Hội chứng xoang cảnh là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Hội chứng xoang cảnh (Carotid Sinus Syndrome - CSS) là một rối loạn chức năng thần kinh thực vật thể hiện qua phản ứng nhạy cảm quá mức của thụ thể áp lực nằm ở xoang động mạch cảnh. Khi xoang cảnh bị kích thích bởi tác động cơ học nhẹ, tín hiệu truyền về não bộ qua dây thần kinh IX và đáp ứng qua dây thần kinh X gây kích thích phế vị quá mức.

Về mặt lâm sàng, sự đáp ứng quá mức này dẫn đến tình trạng chậm nhịp tim nghiêm trọng, ngừng xoang, block dẫn truyền hoặc giãn mạch máu ngoại biên làm tụt huyết áp đột ngột. Sự sụt giảm tức thì lượng máu nuôi lên não gây ra các cơn choáng váng, xây xẩm hoặc ngất xỉu ngắt quãng ở người bệnh.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng xoang cảnh

Triệu chứng của bệnh thường bộc phát đột ngột khi bệnh nhân thực hiện các cử động vùng cổ hoặc có tác động cơ học chèn ép vào vùng xoang cảnh:

• Choáng váng và hoa mắt đột ngột: Cảm giác xây xẩm mặt mày, mờ mắt, chao đảo xuất hiện ngay khi quay đầu, ngửa cổ hoặc đeo cà vạt quá chặt.
• Ngất xỉu: Mất ý thức đột ngột trong thời gian ngắn (từ vài giây đến vài phút) và tự hồi phục hoàn toàn sau khi nằm xuống.
• Suýt ngất: Cảm giác bủn rủn chân tay, vã mồ hôi lạnh, yếu sức toàn thân nhưng chưa mất ý thức hoàn toàn.
• Nhịp tim chậm hoặc ngừng đập tạm thời: Cảm giác tim đập rất chậm, hồi hộp hoặc hẫng nhịp khi bắt mạch.
• Tụt huyết áp: Huyết áp giảm sâu gây cảm giác choáng ngợp, đi đứng không vững.
• Dấu hiệu kích hoạt tư thế: Triệu chứng xuất hiện khi cạo râu, ngoái đầu ra sau, mặc áo cổ cao cứng hoặc xoay cổ nhanh.

Biến chứng có thể gặp khi mắc hội chứng xoang cảnh

Nếu không được chẩn đoán và quản lý đúng cách, bệnh có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như chấn thương nghiêm trọng do té ngã (gãy xương, chấn thương sọ não, đặc biệt ở người cao tuổi), tai nạn giao thông hoặc tai nạn lao động khi xuất hiện cơn ngất đột ngột, rối loạn nhịp tim nặng gây ngừng tim kéo dài và giảm chất lượng cuộc sống do tâm lý sợ hãi, lo âu không dám vận động.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần đến cơ sở y tế khám chuyên khoa tim mạch ngay khi xuất hiện các cơn choáng váng, xây xẩm hoặc ngất xỉu không rõ nguyên nhân, đặc biệt là các đợt liên quan đến cử động vùng cổ. Cần đưa đi cấp cứu ngay nếu bệnh nhân bị ngất, chấn thương nặng sau ngã hoặc có kèm theo đau ngực, khó thở, yếu liệt tay chân.

Bệnh phát sinh do sự biến đổi tính nhạy cảm của thụ thể áp lực và rối loạn điều hòa thần kinh tự chủ:

