Rối loạn thần kinh thực vật là gì? Triệu chứng, nguyên nhân và cách điều trị

Rối loạn thần kinh thực vật là tình trạng rối loạn chức năng của hệ thần kinh tự chủ, bao gồm hệ giao cảm và hệ phó giao cảm, dẫn đến mất cân bằng điều hòa các cơ quan nội tạng. 

Hệ thần kinh tự chủ kiểm soát nhịp tim, huyết áp, tiêu hóa, bài tiết mồ hôi, điều hòa thân nhiệt và phản xạ mạch máu. Khi hệ này bị tổn thương hoặc rối loạn chức năng, người bệnh có thể gặp triệu chứng đa dạng như chóng mặt tư thế, đánh trống ngực, rối loạn tiêu hóa, rối loạn tiểu tiện và rối loạn điều hòa thân nhiệt.

Những dấu hiệu và triệu chứng rối loạn thần kinh thực vật​ 

Triệu chứng rối loạn thần kinh thực vật rất đa dạng, thường liên quan đến các hệ cơ quan khác nhau. Các triệu chứng thường gặp gồm:

• Người bệnh có cảm giác chóng mặt hoặc choáng khi đứng dậy do tụt huyết áp tư thế.
• Người bệnh có nhịp tim nhanh, đau ngực hoặc đánh trống ngực không rõ nguyên nhân.
• Người bệnh có rối loạn thần kinh thực vật dạ dày​ hay tại ruột như khó nuốt, ợ nóng, buồn nôn, táo bón hoặc tiêu chảy.
• Người bệnh có rối loạn tiết mồ hôi như ra mồ hôi quá nhiều hoặc giảm tiết mồ hôi.
• Người bệnh có rối loạn tiểu tiện như tiểu không kiểm soát hoặc tiểu khó.

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh rối loạn thần kinh thực vật​ 

Rối loạn thần kinh thực vật nếu không được quản lý tốt có thể dẫn đến nhiều biến chứng ảnh hưởng sức khỏe tổng thể. Các biến chứng có thể gặp gồm:

• Người bệnh có nguy cơ té ngã và chấn thương do chóng mặt tư thế và mất thăng bằng.
• Người bệnh có nguy cơ suy tim hoặc rối loạn nhịp tim do rối loạn điều hòa tim mạch kéo dài.
• Người bệnh có nguy cơ suy dinh dưỡng và sụt cân do rối loạn tiêu hóa nặng.
• Người bệnh có nguy cơ nhiễm trùng đường tiết niệu do rối loạn tiểu tiện.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Không phải mọi triệu chứng nhẹ đều cần khám chuyên khoa ngay lập tức, nhưng có những dấu hiệu cảnh báo cần đánh giá y tế để xác định nguyên nhân và điều trị phù hợp. Bạn nên đi khám trong các trường hợp sau:

• Chóng mặt tư thế kèm ngất hoặc té ngã.
• Đánh trống ngực, tức ngực khó thở hoặc đau ngực không rõ nguyên nhân.
• Rối loạn tiêu hóa nặng kéo dài, sụt cân không giải thích được.
• Rối loạn tiểu tiện mới xuất hiện hoặc tiểu không kiểm soát. 

Rối loạn thần kinh thực vật có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm bệnh lý toàn thân, tổn thương thần kinh, nhiễm trùng, rối loạn miễn dịch, di truyền và tác dụng phụ của thuốc. 

Các nguyên nhân thường gặp gồm:

• Tổn thương thần kinh do tiểu đường gây neuropathy tự chủ.
• Bệnh lý tự miễn như hội chứng Guillain-Barré hoặc bệnh đa hệ thống.
• Nhiễm trùng nặng như HIV hoặc viêm thần kinh do virus.
• Bệnh di truyền ảnh hưởng cấu trúc thần kinh tự chủ.
• Dùng thuốc gây rối loạn tự chủ như một số thuốc chống trầm cảm, thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc điều trị Parkinson. 

Những ai có nguy cơ mắc phải rối loạn thần kinh thực vật​? 

Một số nhóm người có nguy cơ cao hơn do bệnh nền, tuổi tác hoặc yếu tố nghề nghiệp. Nhận diện nhóm nguy cơ giúp thực hiện sàng lọc và can thiệp sớm. Những người có nguy cơ cao gồm:

• Người bệnh tiểu đường lâu năm có biến chứng thần kinh ngoại vi.
• Người bệnh lớn tuổi có thoái hóa hệ thần kinh và bệnh mạn tính kèm theo.
• Người bệnh có bệnh tự miễn hoặc bệnh lý thần kinh như Parkinson.
• Người bệnh dùng thuốc kéo dài có tác dụng phụ lên hệ thần kinh tự chủ.
• Người bệnh có tiền sử nhiễm trùng nặng hoặc sang chấn thần kinh.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải rối loạn thần kinh thực vật​ 

Ngoài các bệnh nền, một số yếu tố lối sống và môi trường có thể làm tăng nguy cơ hoặc làm nặng triệu chứng. Các yếu tố làm tăng nguy cơ gồm:

