Giãn tĩnh mạch tay là gì? Nguyên nhân, triệu chứng, cách điều trị và phòng ngừa

Giãn tĩnh mạch được đặc trưng bởi tình trạng giãn nở, ngoằn ngoèo và kéo dài của hệ thống tĩnh mạch dưới da. Khi tình trạng này xảy ra ở chi trên (cánh tay, cẳng tay, bàn tay hoặc ngón tay) được gọi là giãn tĩnh mạch tay. Bệnh được chia thành hai loại chính:

• Giãn tĩnh mạch nguyên phát: Thường do sự suy yếu bẩm sinh của thành tĩnh mạch hoặc khiếm khuyết ở các van tĩnh mạch.
• Giãn tĩnh mạch thứ phát: Xuất hiện do các nguyên nhân cụ thể khác như huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc các thông nối động - tĩnh mạch.

Giãn tĩnh mạch tay được coi là một thực thể bệnh lý hiếm gặp so với giãn tĩnh mạch chi dưới (chân). Lý do chủ yếu là vì áp lực thủy tĩnh ở chi trên khi ở tư thế đứng thấp hơn đáng kể so với chi dưới.

Những dấu hiệu và triệu chứng của giãn tĩnh mạch tay

Các dấu hiệu lâm sàng của giãn tĩnh mạch tay có thể thay đổi tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của bệnh:

• Sự xuất hiện của các tĩnh mạch nổi rõ: Người bệnh thường thấy các khối sưng mềm, có thể nén được dọc theo đường đi của các tĩnh mạch (thường là tĩnh mạch đầu hoặc tĩnh mạch nền).
• Thử nghiệm nâng tay: Một dấu hiệu đặc trưng là các khối tĩnh mạch giãn sẽ biến mất hoặc xẹp đi nhanh chóng khi giơ tay cao quá đầu và nổi rõ trở lại khi tay ở tư thế buông thõng.
• Đau và sưng: Áp lực tĩnh mạch tăng cao gây ra hiện tượng thoát dịch và protein vào các mô mềm, dẫn đến tình trạng sưng phù cục bộ. Bệnh nhân có thể cảm thấy sưng tấy và đau cơ ở vùng cẳng tay hoặc cánh tay, đặc biệt là sau khi làm việc nặng hoặc gắng sức.
• Cảm giác nặng nề: Nhiều trường hợp ghi nhận cảm giác nặng nề ở cánh tay tăng lên đáng kể sau khi vận động gắng sức.
• Thay đổi màu sắc da: Trong một số trường hợp, da có thể bị đổi màu hoặc xuất hiện các triệu chứng của viêm da, loét da, nhiễm trùng da nếu bệnh tiến triển nặng. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp giãn tĩnh mạch nguyên phát giai đoạn đầu, vùng da xung quanh thường vẫn bình thường.
• Loét da: Trong các trường hợp nặng, sự ứ trệ tuần hoàn có thể gây ra các vết loét trên cánh tay hoặc bàn tay.

Tác động của bệnh giãn tĩnh mạch tay với sức khỏe 

Giãn tĩnh mạch tay tuy chủ yếu ảnh hưởng thẩm mỹ nhưng nếu không điều trị có thể gây biến chứng nguy hiểm như nhiễm trùng huyết do nhiễm trùng da, hình thành cục máu đông nguy cơ tắc mạch phổi, đột quỵ, nhồi máu cơ tim hoặc gây ra các rối loạn tự miễn,... nghiêm trọng hơn có thể dẫn đến loét da, chảy máu, hoại tử chi ảnh hưởng sức khỏe và tính mạng.

Biến chứng có thể gặp khi bị giãn tĩnh mạch tay

Mặc dù hiếm gặp, nhưng giãn tĩnh mạch tay không chỉ gây mất thẩm mỹ mà còn tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe:

• Suy tĩnh mạch mãn tính: Đây là tình trạng dòng máu trở về tim bị cản trở lâu dài.
• Nguy cơ hình thành cục máu đông: Tình trạng trì trệ dòng máu trong các tĩnh mạch giãn có thể làm tăng nguy cơ viêm tắc tĩnh mạch hoặc huyết khối.
• Phù nề và khó chịu: Sự tích tụ dịch và protein trong các mô mềm có thể gây đau đầu chi và hạn chế khả năng vận động.
• Tăng áp lực tĩnh mạch: Sự tắc nghẽn dòng máu tĩnh mạch dẫn đến hình thành tuần hoàn bàng hệ và tăng huyết áp tĩnh mạch, khiến tình trạng giãn mạch trở nên trầm trọng hơn.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bạn nên tìm đến sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa mạch máu khi:

• Các tĩnh mạch nổi rõ kèm theo cảm giác đau nhức kéo dài.
• Cánh tay có dấu hiệu sưng nề rõ rệt so với bên còn lại.
• Xuất hiện các vết loét hoặc thay đổi màu sắc da vùng có tĩnh mạch giãn.
• Có tiền sử gia đình bị giãn tĩnh mạch nặng hoặc bản thân đã từng bị huyết khối.

