Rò hậu môn là gì? Triệu chứng, nguyên nhân và phương pháp điều trị

Rò hậu môn là một tình trạng bệnh lý vùng hậu môn-trực tràng tương đối phổ biến. Đây là một tình trạng nhiễm khuẩn mạn tính tuyến hậu môn gây ra sự tắc nghẽn, tạo nên một đường hầm bất thường xuất phát từ bên trong hậu môn, thường là phần trên của ống hậu môn, xuyên qua các cơ hậu môn, mở thoát ra bên ngoài da. Khoảng một nửa số người bị nhiễm trùng tuyến hậu môn sẽ phát triển thành lỗ rò hậu môn mạn tính. Áp xe hình thành do tuyến hậu môn bị nhiễm trùng gây ra 75% các trường hợp rò hậu môn.

Việc phân loại rò hậu môn theo đường đi của bệnh lý này rất quan trọng để xác định phương pháp điều trị. Bác sĩ phân loại rò hậu môn dựa trên vị trí đường đi của chúng so với mối liên quan các cơ thắt hậu môn. Các loại rò hậu môn chính (theo Parks, Gordon, và Hardcastle, 1976):

• Rò giữa các cơ thắt: Đường rò đi qua cơ thắt trong và sau đó mở thoát ra ngoài qua không gian giữa cơ thắt trong và cơ thắt ngoài. Đây là loại phổ biến nhất, chiếm 50 - 80% các lỗ rò tuyến mật mã (tuyến tiềm ẩn gây ra các bệnh lý phức tạp, khó điều trị dứt điểm ở vùng hậu môn - trực tràng).
• Rò xuyên cơ thắt: Đường rò đi xuyên qua cả hai lớp cơ thắt hậu môn. Loại này đặt ra thách thức trong việc điều trị do liên quan đến chức năng của cả hai cơ thắt.
• Rò trên cơ thắt: Đường rò đi qua cơ thắt trong và sau đó đi vòng quanh cơ thắt ngoài. Chúng đi cao hơn cơ thắt ngoài và vượt qua cơ mu trực tràng trước khi đổi hướng đổ xuống để thoát ra lỗ mở bên ngoài.
• Rò ngoài cơ thắt: Đường rò đi vòng quanh cả hai cơ thắt và thường bắt nguồn từ trực tràng hơn là từ ống hậu môn, vì vậy nó không đến từ tuyến hậu môn.
• Rò hậu môn nông: Đường rò đi từ phần dưới của ống hậu môn, bên dưới các tuyến hậu môn qua da gần đó, bỏ qua các cơ. Loại này không bắt nguồn từ tuyến hậu môn.

Nếu đường rò liên quan đến nhiều cơ thắt, việc điều trị có thể phức tạp hơn do vấn đề bảo tồn chức năng cơ thắt ngoài việc xử lý rò đơn thuần.

Những dấu hiệu và triệu chứng của rò hậu môn

Những triệu chứng phổ biến trong bệnh lý rò hậu môn là:

• Đau hậu môn: Rò hậu môn thường gây đau nhói, đau dữ dội quanh hậu môn, cơn đau có thể tăng lên khi đi đại tiện, ho hoặc ngồi.
• Sưng và đỏ xung quanh hậu môn: Vùng da xung quanh hậu môn sưng, nóng và đỏ là dấu hiệu của nhiễm trùng đang hoạt động dưới da.
• Rỉ dịch: Dịch thoát ra từ một lỗ rò nào đó xung quanh hậu môn. Dịch thoát ra có thể bao gồm mủ, phân hoặc máu và có thể có mùi hôi khó chịu.

Các triệu chứng ít phổ biến hơn có thể bao gồm:

• Sốt.
• Đau khi đi tiểu.
• Khó kiểm soát việc giữ phân.

Bề ngoài, miệng lỗ rò hậu môn trông giống như một mụt mụn hay mụn nhọt trên da gần rìa hậu môn. Miệng mụt mụn hay mụn nhọt này thực chất là đầu ra ngoài cùng của một đường hầm, nối với ổ áp xe bên trong mở thoát ra ngoài qua lỗ rò. Lỗ rò có thể rỉ dịch như mủ, máu hoặc phân khi chạm vào da xung quanh. Một số lỗ rò cũ hơn có thể đóng lại, nhưng phần còn lại của đường hầm vẫn tồn tại gây đau và sưng cho đến khi lỗ rò mở lại để thoát dịch.

