Sỏi bùn túi mật là gì? Triệu chứng, nguyên nhân và cách điều trị

Sỏi bùn túi mật (còn gọi là cặn bùn túi mật hoặc bùn mật) là một tình trạng đặc trưng bởi sự tích tụ các hạt nhỏ bên trong túi mật. Về bản chất, sỏi bùn túi mật hình thành khi mật bị ứ đọng trong túi mật lâu ngày, bắt đầu tạo ra các hạt nhỏ, sau đó biến thành bùn. Sỏi bùn túi mật có thể dẫn đến sự hình thành sỏi mật theo thời gian nếu không được giải quyết.

Thành phần của sỏi bùn túi mật có thể khác nhau tùy thuộc vào nguyên nhân, nhưng thường bao gồm các tinh thể cholesterol monohydrate, canxi bilirubinate, các hạt canxi bilirubinate, các tinh thể cholesterol, khoáng chất, phức hợp protein-lipid, protein mucin hòa tan và các chất cặn không xác định.

Những dấu hiệu và triệu chứng của sỏi bùn túi mật

Hầu hết những người bị sỏi bùn túi mật không có triệu chứng (không đau) và tình trạng này có thể tự khỏi. Nhiều người chỉ phát hiện ra sỏi bùn trong quá trình siêu âm hoặc khi tìm kiếm nguyên nhân gây đau bụng hoặc đau lưng bên phải. Tuy nhiên, một nghiên cứu cho thấy 10% đến 15% người mắc sỏi bùn túi mật có thể có triệu chứng và các triệu chứng thường tương tự như triệu chứng của viêm túi mật cấp tính hoặc sỏi mật. Các triệu chứng phổ biến khi có vấn đề về túi mật (có thể bao gồm sỏi bùn túi mật) là:

Đau bụng/đau quặn mật: Cơn đau đột ngột, dữ dội ở vùng hạ sườn phải. Cơn đau có thể lan ra lưng hoặc dưới xương bả vai phải. Cơn đau có thể tăng lên ngay sau bữa ăn. Đau có thể xảy ra từng cơn, hay tái lại sau khi ăn một bữa ăn nhiều chất béo.

Các triệu chứng khác:

• Buồn nôn và nôn mửa.
• Phân bất thường: Phân nhạt màu hoặc màu sáng, phân mỡ hoặc phân giống như đất sét/bùn đen.
• Dấu hiệu khác: Đầy hơi, khó tiêu kéo dài và đầy hơi, sốt, tiêu chảy hoặc phân lỏng, sụt cân không rõ nguyên nhân, đau ngực hoặc đau vai phải.

Tác động của sỏi bùn túi mật với sức khỏe 

Sỏi bùn túi mật không phải lúc nào cũng gây ra các vấn đề nghiêm trọng vì nó có thể tự biến mất mà không cần điều trị. Tuy nhiên, sự tích tụ này là một yếu tố nguy cơ dẫn đến các vấn đề tiêu hóa và hình thành sỏi mật. Trong trường hợp sỏi bùn kéo dài hoặc gây triệu chứng, nó có thể gây ra sự khó chịu với khoảng 10% đến 15% những người bị đau bụng do sỏi bùn túi mật sẽ tiếp tục có các triệu chứng của bệnh túi mật.

Biến chứng có thể gặp khi mắc sỏi bùn túi mật

Nếu không được điều trị hoặc theo dõi kịp thời, sỏi bùn túi mật có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm.

• Hình thành sỏi mật: Sỏi bùn là tiền thân của sỏi túi mật. Khoảng 5% đến 15% người bị đau bụng do sỏi bùn sẽ tiến triển thành sỏi mật. Nghiên cứu cho thấy có tới 20% người có sỏi bùn túi mật cuối cùng sẽ phát triển thành sỏi mật.

• Viêm túi mật: Sỏi bùn túi mật có thể trực tiếp gây ra hoặc góp phần dẫn đến viêm túi mật. Viêm túi mật có thể khiến dịch mật bị mắc kẹt lại, gây đau, nôn mửa và đầy hơi.

• Viêm tụy cấp: Sỏi bùn túi mật có thể gây viêm tụy cấp tính, xảy ra khi sỏi bùn hoặc sỏi mật chặn ống tụy, khiến các enzyme tiêu hóa tự hoạt động trong tuyến tụy thay vì trong ruột. Viêm tụy cấp có thể gây ra phản ứng toàn thân, dẫn đến sốc, thậm chí tử vong. Sỏi bùn túi mật là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm tụy cấp không rõ nguyên nhân (một nghiên cứu cho thấy 74% trường hợp có sỏi bùn).

• Tắc nghẽn ống mật: Sỏi bùn hoặc sỏi mật có thể làm tắc nghẽn ống mật chủ, gây đau và các triệu chứng khác.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bạn cần gặp bác sĩ càng sớm càng tốt nếu gặp bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• Cơn đau mới hoặc tồi tệ hơn.
• Đau bụng dữ dội, đặc biệt là ở vùng trên bên phải, không rõ nguyên nhân.
• Đau dai dẳng ở bụng trên bên phải kèm theo buồn nôn, nôn mửa hoặc vàng da.
• Sốt, sụt cân đột ngột không giải thích được hoặc những thay đổi bất thường trong thói quen đại tiện.
• Cơn đau bụng kèm theo các triệu chứng của viêm tụy cấp như sốt, buồn nôn, nôn mửa, đổ mồ hôi, vàng da, tiêu chảy hoặc đầy hơi.

