Bong gân bàn chân: Nguyên nhân, triệu chứng và cách xử trí

Bàn chân là khớp chịu trọng lượng cơ thể và tham gia hầu hết các hoạt động đi lại, chạy nhảy. Bong gân xảy ra khi dây chằng quanh khớp bị giãn hoặc rách do té ngã, vận động sai kỹ thuật hay chịu lực mạnh đột ngột. Việc nắm rõ nguyên nhân và nhận biết sớm dấu hiệu bong gân bàn chân sẽ giúp áp dụng phương pháp xử trí hiệu quả, hồi phục nhanh, giảm đau sưng và hạn chế biến chứng lâu dài.

Bong gân bàn chân là gì?

Bong gân bàn chân là tình trạng tổn thương các dây chằng nằm ở vùng bàn chân. Dây chằng là các dải mô liên kết mạnh mẽ, có nhiệm vụ kết nối các xương lại với nhau, tạo nên cấu trúc vững chắc và ổn định cho các khớp nhỏ trong bàn chân.

Bong gân bàn chân thường xảy ra khi bàn chân bị gập, xoắn, hoặc chịu một lực tác động mạnh bất ngờ vượt quá giới hạn chịu đựng sinh lý của dây chằng. Chấn thương này có thể xảy ra ở nhiều vị trí, nhưng phổ biến nhất là bong gân giữa bàn chân hoặc bong gân các khớp ngón chân.

Bong gân bàn chân được phân loại theo ba mức độ nghiêm trọng:

• Cấp độ nhẹ: Dây chằng chỉ bị kéo giãn. Đau và sưng nhẹ, khớp vẫn ổn định.
• Cấp độ trung bình: Dây chằng bị rách một phần. Đau và sưng rõ rệt, khớp lỏng lẻo nhẹ.
• Cấp độ nặng: Dây chằng rách hoặc đứt hoàn toàn. Mất ổn định khớp nghiêm trọng, có thể kèm theo tổn thương xương.

Nguyên nhân gây bong gân bàn chân

Bàn chân là bộ phận chịu toàn bộ trọng lượng cơ thể và thực hiện chức năng tiếp đất, do đó, các hoạt động hàng ngày và thể thao đều tiềm ẩn nguy cơ chấn thương:

Vận động mạnh

Chạy, nhảy, đá bóng, cầu lông hoặc các môn thể thao đòi hỏi bật nhảy, đổi hướng nhanh khiến dây chằng bị căng quá mức. Các động tác tiếp đất sai kỹ thuật, xoay chân đột ngột dễ gây bong gân. Người chơi thể thao không khởi động kỹ càng có nguy cơ cao hơn.

Đi giày dép không phù hợp

Giày cao gót, quá chật, quá lỏng hoặc đế mỏng làm giảm độ ổn định khớp bàn chân. Khi vận động, lực tác động lên dây chằng lớn hơn khả năng chịu đựng, dẫn đến bong gân.

Tai nạn sinh hoạt

Trượt chân, vấp ngã trên sàn trơn, bậc thang hoặc bề mặt không bằng phẳng là nguyên nhân thường gặp. Ngay cả những sinh hoạt đơn giản như bước hụt chân hoặc vấp vật cứng cũng có thể gây bong gân bàn chân.

Địa hình gồ ghề, bề mặt cứng

Đi bộ, chạy hoặc tập luyện trên nền đá, bê tông, địa hình không bằng phẳng khiến bàn chân dễ bị xoắn, gập hoặc lệch khỏi tư thế sinh lý.

Yếu tố khác

Tuổi tác, cơ bàn chân yếu, tiền sử chấn thương hoặc dây chằng kém đàn hồi đều làm tăng nguy cơ bong gân. Người lớn tuổi, đặc biệt trên 50 tuổi, cần chú ý phòng ngừa vì dây chằng và gân co giãn kém hơn, hồi phục chậm hơn.

Triệu chứng nhận biết bong gân bàn chân

Việc nhận biết chính xác các triệu chứng của bong gân bàn chân là bước đầu tiên và quan trọng để xử trí kịp thời, ngăn ngừa tổn thương tiến triển nặng hơn.