• Người bệnh có kiểm soát đường huyết kém làm tăng tổn thương thần kinh do tiểu đường.
• Người bệnh hút thuốc lá và uống rượu nhiều làm tổn thương mạch máu và thần kinh.
• Người bệnh thiếu dinh dưỡng vi chất như thiếu vitamin B12 làm tổn thương thần kinh.
• Người bệnh ít vận động làm giảm khả năng thích nghi của hệ tim mạch với tư thế.
• Người bệnh tiếp xúc với độc chất nghề nghiệp làm tổn thương thần kinh ngoại vi.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán rối loạn thần kinh thực vật​ 

Chẩn đoán rối loạn thần kinh thực vật dựa trên lâm sàng kết hợp với các xét nghiệm chức năng để đánh giá hệ thần kinh tự chủ và loại trừ nguyên nhân khác. Các phương pháp chẩn đoán thường dùng gồm:

• Thực hiện khám lâm sàng đánh giá phản xạ tim mạch tư thế, phản xạ mồ hôi và phản xạ tiêu hóa.
• Chỉ định đo huyết áp và nhịp tim tư thế để phát hiện tụt huyết áp tư thế.
• Sử dụng nghiệm pháp nghiêng bàn nghiêng để đánh giá đáp ứng tim mạch và huyết áp khi thay đổi tư thế.
• Xét nghiệm máu để tìm nguyên nhân nền như đường huyết, chức năng tuyến giáp, vitamin B12 và markers miễn dịch.

Phương pháp điều trị rối loạn thần kinh thực vật​

Điều trị rối loạn thần kinh thực vật cần cá thể hóa, kết hợp điều trị nguyên nhân nền khi có, điều trị triệu chứng và phục hồi chức năng. Các phương pháp điều trị thường áp dụng gồm:

• Điều trị nguyên nhân nền như kiểm soát đường huyết ở người tiểu đường để giảm tiến triển neuropathy.
• Sử dụng thuốc điều chỉnh huyết áp tư thế như midodrine hoặc fludrocortisone khi cần theo dõi chặt chẽ.
• Chỉ định thuốc điều trị triệu chứng tim mạch như beta blocker nhẹ khi có nhịp tim nhanh kịch phát.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của rối loạn thần kinh thực vật​ 

Chế độ sinh hoạt: 

Thói quen sinh hoạt hợp lý đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát triệu chứng và phòng ngừa tiến triển. Các thói quen nên áp dụng gồm:

• Người bệnh đứng dậy từ từ và nghỉ ngơi khi cảm thấy chóng mặt để giảm nguy cơ té ngã.
• Người bệnh tăng cường vận động nhẹ nhàng đều đặn để cải thiện tuần hoàn và thích nghi tư thế.
• Người bệnh mặc quần áo bó nhẹ hoặc vớ ép khi có tụt huyết áp tư thế để hỗ trợ tuần hoàn.
• Người bệnh duy trì kiểm soát đường huyết và huyết áp theo hướng dẫn bác sĩ chuyên khoa để giảm tổn thương thần kinh.
• Người bệnh nên giữ ấm cơ thể khi thời tiết lạnh để giảm co mạch và triệu chứng.

Chế độ dinh dưỡng:

Dinh dưỡng đầy đủ và cân đối hỗ trợ chức năng thần kinh và quá trình phục hồi. Người bệnh cần chú ý bổ sung các vi chất quan trọng và duy trì cân nặng hợp lý, cụ thể:

• Người bệnh nên bổ sung thực phẩm giàu vitamin B12 như thịt, cá, trứng và sữa để hỗ trợ dẫn truyền thần kinh.
• Người bệnh nên tăng cường rau xanh và trái cây để cung cấp vitamin và chất chống oxy hóa.
• Người bệnh nên đảm bảo đủ protein để duy trì khối cơ và hỗ trợ phục hồi chức năng.
• Người bệnh nên uống đủ nước và điều chỉnh muối theo hướng dẫn bác sĩ chuyên khoa khi có tụt huyết áp tư thế.

Phương pháp phòng ngừa rối loạn thần kinh thực vật

Rối loạn thần kinh thực vật không có vắc xin phòng ngừa. Phòng ngừa chủ yếu dựa trên kiểm soát các yếu tố nguy cơ, phát hiện sớm và thay đổi lối sống. Biện pháp phòng ngừa phù hợp giúp giảm tần suất khởi phát và làm chậm tiến triển.

Các biện pháp phòng ngừa phù hợp gồm:

• Người bệnh kiểm soát tốt bệnh nền như tiểu đường và bệnh tuyến giáp theo hướng dẫn bác sĩ chuyên khoa để giảm nguy cơ neuropathy.
• Người bệnh duy trì lối sống lành mạnh bao gồm bỏ thuốc lá, hạn chế rượu, vận động đều đặn và ăn uống cân đối để bảo vệ thần kinh.
• Người bệnh thực hiện khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm rối loạn chức năng tự chủ và can thiệp kịp thời.
• Người bệnh tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc và thông báo tác dụng phụ để điều chỉnh điều trị sớm.

Rối loạn thần kinh thực vật là tình trạng phức tạp ảnh hưởng nhiều hệ cơ quan nhưng có thể quản lý hiệu quả khi được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Kiểm soát bệnh nền, điều chỉnh lối sống, áp dụng biện pháp phục hồi chức năng và điều trị triệu chứng theo chỉ định bác sĩ chuyên khoa là nền tảng của chăm sóc. Chủ động theo dõi sức khỏe và phối hợp chặt chẽ với đội ngũ y tế sẽ giúp người bệnh giảm biến chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống.