Các bệnh lây qua đường máu: Nguyên nhân, đường lây và cách phòng ngừa

Máu và một số dịch cơ thể có thể chứa tác nhân gây bệnh như virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng. Khi tiếp xúc với nguồn máu nhiễm bệnh mà không có biện pháp bảo vệ phù hợp, nguy cơ lây truyền có thể xảy ra.

5 bệnh lây qua đường máu phổ biến hiện nay

Các bệnh lây qua đường máu là những bệnh có thể truyền từ người này sang người khác thông qua máu hoặc dịch cơ thể có chứa mầm bệnh. Một số bệnh còn có thể lây qua quan hệ tình dục, từ mẹ sang con hoặc khi sử dụng chung các dụng cụ xuyên qua da không được vô khuẩn.

Dưới đây là những bệnh thường gặp.

Viêm gan B

Viêm gan B do virus viêm gan B (HBV) gây ra và là một trong những bệnh lây qua đường máu phổ biến nhất hiện nay. Bệnh có thể diễn tiến từ cấp tính sang mạn tính, làm tăng nguy cơ xơ gan, suy gan và ung thư gan nếu không được phát hiện, theo dõi hoặc điều trị phù hợp.

Virus viêm gan B có thể lây qua:

• Tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể nhiễm virus.
• Dùng chung kim tiêm hoặc vật sắc nhọn.
• Quan hệ tình dục không an toàn.
• Lây truyền từ mẹ sang con trong quá trình sinh.

Nhiều trường hợp nhiễm HBV không có triệu chứng ở giai đoạn đầu nên người bệnh có thể vô tình lây virus cho người khác.

Viêm gan C

Viêm gan C do virus HCV gây ra, chủ yếu lây truyền qua đường máu. Bệnh thường diễn tiến âm thầm trong nhiều năm và có thể dẫn đến viêm gan mạn tính, xơ gan hoặc ung thư gan.

Các trường hợp có nguy cơ gồm:

• Dùng chung kim tiêm.
• Truyền máu hoặc ghép tạng không được sàng lọc trước đây.
• Tiếp xúc nghề nghiệp với máu.
• Thực hiện xăm hình hoặc xỏ khuyên bằng dụng cụ không được tiệt khuẩn đúng cách.

Hiện nay chưa có vắc xin phòng viêm gan C, vì vậy việc phòng tránh phơi nhiễm đóng vai trò rất quan trọng.

HIV/AIDS

HIV là virus gây suy giảm miễn dịch ở người. Nếu không được điều trị, HIV có thể tiến triển thành AIDS, khiến cơ thể dễ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội và một số bệnh ung thư.

Virus HIV có thể lây qua:

• Máu.
• Quan hệ tình dục không an toàn.
• Dùng chung kim tiêm.
• Từ mẹ sang con trong thai kỳ, khi sinh hoặc cho con bú.

Người nhiễm HIV vẫn có thể sống khỏe mạnh trong nhiều năm nếu được chẩn đoán sớm và điều trị bằng thuốc kháng virus theo hướng dẫn của bác sĩ.

Giang mai

Giang mai chủ yếu lây qua tiếp xúc trực tiếp với tổn thương nhiễm Treponema pallidum trong quan hệ tình dục. Bệnh cũng có thể truyền từ mẹ sang thai và, hiếm gặp hơn trong điều kiện có sàng lọc máu, qua truyền máu nhiễm khuẩn.

Nếu không được điều trị, giang mai có thể ảnh hưởng đến tim mạch, thần kinh và nhiều cơ quan khác.

Sốt rét

Sốt rét là bệnh do ký sinh trùng Plasmodium gây ra. Mặc dù muỗi Anopheles là đường lây truyền chính, ký sinh trùng sốt rét cũng có thể lây qua truyền máu, dùng chung kim tiêm hoặc ghép tạng trong một số trường hợp hiếm gặp.

Vì vậy, việc sàng lọc máu trước truyền và bảo đảm an toàn trong các thủ thuật y tế vẫn rất cần thiết.

Các bệnh lây qua đường máu lây truyền như thế nào?

Các bệnh lây qua đường máu có thể truyền qua nhiều hình thức tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể chứa mầm bệnh, không chỉ qua truyền máu. Những con đường thường gặp gồm:

Bảng dưới đây tổng hợp những con đường lây truyền thường gặp:

Nguy cơ cũng có thể tăng khi dùng chung dao cạo râu, bấm móng tay hoặc bàn chải đánh răng nếu các vật dụng này dính máu.

Ngược lại, HIV, viêm gan B và viêm gan C không lây qua bắt tay, ôm, ăn uống chung, ho, hắt hơi, dùng chung nhà vệ sinh hoặc muỗi đốt.

Không phải mọi lần tiếp xúc với máu đều dẫn đến lây nhiễm. Tuy nhiên, nếu bị kim đâm hoặc máu bắn vào mắt, mũi, miệng hay vùng da tổn thương, cần sơ cứu và đến cơ sở y tế sớm để được đánh giá nguy cơ.

Những ai có nguy cơ mắc bệnh lây qua đường máu?