Sỏi bùn túi mật hình thành chủ yếu do dịch mật bị ứ đọng, tức là mật ở lại trong túi mật lâu hơn mức cần thiết. Đồng thời có sự mất cân bằng trong các thành phần của mật, chẳng hạn như cholesterol hoặc canxi bilirubinat quá mức.

Những ai có nguy cơ mắc phải sỏi bùn túi mật?

Các nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ mắc bệnh túi mật hoặc sỏi bùn cao hơn:

• Nữ giới: Thường có xu hướng mắc các bệnh về túi mật cao hơn nam giới.
• Người lớn tuổi.
• Người Mỹ gốc Mexico và Người Mỹ bản địa.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải sỏi bùn túi mật

Những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải sỏi bùn túi mật:

• Thay đổi cân nặng nhanh chóng: Giảm cân nhanh chóng (đặc biệt là giảm nhiều cân, chế độ ăn kiêng rất ít calo hoặc phẫu thuật giảm cân) có thể làm tăng nguy cơ hình thành sỏi bùn và bệnh túi mật.
• Mang thai: Sỏi bùn túi mật phổ biến hơn khi mang thai vì mang thai là tác nhân gây căng thẳng cho túi mật, nhưng tình trạng này thường tự khỏi khi thai kỳ kết thúc.
• Tình trạng sức khỏe nghiêm trọng: Người bị bệnh nặng, ốm nặng hoặc suy cơ quan có nguy cơ cao hơn.
• Bệnh mãn tính và cấp tính: Xơ gan, tiểu đường hoặc kháng insulin, hội chứng chuyển hóa (tăng huyết áp, đường huyết cao, rối loạn mỡ máu, mỡ bụng), thiếu máu tan máu, bệnh Crohn và các tình trạng tiêu hóa khác ảnh hưởng đến sự hấp thụ chất dinh dưỡng, nhiễm trùng ống mật, viêm túi mật hoặc viêm tụy cấp.
• Chế độ dinh dưỡng không cân bằng: Mức cholesterol cao (bao gồm cả chế độ ăn giàu cholesterol), thiếu muối mật, mức triglyceride cao, mức cholesterol HDL thấp, chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt hoặc nhịn ăn lâu ngày.
• Yếu tố y khoa khác: Truyền dinh dưỡng qua tĩnh mạch, sử dụng một số loại thuốc nhất định, cấy ghép nội tạng, phẫu thuật dạ dày.
• Di truyền: Một số biến thể gen gọi là gen lithogenic (LITH) có thể khiến một người dễ phát triển sỏi mật hoặc bệnh túi mật hơn. Ước tính 25 đến 30% sỏi mật có triệu chứng có thể liên quan đến các biến thể gen LITH.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán sỏi bùn túi mật

Chẩn đoán sớm rất quan trọng để quản lý hiệu quả, ngăn ngừa các biến chứng như viêm tụy cấp hoặc viêm túi mật và giúp bác sĩ đưa ra kế hoạch điều trị thích hợp. Chẩn đoán sỏi bùn túi mật đòi hỏi sự kết hợp giữa thăm khám lâm sàng và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm.

• Thăm khám lâm sàng: Bác sĩ sẽ hỏi về tiền sử bệnh và các triệu chứng đặc biệt là tính chất của cơn đau bụng. Trong quá trình khám, bác sĩ sẽ ấn nhẹ vào các vị trí khác nhau trên bụng, thực hiện một số nghiệm pháp chuyên biệt để đưa ra hướng chẩn đoán.
• Siêu âm bụng: Đây là phương thức chẩn đoán hình ảnh chính để phát hiện sỏi bùn túi mật. Siêu âm sử dụng sóng âm để quan sát cấu trúc và cơ quan bên trong cơ thể. Sỏi bùn làm bật lại sóng âm, do đó có thể được nhìn thấy rõ ràng. Siêu âm là một cận lâm sàng hình ảnh có thể phát hiện mật bị đặc, sỏi hoặc bùn với độ chính xác cao.
• Xét nghiệm máu: Được chỉ định để kiểm tra các dấu hiệu nhiễm trùng, chức năng gan, mức cholesterol, bilirubin, men gan và men tụy.
• Chụp cắt lớp vi tính (CT)/chụp cộng hưởng từ (MRI): Các xét nghiệm hình ảnh này có thể cung cấp hình ảnh chi tiết hơn để xác nhận sự hiện diện của bùn.
• Siêu âm nội soi (EUS): Kết hợp nội soi và siêu âm để quan sát cấu trúc và thu thập dịch từ bên trong túi mật để phân tích tình trạng bệnh.
• Nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP): Một thủ thuật xâm lấn hơn, có thể được sử dụng để loại bỏ và kiểm tra cặn bùn trong phòng thí nghiệm.