Tác động của rò hậu môn với sức khỏe 

Rò hậu môn không được điều trị thường sẽ không tự lành. Điều này có thể dẫn đến các biến chứng lâu dài, ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống. Rò hậu môn là một tình trạng bệnh lý có thể gây đau đớn cả về thể chất và tâm lý. Cơn đau không chỉ đeo bám mỗi khi người bệnh ngồi hay đi vệ sinh, mặt khác do bệnh lý xảy ra tại vùng kín đáo của cơ thể nên có thể gây mạc cảm tâm lý khiến bệnh nhân ngại đến với bác sĩ để được tư vấn, thăm khám và điều trị.

Biến chứng có thể gặp khi mắc phải rò hậu môn

Một số biến chứng có thể gặp phải nếu không sớm điều trị rò hậu môn như:

Nhiễm trùng: Đường rò bắt nguồn từ áp xe hoặc nhiễm trùng bên trong có thể tồn tại dai dẳng. Nhiễm trùng có thể biến mất ở vị trí ban đầu nhưng sau đó quay trở lại, hình thành áp xe mới. Đôi khi, lỗ rò có vẻ đang lành và đóng lại, nhưng nhiễm trùng và áp xe vẫn tồn tại nên tình trạng rỉ dịch vẫn tái phát sau đó và lại tạo thành đường rò mới với một lỗ rò khác.

Rò mở rộng: Một đường rò mãn tính không được điều trị có thể mở rộng theo các hướng mới, tạo ra các đường hầm phân nhánh và các lỗ mở mới trên da. Mặc dù chiếm tỷ lệ thấp, nhưng khi lỗ rò này xuất hiện thì bệnh lý trở nên phức tạp và khó điều trị hơn.

Ung thư: Ung thư hậu môn đôi khi được phát hiện trong các đường rò hậu môn đã tồn tại lâu năm. Tình trạng viêm và xói mòn mãn tính bên trong chỗ áp xe và nhiễm trùng là các yếu tố nguy cơ gây ung thư.

Đại tiện không tự chủ: Phẫu thuật điều trị rò hậu môn có thể dẫn đến mất khả năng kiểm soát bài tiết phân. Một số người có thể gặp khó khăn trong việc giữ hơi hoặc rò rỉ phân sau phẫu thuật.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

 Đối với các tình trạng bệnh lý hậu môn-trực tràng gây đau đớn và những biến chứng nghiêm trọng khác đi kèm, đừng nên cho rằng nó sẽ tự biến mất. Mặc dù trĩ có thể phổ biến hơn rò hậu môn và có thể gây đau hậu môn nhưng thường với mức độ ít, kèm máu lẫn trong phân, có thể thấy búi trĩ thò ra ngoài. Nếu bạn được chẩn đoán là và điều trị bệnh trĩ nhưng cơn đau vẫn tiếp tục dai dẳng, bạn cần sớm tìm đến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc bác sĩ phẫu thuật đại trực tràng để được thăm khám và chẩn đoán xác định lại.

Nguyên nhân phổ biến nhất của rò hậu môn là áp xe quanh hậu môn. Áp xe này thường hình thành trên tuyến hậu môn bị nhiễm trùng. Áp xe là một túi chứa mủ phát triển tại vị trí nhiễm trùng. Dịch mủ này cần tìm đường thoát ra nên tự tạo ra kênh dẫn lưu, hình thành đường rò và mở ra bên ngoài qua lỗ rò. Đôi khi áp xe được điều trị bằng phương pháp dẫn lưu vẫn hình thành đường rò do không hoàn toàn loại bỏ được nhiễm trùng, hoặc vết thương không lành hoàn toàn do đường rò vẫn còn tồn tại giữa ổ áp xe và da sau phẫu thuật.

Một số nguyên nhân gây rò hậu môn hiếm gặp hơn bao gồm:

• Bệnh viêm ruột (IBD) như bệnh Crohn.
• Các bệnh lây truyền qua đường tình dục (STI) ở hậu môn.
• Lao ảnh hưởng đến hậu môn.
• Chấn thương hoặc phẫu thuật trước đó ở hậu môn.
• Xạ trị ung thư vùng chậu.
• Bệnh Actinomycosis là một bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn hiếm gặp gây áp xe, đôi khi ở vùng quanh hậu môn.
• Viêm tuyến mồ hôi mủ là một bệnh da viêm mãn tính tạo ra áp xe ở tuyến mồ hôi, thỉnh thoảng xảy ra ở vùng quanh hậu môn và gây áp xe.

Những ai có nguy cơ mắc phải rò hậu môn?

Rò hậu môn xảy ra thường xuyên hơn ở người trưởng thành khoảng 40 tuổi nhưng cũng có thể xảy ra ở người trẻ tuổi, đặc biệt nếu có tiền sử bệnh Crohn. Nam giới có nguy cơ mắc bệnh cao gấp đôi so với nữ giới.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải rò hậu môn

Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh gồm:

• Đã hoặc đang bị áp xe quanh hậu môn.
• Mắc bệnh viêm ruột (IBD) như bệnh Crohn.
• Có tiền sử phẫu thuật hoặc xạ trị vùng quanh hậu môn.
• Suy giảm miễn dịch hoặc dễ bị nhiễm trùng thường xuyên hơn.
• Có tiền sử STI mãn tính.

Các yếu tố nguy cơ khác bao gồm béo phì, đái tháo đường, tăng lipid máu, tiền sử phẫu thuật hậu môn-trực tràng và thậm chí là việc tiêu thụ quá nhiều muối. Hút thuốc lá cũng liên quan đến sự phát triển của áp xe và rò hậu môn cũng như tăng tỷ lệ tái phát rò hậu môn sau phẫu thuật.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán rò hậu môn

Rò hậu môn được nghĩ đến khi có một lỗ rò rỉ dịch dai dẳng. Việc tìm kiếm đường rò có thể dựa trên quy tắc Goodsall được sử dụng trong khám lâm sàng. Quy tắc này nói rằng, các lỗ mở trên da nằm ở phía trước (về phía bụng) so với đường ngang hậu môn thường được kết nối với ống hậu môn qua một đường rò thẳng. Trong khi đó, các lỗ mở nằm ở phía sau (về phía lưng) đường ngang này thường sẽ đi vào phía sau bên trong ống hậu môn.

Ngoài ra, để tìm vị trí, nguồn gốc bên trong của lỗ rò, bác sĩ có thể sử dụng ống nội soi (như ống soi hậu môn hoặc ống soi trực tràng) để tìm kiếm nguyên nhân gây nên đường rò như ổ áp xe hay vị trí nhiễm trùng hậu môn từ ở bên trong.

Các cận lâm sàng giúp chẩn đoán xác định bệnh và đánh giá mức độ ảnh hưởng của đường rò đến các cấu trúc xung quanh:

Chụp cộng hưởng từ (MRI): MRI là một xét nghiệm hình ảnh không xâm lấn cung cấp thông tin với mức chính xác cao độ, giúp bác sĩ biết về đường đi chi tiết của đường rò và ảnh hưởng của nó tới các cơ thắt, các cơ quan khác như thế nào. MRI là công cụ chẩn đoán tiền phẫu mạnh mẽ, đặc biệt đối với đường rò phức tạp hoặc những lỗ rò có lỗ mở ra da bên ngoài cách hậu môn hơn 2cm.

Siêu âm nội soi: Đây là một cận lâm sàng chỉ định thay thế MRI vì khả năng tạo ra hình ảnh tương tự MRI. Siêu âm nội trực tràng là một phương thức hữu ích khác để đánh giá áp xe. Việc đưa hydrogen peroxide vào đường rò qua lỗ rò bên ngoài giúp tăng độ chính xác của siêu âm hậu môn trong việc xác định cả đường rò và ổ áp xe.

Chụp đường rò cản quang: Đây là một cận lâm sàng tương tự kỹ thuật X-quang có cản quang, được thực hiện sau khi bác sĩ tiêm thuốc nhuộm vào đường rò qua lỗ rò bên ngoài. Thuốc nhuộm sẽ làm nổi bật lộ giới của đường rò. Bên cạnh đó, chụp CT rò cản quang cũng là một phương thức hữu ích và hiệu quả để xác định đường rò trước phẫu thuật.

Phương pháp điều trị rò hậu môn

Nội khoa

Nếu rò hậu môn do bệnh viêm ruột (IBD) và không bị nhiễm trùng, bác sĩ có thể thử điều trị bằng thuốc điều chỉnh miễn dịch như infliximab trước khi dùng đến phẫu thuật. Infliximab là phương pháp điều trị chính cho bệnh rò phức tạp liên quan đến bệnh Crohn. Nồng độ thuốc infliximab trong máu cao giúp cải thiện tỷ lệ lành rò quanh hậu môn ở bệnh nhân Crohn.

Bệnh nhân rò hậu môn do Crohn thường được điều trị bằng liệu pháp chống TNF alpha (anti-TNF alpha). Sau điều trị nội khoa, nếu đường rò vẫn tồn tại, Seton là phương pháp phẫu thuật chính thường được lựa chọn để sử dụng nhất ở những bệnh nhân này.

Trong bối cảnh áp xe hậu môn do tuyến, một số nghiên cứu cho thấy việc sử dụng kháng sinh trong 5 đến 10 ngày sau khi rạch và dẫn lưu áp xe có thể làm giảm tỷ lệ hình thành rò hậu môn.

Ngoại khoa

Đường rò đơn giản

Nếu đường rò hậu môn chỉ ảnh hưởng đến một số cơ và không có nhánh (đường rò đơn giản) thì phẫu thuật xẻ mở đường rò là phương pháp điều trị phẫu thuật phổ biến nhất và hiệu quả nhất cho đường rò đơn giản. Sau khi cắt xuyên qua "mái" của đường rò, các bác sĩ có thể cần lọc bỏ mô nhiễm trùng để tăng hiệu quả điều trị.

Đường rò phức tạp

Đường rò được coi là phức tạp khi liên quan đáng kể đến số lượng cùng chức năng của các cơ thắt, nếu đường rò có các nhánh hoặc nếu bệnh nhân có các tình trạng bệnh lý từ trước làm tăng nguy cơ biến chứng. Đường rò phức tạp có thể cần phẫu thuật theo nhiều giai đoạn.

• Dẫn lưu Seton: Seton là một loại chỉ phẫu thuật không tự tiêu. Bác sĩ phẫu thuật luồn seton vào đường rò qua lỗ rò nhằm giữ lỗ rò mở đủ lâu để cho tất cả dịch tiết được dẫn lưu ra ngoài. Seton cũng giúp tạo sẹo cục bộ để vết thương không bị tách ra khi rút chỉ sau này. Seton có thể được sử dụng như điều trị chính hoặc là một thủ thuật theo giai đoạn, giúp sẹo hoá đường rò, chuyển tình trạng rò cao thành rò thấp hơn để phẫu thuật fistulotomy sau đó. Seton được chứng minh là một liệu pháp dứt điểm hiệu quả cho đường rò xuyên cơ thắt cao với tỷ lệ lành hoàn toàn lên tới 98%.
• Vạt tiến triển nội trực tràng: Thủ thuật này tránh cắt vào mái của đường rò để các cơ thắt được giữ nguyên vẹn. Thay vào đó, bác sĩ cắt bỏ mô bị nhiễm trùng xung quanh lỗ mở bên trong của đường rò hậu môn. Sau đó, họ che lỗ mở này bằng cách kéo một vạt mô khỏe mạnh từ bên trong trực tràng xuống để che phủ.

Thủ thuật LIFT: LIFT là viết tắt của "thắt đường rò liên cơ thắt". Phương pháp này đóng (thắt) phần đường rò đi qua giữa hai cơ thắt (liên cơ thắt), thường bằng chỉ khâu. Thủ thuật LIFT là một phương thức phẫu thuật hiệu quả cho tình trạng rò hậu môn cao và phức tạp với tỷ lệ lành dao động từ 40 -100%. Nó ít nguy cơ làm tổn thương cơ thắt hơn so với fistulotomy (hiệu quả khoảng 75%).

Bơm keo Fibrin: Keo fibrin được tiêm vào đường rò để kích thích sự phát triển của nguyên bào sợi và tế bào nội mô nhằm bít kín đường rò. Mặc dù các nghiên cứu ban đầu đầy hứa hẹn, các dữ liệu sau này cho thấy tỷ lệ thành công rất khác nhau, từ thấp nhất 14% đến cao nhất 74%. Keo fibrin có vai trò trong việc củng cố vết khâu đóng lỗ mở bên trong trong các thủ thuật điều trị rò hậu môn khác.

Nút bít lỗ rò: Nút bít lỗ rò là một thủ thuật bảo tồn cơ thắt khác, sử dụng vật liệu sinh học hấp thụ (thường là chất nền ruột non dưới niêm mạc có nguồn gốc từ lợn) như cung cấp một giàn giáo cho các nguyên bào sợi của vật chủ để thúc đẩy quá trình chữa lành. Tỷ lệ lành cho đường rò phức tạp được điều trị bằng nút bít dao động từ 13 - 60%. Tỷ lệ thất bại cao có thể do nút bít bị đẩy ra khỏi đường rò.

Điều trị rò hậu môn có hỗ trợ video (VAAFT): VAAFT là một phương pháp mới nổi, sử dụng camera nội soi chuyên dụng (fistuloscope) đưa vào đường rò để thăm dò quan sát, xác định lỗ mở bên trong và đốt/cạo sạch đường rò dưới hình ảnh trực tiếp. Lỗ mở bên trong sau đó được đóng lại bằng chỉ khâu hoặc ghim.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của rò hậu môn

Chế độ sinh hoạt

Các thủ thuật điều trị rò hậu môn thường là thủ thuật ngoại trú, vì vậy bệnh nhân có thể về nhà ngay trong ngày. Thời gian phục hồi tổng thể thường kéo dài từ 3 - 6 tuần, người bệnh có thể tự chăm sóc tại nhà với chế độ sinh hoạt như sau:

• Nước và chất xơ: Thuốc giảm đau có thể gây táo bón vì vậy bác sĩ có thể kê toa chất xơ bổ sung, kèm theo việc uống nhiều nước.
• Tắm ngâm nước ấm: Ngâm hậu môn trong bồn tắm nông, ấm ít nhất một lần mỗi ngày sẽ giúp làm dịu và tăng tốc độ chữa lành.
• Quản lý vết thương: Bạn có thể cần băng bó vết thương để thấm dịch và thay băng thường xuyên để giữ sạch.

Chế độ dinh dưỡng

Chế độ ăn cho người rò hậu môn cần tập trung vào việc tăng cường chất xơ, protein và uống nhiều nước để làm mềm phân, hỗ trợ lành vết thương và ngăn ngừa táo bón. Người bệnh nên ăn nhiều rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, thịt nạc, cá, trứng, các loại đậu và hạn chế thức ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ, đồ ăn mặn, rượu bia và chất kích thích. 

Phương pháp phòng ngừa rò hậu môn hiệu quả

Một số phương pháp phòng ngừa bệnh hiệu quả:

• Việc phòng ngừa tập trung chủ yếu vào việc giảm thiểu nguy cơ phát triển áp xe hậu môn, vì đây là nguyên nhân phổ biến nhất.
• Giáo dục về bệnh Crohn: Việc giáo dục công chúng về các dấu hiệu cảnh báo của bệnh Crohn (như giảm cân, đau bụng, tiêu chảy ra máu) có thể giúp chẩn đoán sớm và hy vọng, với việc quản lý y tế thích hợp sẽ nâng cao hiệu quả kiểm soát cơn đau và hạn chế biến chứng của nhóm bệnh nhân này với rò hậu môn.
• Giảm thiểu các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi bằng hành vi tích cực: Bao gồm việc duy trì lối sống lành mạnh (kiểm soát tiểu đường, tránh béo phì) và thực hành vệ sinh tốt.

Ngoài ra bạn cũng có thể thực hiện:

• Vệ sinh cá nhân: Giáo dục bệnh nhân về vệ sinh và chăm sóc da vùng quanh hậu môn đúng cách như tắm hàng ngày và rửa sạch khi bị bẩn, có thể giúp ngăn ngừa tình trạng bệnh lý này.
• Tránh hành vi nguy cơ cao: Thực hành tình dục an toàn, đặc biệt trong cộng đồng đồng tính nam.