Cơ chế bệnh sinh và nguyên nhân của giãn tĩnh mạch tay khá phức tạp và được giải thích qua nhiều giả thuyết:

• Khiếm khuyết collagen: Đây là giả thuyết được chấp nhận rộng rãi nhất, thuyết này cho rằng sự lắng đọng collagen bất thường làm suy yếu và mỏng thành mạch dẫn đến việc tĩnh mạch dễ bị giãn ra dưới áp lực.
• Suy van tĩnh mạch: Các lá van bị "lỏng lẻo" không thể đóng kín, gây ra dòng trào ngược máu từ hệ thống tĩnh mạch sâu ra hệ thống tĩnh mạch nông.
• Tắc nghẽn dòng chảy: Huyết khối tĩnh mạch sâu (như hội chứng Paget-Schrotter) hoặc sự chèn ép từ các khối u phổi có thể gây tăng áp lực tĩnh mạch, buộc cơ thể hình thành các vòng tuần hoàn bàng hệ, dẫn đến giãn tĩnh mạch.
• Thông nối động - tĩnh mạch (AVF): Sự kết nối bất thường giữa động mạch và tĩnh mạch (có thể do bẩm sinh hoặc mắc phải qua chấn thương, chạy thận nhân tạo) làm tăng đột ngột áp lực trong tĩnh mạch.

Các bệnh lý mạn tính cũng ảnh hưởng đến tình trạng giãn tĩnh mạch (cả tay và chân) chủ yếu là các bệnh làm tăng áp lực tĩnh mạch hoặc tổn thương van như huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT), suy tim, đái tháo đường, béo phì và các vấn đề do thay đổi nội tiết tố (mang thai, tiền mãn kinh) làm suy yếu thành mạch, cùng các yếu tố nghề nghiệp và lối sống như đứng/ngồi lâu, thiếu vận động.

Những ai có nguy cơ mắc phải giãn tĩnh mạch tay?

Một số đối tượng có nguy cơ mắc bệnh cao hơn gồm:

• Người lao động nặng hoặc vận động viên: Những người thường xuyên nhấc vật nặng hoặc tập luyện thể thao cường độ cao bằng cánh tay có nguy cơ cao hơn do áp lực lên hệ thống tĩnh mạch tăng lên.
• Bệnh nhân chạy thận nhân tạo: Việc tạo các lỗ rò động - tĩnh mạch (AV Fistula) phục vụ lọc máu thường xuyên dẫn đến tình trạng giãn tĩnh mạch thứ phát ở tay.
• Người có tiền sử gia đình: Yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng vì nếu cha mẹ bị giãn tĩnh mạch, con cái cũng có nguy cơ cao mắc bệnh.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải giãn tĩnh mạch tay

Một số yếu tố nguy cơ khác làm tăng nguy cơ mắc bệnh gồm:

• Tiền sử bệnh lý: Những người đã bị giãn tĩnh mạch chân có xu hướng dễ bị giãn tĩnh mạch tay hơn.
• Các hội chứng bẩm sinh: Hội chứng Klippel-Trenaunay (đặc trưng bởi bộ ba triệu chứng gồm giãn tĩnh mạch, u máu dưới da, phì đại xương mô mềm) và hội chứng Parkes-Weber là những yếu tố nguy cơ bẩm sinh hiếm gặp.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán giãn tĩnh mạch tay

Chẩn đoán giãn tĩnh mạch tay chủ yếu dựa trên sự kết hợp giữa thăm khám lâm sàng và các kỹ thuật hình ảnh:

• Thăm khám lâm sàng: Bác sĩ sẽ ghi nhận tiền sử bệnh, quan sát các tĩnh mạch nổi rõ và thực hiện nghiệm pháp nâng tay để kiểm tra sự xẹp đi của tĩnh mạch.
• Siêu âm Doppler màu: Đây là "tiêu chuẩn vàng" và là phương pháp không xâm lấn quan trọng nhất để xác định sự tồn tại của tình trạng dòng máu trào ngược, loại trừ huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc các thông nối động - tĩnh mạch.
• Chụp tĩnh mạch: Có thể là chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc cộng hưởng từ (MR), thường được chỉ định trong các trường hợp phức tạp khi siêu âm không làm rõ được nguyên nhân hoặc nghi ngờ có dị dạng mạch máu bẩm sinh.

Phương pháp điều trị giãn tĩnh mạch tay

Nội khoa

• Thay đổi lối sống: Bao gồm điều chỉnh chế độ ăn uống, tập thể dục thường xuyên và nâng cao chi khi nghỉ ngơi.
• Liệu pháp xơ hóa: Bác sĩ tiêm một chất gây xơ vào tĩnh mạch bị bệnh. Phương pháp này thường được sử dụng cho các tĩnh mạch giãn ở mu bàn tay hoặc các đoạn tĩnh mạch khu trú.
• Vớ nén: Có thể được sử dụng để hỗ trợ dòng máu lưu thông, dù ít phổ biến ở tay hơn ở chân.

