc điều trị theo chỉ định của nhân viên y tế; không tự ý dùng kháng sinh vì bệnh do virus gây ra.
• Hạn chế lây lan: Cho trẻ nghỉ học, tránh tiếp xúc với trẻ khác, không dùng chung đồ dùng cá nhân và rửa tay thường xuyên cho cả trẻ và người chăm sóc.
• Giữ vệ sinh môi trường: Thường xuyên vệ sinh, khử khuẩn đồ chơi, vật dụng và các bề mặt trẻ tiếp xúc để giảm nguy cơ phát tán virus trong gia đình.
• Tái khám khi cần thiết: Tuân thủ lịch hẹn của bác sĩ và đưa trẻ đi khám ngay nếu triệu chứng kéo dài, không cải thiện hoặc có dấu hiệu bất thường.

Tay chân miệng vẫn là bệnh truyền nhiễm tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với trẻ nhỏ, đặc biệt trong mùa hè - thu. Trong bối cảnh virus tay chân miệng đang thay đổi, việc chủ động phòng bệnh, nhận biết sớm dấu hiệu cảnh báo và đưa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong giảm nguy cơ biến chứng. Sự phối hợp giữa gia đình và ngành y tế sẽ góp phần kiểm soát dịch bệnh, bảo vệ sức khỏe trẻ em và hạn chế các ca bệnh nặng.