Phương pháp điều trị sỏi bùn túi mật

Nội khoa

Nếu sỏi bùn túi mật không gây ra bất kỳ triệu chứng nào hoặc được tìm thấy ngẫu nhiên khi thăm khám các bệnh lý khác, có thể không cần điều trị ngay lập tức.

Theo dõi: Tiếp tục quan sát mà không cần điều trị có thể được áp dụng nếu sỏi bùn hình thành do một sự kiện như mang thai hoặc giảm cân nhanh vì nó có thể tự biến mất khi nguyên nhân kết thúc.

Thuốc điều trị: Bác sĩ có thể kê đơn thuốc để giúp hòa tan sỏi bùn hoặc sỏi mật nếu chúng có kích thước nhỏ. Actigall (ursodeoxycholic acid) là một loại thuốc có thể được sử dụng cho sỏi bùn, nhưng nó không được khuyến nghị nếu đã có sỏi mật thực sự.

Thay đổi lối sống: Điều chỉnh chế độ ăn uống và duy trì lối sống lành mạnh là bước đầu tiên trong quản lý sỏi bùn túi mật, nhằm giúp hòa tan cặn bùn và ngăn ngừa tái phát.

Ngoại khoa

Can thiệp phẫu thuật được xem xét khi các phương pháp nội khoa không hiệu quả hoặc khi sỏi bùn dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng hoặc gây đau dai dẳng.

Cắt bỏ túi mật: Việc cắt bỏ túi mật được khuyến nghị đặc biệt cho những người đang có triệu chứng hoặc khi sỏi bùn gây ra các biến chứng như viêm túi mật cấp, sỏi mật lớn làm tắc nghẽn hoặc cơn đau quặn mật tái phát.

Nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP): Là một thủ thuật xâm lấn tối thiểu được chỉ định đối với tình trạng sỏi kẹt ống mật chủ.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của sỏi bùn túi mật

Việc điều chỉnh lối sống là một phần quan trọng trong việc quản lý triệu chứng và ngăn ngừa sỏi bùn tái phát.

Chế độ dinh dưỡng

Một chế độ ăn uống lành mạnh, ưu tiên trái cây và rau quả, ít chất béo và đường là khuyến nghị chung để hỗ trợ sức khỏe túi mật.

• Ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ: Tăng cường thực phẩm giàu chất xơ như trái cây, rau, đậu, đậu Hà Lan và ngũ cốc nguyên hạt.
• Chất béo lành mạnh: Bổ sung các chất béo lành mạnh như dầu cá và dầu ô liu vào chế độ ăn.
• Hạn chế chất béo và đường: Tránh hoặc ăn ít carbohydrate tinh chế, đường, chất béo không lành mạnh (như trong món tráng miệng và đồ chiên rán) và thực phẩm chứa nhiều cholesterol.
• Caffeine: Một số nghiên cứu quan sát cho thấy uống cà phê có thể liên quan đến tỷ lệ mắc các vấn đề về túi mật thấp hơn.
• Uống đủ nước: Uống nhiều nước mỗi ngày để duy trì đủ nước cho cơ thể.

Chế độ sinh hoạt

• Quản lý cân nặng: Duy trì cân nặng khỏe mạnh và tránh tăng hoặc giảm cân đột ngột, nhanh chóng.
• Hoạt động thể chất: Tập thể dục thường xuyên và duy trì hoạt động thể chất.
• Hạn chế rượu: Tránh lạm dụng rượu, tốt nhất là kiêng hoàn toàn.
• Điều trị bệnh nền: Tập trung điều trị các tình trạng bệnh lý tiềm ẩn có thể gây ra sỏi bùn để nâng cao sức khỏe tổng quát.
• Phục hồi sau phẫu thuật (nếu có): Sau khi cắt bỏ túi mật, nên nghỉ ngơi đầy đủ, tăng dần hoạt động thể chất (như đi bộ nhẹ), tuân thủ hướng dẫn chăm sóc vết mổ và tham gia các cuộc hẹn tái khám để theo dõi tiến trình hồi phục.

Phương pháp phòng ngừa sỏi bùn túi mật hiệu quả

Việc phòng ngừa đặc hiệu chủ yếu tập trung vào việc quản lý các yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến thành phần của mật và chức năng túi mật:

• Chế độ ăn ít cholesterol và chất béo: Ăn một chế độ ăn cân bằng, hạn chế chất béo bão hòa và cholesterol.
• Tránh giảm cân cấp tốc: Giảm cân dần dần nếu bạn bị thừa cân vì giảm cân nhanh chóng làm tăng nguy cơ sỏi bùn.
• Tăng cường chất xơ và chất béo lành mạnh: Ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt, trái cây, rau và dầu ô liu.
• Hoạt động thể chất thường xuyên: Giúp thúc đẩy sức khỏe tiêu hóa và kiểm soát cân nặng.
• Quản lý bệnh lý nền: Điều trị hiệu quả các bệnh lý như tiểu đường, xơ gan hoặc hội chứng chuyển hóa.