Ngoại khoa

Sửa chữa ngoại khoa vẫn được coi là phương pháp điều trị nền tảng mang lại kết quả thẩm mỹ và chức năng tốt:

• Kỹ thuật rút tĩnh mạch: Loại bỏ các đoạn tĩnh mạch giãn qua các vết rạch nhỏ trên da dưới sự gây mê hoặc gây tê.
• Thắt và rút tĩnh mạch: Thường áp dụng cho các đoạn tĩnh mạch dài bị suy van.
• Can thiệp Laser: Sử dụng năng lượng laser để đóng các tĩnh mạch bị giãn.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của giãn tĩnh mạch tay

Chế độ sinh hoạt

• Tránh các hoạt động mang vác quá nặng bằng tay trong thời gian dài nếu đã có dấu hiệu suy giãn tĩnh mạch.
• Tập thể dục: Các bài tập như quay tay đã được nghiên cứu cho thấy có thể cải thiện chức năng nội mạc vi mạch ở người khỏe mạnh, mặc dù hiệu quả đối với bệnh nhân đã phẫu thuật giãn tĩnh mạch cần được cân nhắc thêm.

Chế độ dinh dưỡng

Việc lựa chọn thực phẩm giàu dinh dưỡng giúp duy trì độ đàn hồi của thành mạch và cải thiện lưu thông máu.

• Thực phẩm giàu chất xơ: Chất xơ giúp ngăn ngừa táo bón, từ đó giảm áp lực lên bụng và hệ thống tĩnh mạch, hỗ trợ máu lưu thông dễ dàng hơn. Các loại ngũ cốc nguyên hạt (yến mạch, gạo lứt), các loại đậu (đậu lăng, đậu đen), trái cây để nguyên vỏ và rau xanh rất giàu chất xơ.
• Sản phẩm giàu Flavonoid: Chất này có nhiều trong quả việt quất, anh đào, trái cây họ cam quýt, hành tây, cải xoăn và rau bina. Flavonoid giúp tăng cường sức bền thành mạch máu và giảm viêm.
• Thực phẩm giàu vitamin C: Ớt chuông, ổi, dâu tây, cam, kiwi và bông cải xanh. Vitamin C đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sản xuất collagen, giúp thành tĩnh mạch và các van trở nên chắc khỏe hơn.
• Thực phẩm giàu Omega-3: Các loại cá béo như cá hồi và cá ngừ giúp giảm viêm và ngăn ngừa hình thành cục máu đông, cải thiện lưu thông máu tổng thể.
• Thực phẩm giàu Magie và Kali: Bơ, chuối, khoai lang và hạt bí giúp điều hòa huyết áp và hỗ trợ hệ tuần hoàn.
• Cấp nước đầy đủ: Uống nhiều nước và ăn các thực phẩm mọng nước như dưa chuột, dưa hấu giúp duy trì thể tích máu ổn định, giảm sưng nề và hỗ trợ đào thải chất thải.

Thực phẩm cần hạn chế: Một số loại thực phẩm có thể làm trầm trọng thêm tình trạng giãn tĩnh mạch bằng cách gây giữ nước hoặc tăng viêm.

• Muối (Natri) quá mức: Đồ ăn nhẹ đóng gói, thực phẩm chế biến sẵn, thịt nguội và thức ăn nhanh giàu natri. Lượng natri cao gây giữ nước, làm tăng áp lực lên thành tĩnh mạch.
• Đường bổ sung: Nước ngọt, bánh kẹo và ngũ cốc nhiều đường. Đường góp phần gây viêm và tăng cân, cả hai đều là yếu tố nguy cơ đối với sức khỏe tĩnh mạch.
• Chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa: Đồ chiên rán, mỡ động vật và các loại thực phẩm đóng gói. Những chất béo này thúc đẩy phản ứng viêm và làm suy yếu chức năng mạch máu.
• Rượu bia: Sử dụng quá mức có thể làm giãn mạch máu, góp phần dẫn đến tình trạng suy tĩnh mạch theo thời gian.

Phương pháp phòng ngừa bệnh giãn tĩnh mạch tay hiệu quả

Một số phương pháp giúp phòng ngừa bệnh giãn tĩnh mạch tay hiệu quả gồm:

• Tránh làm những việc cần sử dụng tay quá nhiều như mang vác nặng kéo dài.
• Thường xuyên thay đổi tư thế tay, tránh để tay ở vị trí thấp quá lâu.
• Nâng cao tay khi có thể để hỗ trợ máu trở về tim dễ dàng hơn bằng áp lực thủy tĩnh.
• Sử dụng đồ bảo hộ phù hợp khi làm các công việc có nguy cơ gây chấn thương mạch máu ở tay.
• Đối với những người có nguy cơ cao (như bệnh nhân lọc máu), việc theo dõi sát sao các lỗ rò động - tĩnh mạch và can thiệp sớm khi có dấu hiệu quá tải áp lực là cần thiết.