• Tăng nhạy cảm thụ thể áp lực: Các thụ thể áp lực ở thành xoang động mạch cảnh phản ứng quá mức với sự căng giãn cơ học, gửi tín hiệu ức chế thần kinh giao cảm và kích thích thần kinh phế vị quá mạnh.
• Thoái hóa hệ thần kinh tự chủ liên quan đến tuổi tác: Sự suy giảm khả năng điều hòa thần kinh ở người lớn tuổi làm tăng nguy cơ rối loạn phản xạ xoang cảnh.
• Xơ vữa động mạch cảnh: Các mảng xơ vữa cứng làm thay đổi độ đàn hồi của thành mạch vùng xoang cảnh, gây kích thích cơ học liên tục lên các thụ thể thần kinh.
• Chèn ép cơ học từ bên ngoài: Khối u vùng cổ, phì đại đại thể tuyến giáp, hạch cổ sưng to hoặc sẹo xơ hóa sau phẫu thuật, xạ trị vùng cổ đè nén vào xoang cảnh.
• Tác động cơ học thường nhật: Hành động quay đầu đột ngột, ngửa cổ kéo dài, cạo râu vùng cổ, đeo dây chuyền nặng hoặc mặc áo cổ đứng quá bó sát.

Những ai có nguy cơ mắc phải hội chứng xoang cảnh?

Hội chứng xoang cảnh là bệnh lý phổ biến ở người cao tuổi, rất hiếm gặp ở người dưới 50 tuổi. Tỷ lệ mắc bệnh tăng dần theo tuổi, chiếm khoảng 10 - 20% ở những bệnh nhân cao tuổi được chẩn đoán ngất không rõ nguyên nhân. Nam giới có tỷ lệ mắc bệnh cao gấp 2 đến 4 lần so với nữ giới. Bệnh ghi nhận ở mọi chủng tộc và khu vực địa lý.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải hội chứng xoang cảnh

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ gây bệnh bao gồm:

• Tuổi cao: Là yếu tố nguy cơ quan trọng hàng đầu.
• Tiền sử mắc bệnh lý tim mạch: Bệnh tăng huyết áp, bệnh mạch vành, bệnh van tim hoặc tiền sử nhồi máu cơ tim.
• Tiền sử mắc bệnh lý thần kinh: Bệnh Parkinson, sa sút trí tuệ hoặc tổn thương mạch máu não.
• Có khối u hoặc tiền sử can thiệp vùng cổ: Khối u tuyến giáp, u vùng hầu họng hoặc từng phẫu thuật, xạ trị vùng cổ.
• Sử dụng một số loại thuốc tim mạch: Thuốc chẹn beta, thuốc chẹn kênh canxi, digoxin hoặc thuốc methyldopa làm tăng nhạy cảm của phản xạ xoang cảnh.

Phương pháp chẩn đoán và xét nghiệm hội chứng xoang cảnh

Bác sĩ chẩn đoán dựa trên việc khai thác chi tiết bệnh sử các đợt ngất xỉu/choáng váng liên quan đến tư thế cổ, khám lâm sàng toàn diện hệ tim mạch và thần kinh, đồng thời loại trừ các nguyên nhân gây ngất khác (như động kinh, tai biến mạch máu não, tụt đường huyết hoặc hạ huyết áp tư thế đứng đơn thuần).

Các xét nghiệm và quy trình chuyên sâu được chỉ định để xác định chẩn đoán bao gồm:

• Nghiệm pháp xoa xoang cảnh (Carotid Sinus Massage - CSM).
• Điện tâm đồ (ECG 12 chuyển đạo) và Holter ECG.
• Nghiệm pháp bàn nghiêng (Tilt Table Test).
• Siêu âm Doppler động mạch cảnh.
• Chụp CT hoặc MRI vùng cổ, não.

Điều trị hội chứng xoang cảnh

Nội khoa

Điều trị nội khoa nhằm mục đích kiểm soát triệu chứng, nâng huyết áp và làm giảm độ nhạy cảm phản xạ:

• Ngừng hoặc giảm liều các thuốc làm chậm nhịp tim như thuốc chẹn beta, chẹn kênh canxi, digoxin.
• Đối với thể ức chế mạch, sử dụng midodrine (chất co mạch alpha-1) hoặc fludrocortisone (corticoid giữ muối nước) để nâng huyết áp.
• Atropine hoặc glycopyrrolate có thể dùng cắt cơn chậm nhịp tạm thời trong cấp cứu.
• Tăng cường thể tích lòng mạch giúp giảm thiểu biến cố tụt huyết áp.

Ngoại khoa

Một số trường hợp cần phẫu thuật cấy máy tạo nhịp tim vĩnh viễn. Máy tạo nhịp giúp kích thích tim đập duy trì tần số an toàn ngay khi xoang cảnh phát tín hiệu làm chậm nhịp. Trong một số trường hợp rất hiếm do khối u vùng cổ chèn ép trực tiếp, phẫu thuật bóc tách khối u hoặc phẫu thuật cắt dây thần kinh xoang cảnh sẽ được cân nhắc.

Những thói quen sinh hoạt giúp hạn chế diễn tiến của hội chứng xoang cảnh

Chế độ sinh hoạt

Để hạn chế diễn tiến bệnh, bạn cần:

• Tránh các tác động cơ học vùng cổ: Không mặc áo cổ cao đứng, áo cổ bó sát hoặc thắt cà vạt quá chặt, chọn áo cổ rộng hoặc mở cúc trên cùng.
• Thay đổi tư thế cổ nhẹ nhàng: Khi quay đầu hoặc ngửa cổ, hãy xoay cả thân người hoặc chuyển động từ từ, tránh ngoái đầu đột ngột ra sau.
• Thận trọng khi cạo râu: Cạo râu nhẹ nhàng vùng góc hàm và cổ, tránh đè ép mạnh vào vùng xoang cảnh.
• Tránh các tư thế kích hoạt: Hạn chế các bài tập thể thao yêu cầu gập ngửa cổ tối đa hoặc mang vác vật nặng trên vai, cổ.
• Chăm sóc an toàn phòng té ngã: Lắp thanh tựa trong nhà vệ sinh, giữ nhà cửa đủ ánh sáng, tránh đi lại một mình nếu thường xuyên có cảm giác choáng váng.

Chế độ dinh dưỡng

Người bệnh cần đảm bảo uống đủ 2 - 2,5 lít nước mỗi ngày để duy trì thể tích tuần hoàn. Bổ sung lượng muối vừa phải trong khẩu phần ăn (theo chỉ định bác sĩ) nếu không có chống chỉ định tăng huyết áp hay suy tim. Chia nhỏ bữa ăn trong ngày, hạn chế ăn quá no để tránh tình trạng hạ huyết áp sau ăn làm trầm trọng thêm cảm giác choáng váng.

Phòng ngừa hội chứng xoang cảnh

Hiện không có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu hoàn toàn do bệnh liên quan đến quá trình thoái hóa thần kinh tự chủ và xơ vữa mạch máu theo tuổi tác. Các phương pháp phòng ngừa không đặc hiệu tập trung vào kiểm soát yếu tố nguy cơ tim mạch và tránh kích thích:

• Kiểm soát tốt bệnh lý xơ vữa động mạch gồm kiểm soát huyết áp, mỡ máu và đường huyết để hạn chế tiến triển xơ vữa vùng xoang cảnh.
• Tránh đè ép vùng cổ trong sinh hoạt hàng ngày.
• Tái khám định kỳ để kiểm tra lại phác đồ thuốc tim mạch đang sử dụng để điều chỉnh kịp thời các thuốc làm gia tăng phản xạ xoang cảnh.

Hội chứng xoang cảnh (Carotid Sinus Syndrome) là tình trạng tăng nhạy cảm phản xạ vùng cổ gây chậm nhịp tim hoặc tụt huyết áp đe dọa ngất xỉu. Việc chẩn đoán đúng bằng nghiệm pháp xoa xoang cảnh và áp dụng phương pháp cấy máy tạo nhịp tim vĩnh viễn (đối với thể ức chế tim) kết hợp thay đổi thói quen sinh hoạt sẽ giúp loại bỏ nguy cơ té ngã và bảo vệ an toàn cho người bệnh.