Vì sao tay chân miệng có thể gây viêm não? Chuyên gia giải đáp

Những ngày chăm con mắc tay chân miệng tại nhà, người mẹ luôn cẩn thận làm theo từng hướng dẫn của bác sĩ. Thấy cơn sốt dần thuyên giảm, những nốt phỏng nước ở lòng bàn tay, bàn chân cũng bắt đầu khô lại, chị nhẹ nhõm hơn, nghĩ rằng con đang từng ngày hồi phục.

Thế nhưng, cảm giác yên tâm ấy đã biến mất khi chị tình cờ thấy tin tức một em bé mắc tay chân miệng bị biến chứng viêm não. Nhìn con, chị không khỏi lo lắng: Liệu con mình có đang đối mặt với nguy cơ tương tự? Liệu những dấu hiệu bình thường hiện tại có đang che giấu một biến chứng nguy hiểm nào đó?

Theo bác sĩ Nguyễn Thị Thái, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu, "hầu hết các ca bệnh tay chân miệng đều diễn biến nhẹ, nhưng không vì thế mà chúng ta chủ quan, bởi biến chứng viêm não - màng não có thể xuất hiện và diễn tiến rất nhanh nếu không được phát hiện sớm."

Để không rơi vào trạng thái lo lắng thái quá nhưng vẫn đảm bảo an toàn cho trẻ, cha mẹ cần hiểu rõ mối liên hệ giữa bệnh tay chân miệng và viêm não, cũng như cách nhận diện những tín hiệu cảnh báo từ cơ thể trẻ.

Vì sao tay chân miệng có thể gây biến chứng viêm não?

Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do các virus đường ruột gây ra, thường gặp ở trẻ nhỏ với biểu hiện sốt, loét miệng và nổi phỏng nước ở lòng bàn tay, bàn chân. Phần lớn trẻ mắc bệnh có triệu chứng nhẹ và hồi phục. Thế nhưng, một số trường hợp có thể tiến triển nặng, gây biến chứng thần kinh như viêm não, viêm màng não hoặc viêm não thân não. Nguy cơ này đặc biệt đáng lưu ý ở trẻ dưới 3 tuổi, khi các nghiên cứu được tổng hợp trong một bài báo năm 2024 ghi nhận sự gia tăng tử vong liên quan đến biến chứng viêm não thân não ở bệnh nhân tay chân miệng, chủ yếu trong nhóm tuổi này.

Trong số các tác nhân gây bệnh, Enterovirus A71 (EV-A71, thường gọi là EV71) đặc biệt đáng lưu ý vì có liên quan đến nhiều trường hợp tay chân miệng nặng kèm biến chứng thần kinh. Loại virus này có khả năng xâm nhập và gây tổn thương hệ thần kinh trung ương, bao gồm não và tủy sống.

Các nghiên cứu cho thấy EV71 có thể gây phản ứng viêm và ảnh hưởng đến hàng rào máu não, vốn có vai trò bảo vệ não khỏi những tác nhân gây hại. Khi hệ thần kinh bị tổn thương, trẻ có nguy cơ xuất hiện các biến chứng nghiêm trọng, trong đó có viêm não. Tuy nhiên, không phải trẻ nhiễm EV71 nào cũng gặp biến chứng này.

Dấu hiệu cảnh báo trẻ có nguy cơ biến chứng viêm não

Biến chứng thần kinh ở trẻ mắc tay chân miệng có thể tiến triển nhanh. Vì vậy, việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo đóng vai trò quan trọng. Khi bệnh chuyển nặng, ngoài những biểu hiện thường gặp như sốt, loét miệng và nốt phỏng nước, trẻ có thể xuất hiện các triệu chứng liên quan đến hệ thần kinh hoặc tim phổi.

Bác sĩ Nguyễn Thị Thái nhấn mạnh, khi trẻ xuất hiện một trong các dấu hiệu dưới đây, cha mẹ cần đưa trẻ nhập viện cấp cứu ngay để can thiệp kịp thời, tránh những di chứng vĩnh viễn hoặc tử vong:

• Sốt trên 39°C hoặc kéo dài trên 48 giờ, đặc biệt khi khó hạ sốt;
• Giật mình chới với bất thường, nhất là khi trẻ thiu thiu ngủ hoặc đang ngủ;
• Quấy khóc vô cớ kéo dài, kích thích bất thường, lừ đừ hoặc thay đổi ý thức;
• Đi đứng loạng choạng, run chi hoặc co giật;
• Thở nhanh, khó thở hoặc tim đập nhanh bất thường (đặc biệt khi không sốt);
• Nôn ói nhiều;
• Không bú hoặc ăn bú quá ít;
• Da nổi vân tím.

Cách chủ động phòng ngừa biến chứng nguy hiểm ở trẻ

Hiện nay, chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu được chứng minh hiệu quả trong điều trị thường quy bệnh tay chân miệng. Việc điều trị chủ yếu là chăm sóc, kiểm soát triệu chứng và theo dõi sát để phát hiện, xử trí kịp thời các biến chứng. Do đó, việc phòng bệnh và phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường có vai trò quan trọng. Cụ thể, Bộ Y tế khuyến cáo các biện pháp phòng bệnh như sau:

• Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng dưới vòi nước chảy cho cả người lớn và trẻ em, đặc biệt là trước khi chế biến thức ăn và sau khi thay tã, chăm sóc trẻ bệnh.
• Vệ sinh sạch sẽ các bề mặt, đồ chơi, dụng cụ sinh hoạt của trẻ bằng chất khử trùng.
• Hạn chế cho trẻ tiếp xúc với trẻ khác đang mắc bệnh.
• Nếu trẻ mắc bệnh, nên cho trẻ nghỉ học, tránh đến khu vui chơi tập trung trong 7-10 ngày đầu kể từ khi khởi bệnh và không đi bơi khi chưa khỏi bệnh.
• Theo dõi sát sao các biểu hiện sốt, loét miệng, phỏng nước của tất cả thành viên trong gia đình để thông báo kịp thời cho cơ quan y tế.

Tiêm vắc xin phòng tay chân miệng do EV71: Giải pháp bảo vệ tối ưu

Một trong những tiến bộ trong phòng ngừa tay chân miệng là sự ra đời của vắc xin EV71 bất hoạt. Vắc xin này đã được chứng minh có hiệu quả bảo vệ cao trước bệnh tay chân miệng do EV-A71 - tác nhân liên quan đến các trường hợp bệnh nặng và biến chứng thần kinh.

Vắc xin EV71 không chỉ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh tay chân miệng do virus EV71 mà còn góp phần giảm nguy cơ bệnh nặng. Các thử nghiệm cho thấy vắc xin có khả năng bảo vệ trẻ khỏi các biến chứng thần kinh nặng và giảm đáng kể tỷ lệ tử vong. Cụ thể, một số nghiên cứu ghi nhận vắc xin đạt hiệu quả lên đến 95% trong vòng 12 tháng đối với nhóm đối tượng chỉ định.

Bác sĩ Nguyễn Thị Thái cho biết, "tại Việt Nam, vắc xin phòng bệnh tay chân miệng do virus EV71 đã được Bộ Y tế cấp phép lưu hành từ tháng 3/2026. Cha mẹ có thể trao đổi với bác sĩ để được tư vấn tiêm chủng phù hợp cho trẻ, qua đó giúp giảm nguy cơ mắc bệnh do EV71 và các biến chứng nghiêm trọng liên quan đến virus này."

Hy vọng bài viết trên đây đã giúp cha mẹ biết được vì sao tay chân miệng có thể gây biến chứng viêm não. Nỗi lo về biến chứng này là hoàn toàn chính đáng, nhưng thay vì lo lắng, cha mẹ hãy chuyển hóa nó thành sự chủ động trong theo dõi và phòng ngừa. Khi hiểu rõ những tín hiệu từ cơ thể trẻ và trang bị lá chắn vắc xin, ranh giới mong manh giữa bệnh nhẹ và biến chứng nặng sẽ được kiểm soát an toàn hơn.

Liên hệ Trung tâm Tiêm chủng Long Châu để được tư vấn tiêm vắc xin phòng tay chân miệng do EV71 phù hợp với độ tuổi và sức khỏe của trẻ ngay.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.