• Đau nhói hoặc âm ỉ ở bàn chân, tăng khi gập, duỗi hoặc mang trọng lượng cơ thể. Cơn đau có thể lan sang cổ chân, mu bàn chân và các ngón gần đó, gây khó khăn khi đi bộ, đứng lâu hoặc chạy nhảy.
• Sưng và bầm tím xuất hiện nhanh, đôi khi căng và nóng. Vùng sưng hạn chế vận động, gây khó mang giày và ảnh hưởng sinh hoạt hàng ngày.
• Hạn chế vận động: Khó gập, duỗi, xoay hoặc nghiêng bàn chân, ảnh hưởng khả năng di chuyển và giữ thăng bằng.
• Trường hợp nặng: Biến dạng khớp, mất vững, tê bì hoặc yếu cơ. Có thể kèm rách hoàn toàn dây chằng hoặc gãy xương kèm theo, cần thăm khám y tế ngay.

Nhận biết đúng triệu chứng giúp phân biệt bong gân bàn chân với các chấn thương khác như trật khớp, gãy xương hay rách gân, từ đó xử trí phù hợp.

Cách xử trí bong gân bàn chân

Nguyên tắc RICE

RICE là phương pháp sơ cứu nền tảng trong 48 - 72 giờ đầu, mục tiêu giảm đau, kiểm soát sưng và ngăn ngừa tổn thương thêm:

• Rest - nghỉ ngơi: Hạn chế đi lại, tránh đặt trọng lượng lên bàn chân bị thương. Dùng nạng hoặc gậy hỗ trợ đi lại đối với cấp độ 2 - 3.
• Ice - chườm lạnh: Túi đá bọc khăn mềm áp lên bàn chân 15 - 20 phút/lần, 2 - 3 lần/ngày, giúp co mạch, giảm viêm, sưng và đau. Không chườm trực tiếp lên da.
• Compression - băng ép: Dùng băng thun quấn vừa phải để hỗ trợ khớp, giảm phù nề. Tháo băng nếu thấy tê bì hoặc đau tăng.
• Elevation - kê cao chân: Nâng bàn chân cao hơn tim khi nghỉ ngơi giúp dẫn lưu dịch phù nề, giảm sưng hiệu quả.

Dùng thuốc giảm đau, kháng viêm

Paracetamol hoặc các thuốc NSAIDs như Ibuprofen, Diclofenac có tác dụng giảm đau và hạn chế tình trạng viêm. Người bệnh cần tuân thủ đúng liều lượng, không tự ý kéo dài thời gian dùng để tránh gây ảnh hưởng xấu đến gan, thận và dạ dày.

Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng

Khi sưng và đau giảm:

• Khôi phục tầm vận động: Co - duỗi, xoay bàn chân để chống cứng khớp.
• Tăng cường sức mạnh cơ: Bài tập dùng dây thun hoặc tạ nhẹ để củng cố cơ quanh bàn chân.
• Huấn luyện cảm thụ bản thể: Các bài tập giữ thăng bằng, đứng một chân, tập trên tấm đệm không ổn định giúp phòng ngừa tái chấn thương.

Trường hợp nặng

Khi bong gân ở mức độ nghiêm trọng hoặc dây chằng bị rách hoàn toàn, người bệnh có thể cần được bó bột, sử dụng nẹp chuyên dụng hoặc tiến hành phẫu thuật tái tạo dây chằng. Sau phẫu thuật, việc tuân thủ chương trình vật lý trị liệu lâu dài là rất quan trọng để phục hồi khả năng đi lại, vận động và duy trì sự ổn định của khớp.

Nhìn chung, bong gân bàn chân nếu được nhận biết sớm và xử trí khoa học sẽ hồi phục tốt, giảm đau, sưng và duy trì khả năng vận động. Áp dụng nguyên tắc RICE, dùng thuốc theo chỉ định, kết hợp vật lý trị liệu và phòng ngừa đúng cách là yếu tố then chốt để bảo vệ khớp bàn chân, ngăn tái chấn thương và đảm bảo sinh hoạt, lao động cũng như tham gia thể thao an toàn lâu dài.