Bất kỳ ai cũng có thể mắc bệnh nếu tiếp xúc với nguồn máu hoặc dịch cơ thể nhiễm mầm bệnh. Tuy nhiên, một số nhóm có nguy cơ cao hơn do tính chất công việc, hành vi hoặc tình trạng sức khỏe.

Các nhóm có nguy cơ gồm:

• Nhân viên y tế: Thường xuyên tiếp xúc với máu và dịch cơ thể, có nguy cơ bị kim đâm hoặc tai nạn nghề nghiệp.
• Người sử dụng chung kim tiêm: Là nhóm có nguy cơ cao lây nhiễm HIV, viêm gan B và viêm gan C.
• Người có nhiều bạn tình hoặc quan hệ tình dục không an toàn: Tăng nguy cơ mắc HIV, viêm gan B và giang mai.
• Người xăm hình, xỏ khuyên hoặc thực hiện thủ thuật tại cơ sở không đảm bảo vô khuẩn: Có thể tiếp xúc với dụng cụ nhiễm mầm bệnh.
• Người sống chung với người mắc viêm gan B hoặc HIV: Có nguy cơ nếu dùng chung vật dụng cá nhân dính máu như dao cạo râu, bàn chải đánh răng hoặc bấm móng tay.
• Trẻ sinh từ mẹ nhiễm viêm gan B hoặc HIV: Có thể bị lây truyền từ mẹ sang con nếu không được dự phòng đúng cách.

Nguy cơ mắc bệnh không phụ thuộc vào tuổi hay nghề nghiệp mà chủ yếu liên quan đến mức độ phơi nhiễm và các hành vi nguy cơ. Vì vậy, chủ động phòng ngừa vẫn là biện pháp hiệu quả nhất.

Cách phòng bệnh lây qua đường máu hiệu quả

Hiểu rõ cách phòng bệnh lây qua đường máu giúp giảm nguy cơ phơi nhiễm và bảo vệ sức khỏe cho bản thân cũng như cộng đồng.

Bạn nên thực hiện các biện pháp sau:

• Không dùng chung kim tiêm, dao cạo râu, bàn chải đánh răng hoặc các vật dụng có thể dính máu.
• Quan hệ tình dục an toàn và sử dụng bao cao su đúng cách.
• Chỉ truyền máu hoặc thực hiện các thủ thuật y tế tại cơ sở uy tín.
• Lựa chọn cơ sở xăm hình, xỏ khuyên hoặc làm đẹp bảo đảm vô khuẩn.
• Mang găng tay và phương tiện bảo hộ khi tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể nếu tính chất công việc yêu cầu.
• Khám sức khỏe và xét nghiệm khi thuộc nhóm nguy cơ hoặc sau khi có phơi nhiễm.
• Đến cơ sở y tế ngay nếu bị kim đâm hoặc nghi ngờ tiếp xúc với máu nhiễm bệnh để được tư vấn xử trí kịp thời.

Những biện pháp này không chỉ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh mà còn hạn chế lây truyền cho người khác.

Có thể phòng bệnh lây qua đường máu bằng vắc xin không?

Không phải tất cả các bệnh lây qua đường máu đều có vắc xin phòng ngừa. Hiện nay, chỉ một số bệnh đã có vắc xin, trong khi nhiều bệnh khác chủ yếu dựa vào điều trị, kiểm soát hoặc phòng tránh phơi nhiễm để giảm nguy cơ mắc bệnh.

Trong các bệnh trên, viêm gan B là bệnh có vắc xin phòng ngừa hiệu quả. Trẻ sơ sinh nên được tiêm mũi vắc xin đầu tiên càng sớm càng tốt sau sinh, trong khi người lớn chưa có miễn dịch hoặc thuộc nhóm nguy cơ cũng nên tiêm đầy đủ theo khuyến cáo.

Đối với viêm gan C, HIV và giang mai, hiện chưa có vắc xin phòng bệnh được sử dụng rộng rãi. Vì vậy, việc phòng ngừa chủ yếu dựa vào các biện pháp như không dùng chung kim tiêm, quan hệ tình dục an toàn, sử dụng dụng cụ vô khuẩn khi thực hiện thủ thuật và khám sàng lọc khi có nguy cơ phơi nhiễm.

Các bệnh lây qua đường máu có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe nhưng phần lớn đều có thể phòng ngừa nếu hiểu rõ đường lây truyền và chủ động thực hiện các biện pháp bảo vệ. Không dùng chung vật dụng cá nhân có nguy cơ dính máu, quan hệ tình dục an toàn, lựa chọn cơ sở y tế uy tín và xử trí kịp thời khi phơi nhiễm là những cách giảm nguy cơ lây nhiễm hiệu quả.

Đối với những bệnh đã có vắc xin như viêm gan B, tiêm chủng đầy đủ là biện pháp phòng bệnh chủ động được khuyến cáo. Bạn có thể đến Tiêm chủng Long Châu để được tư vấn, xây dựng lịch tiêm phù hợp và bảo vệ sức khỏe cho bản thân cũng như gia đình.