Đau nửa đầu: Dấu hiệu nhận biết và hướng điều trị hiệu quả

Đau nửa đầu (migraine) là một rối loạn đau đầu nguyên phát thuộc nhóm bệnh lý thần kinh, có đặc điểm là các cơn đau đầu tái diễn theo từng đợt. Cơn đau thường có tính chất đau nhói hoặc đau theo nhịp mạch, khu trú chủ yếu ở một bên đầu, nhưng trong một số trường hợp có thể lan tỏa sang cả hai bên.

Thời gian của một cơn migraine thường kéo dài từ vài giờ đến vài ngày, kèm theo nhiều triệu chứng toàn thân và thần kinh thực vật như buồn nôn, nôn, rối loạn thị giác, chóng mặt và mệt mỏi. Trong các đợt đau nặng, người bệnh thường phải ngừng hoạt động, nghỉ ngơi trong môi trường yên tĩnh và tránh ánh sáng để làm giảm mức độ triệu chứng.

Đau nửa đầu gặp ở nữ giới với tỷ lệ cao hơn nam giới, có liên quan đến sự tương tác giữa yếu tố di truyền, nội tiết và các tác nhân môi trường. Mặc dù không gây nguy hiểm tức thì đến tính mạng, migraine nếu không được chẩn đoán và kiểm soát phù hợp có thể tiến triển mạn tính, làm suy giảm đáng kể chất lượng cuộc sống và gia tăng nguy cơ các rối loạn đi kèm lâu dài.

Những dấu hiệu và triệu chứng của đau nửa đầu

Triệu chứng đau nửa đầu rất đa dạng và có thể khác nhau giữa các cá nhân. Một số người có dấu hiệu báo trước, trong khi người khác chỉ xuất hiện đau đầu đột ngột.

• Đau đầu một bên: Đây là triệu chứng điển hình nhất. Cơn đau thường khu trú ở một nửa đầu, có thể đổi bên giữa các cơn.
• Đau nhói hoặc đau theo nhịp mạch: Người bệnh cảm nhận cơn đau như nhịp đập trong đầu, mức độ từ vừa đến rất nặng.
• Buồn nôn và nôn: Thường xuất hiện cùng cơn đau, khiến người bệnh ăn uống kém.
  Sợ ánh sáng và âm thanh: Ánh sáng mạnh hoặc tiếng ồn làm cơn đau tăng lên rõ rệt.
• Rối loạn thị giác (aura): Một số người thấy chớp sáng, điểm mù, đường zigzag trước mắt trước khi cơn đau xuất hiện.
• Chóng mặt, mệt mỏi: Cảm giác choáng váng, kiệt sức trong và sau cơn đau.
• Giảm khả năng tập trung: Khó suy nghĩ, làm việc chậm chạp.

Triệu chứng có thể kéo dài ngay cả sau khi cơn đau đầu đã giảm, giai đoạn này được gọi là “hậu migraine”.

Biến chứng có thể gặp của đau nửa đầu

Mặc dù đau nửa đầu không trực tiếp gây tử vong, nhưng nếu kéo dài và không được điều trị đúng cách, bệnh có thể dẫn đến nhiều biến chứng:

• Suy giảm chất lượng cuộc sống: Người bệnh thường xuyên mệt mỏi, mất ngủ, giảm hiệu suất lao động và học tập.
• Đau nửa đầu mạn tính: Khi cơn đau xảy ra trên 15 ngày mỗi tháng, bệnh chuyển sang thể mạn, rất khó điều trị.
• Rối loạn tâm lý: Lo âu, trầm cảm dễ xuất hiện ở người đau nửa đầu kéo dài.
• Nguy cơ đột quỵ (hiếm): Đặc biệt ở người có migraine kèm aura và yếu tố nguy cơ tim mạch.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bạn nên đi khám khi cơn đau xảy ra thường xuyên, mức độ ngày càng nặng hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt hằng ngày. Cần đi cấp cứu ngay nếu đau đầu dữ dội đột ngột kèm yếu liệt tay chân, nói khó, sốt cao hoặc rối loạn ý thức.

Đau nửa đầu (migraine) không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của nhiều yếu tố kết hợp, liên quan đến thần kinh, mạch máu, nội tiết và lối sống. Dưới đây là các nguyên nhân thường gặp nhất:

• Rối loạn hoạt động của hệ thần kinh và mạch máu não: Khi có sự thay đổi bất thường trong hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh (như serotonin), các mạch máu trong não có thể giãn - co không ổn định, kích thích các dây thần kinh cảm nhận đau và gây ra cơn đau nửa đầu.
• Yếu tố di truyền: Nhiều người bị đau nửa đầu có người thân trong gia đình cũng mắc bệnh. Điều này cho thấy gen di truyền có vai trò làm tăng độ nhạy cảm của não bộ với các yếu tố kích thích gây đau.
• Thay đổi nội tiết tố, đặc biệt ở phụ nữ: Sự dao động hormone estrogen trong chu kỳ kinh nguyệt, thai kỳ hoặc giai đoạn tiền mãn kinh, mãn kinh có thể làm khởi phát hoặc làm nặng hơn các cơn đau nửa đầu.
• Căng thẳng, stress kéo dài: Áp lực công việc, lo âu, căng thẳng tinh thần làm hệ thần kinh luôn trong trạng thái kích thích, dễ gây rối loạn điều hòa mạch máu não và dẫn đến cơn migraine.
• Rối loạn giấc ngủ: Ngủ quá ít, ngủ quá nhiều hoặc thay đổi giờ giấc sinh hoạt đột ngột đều có thể làm não bộ không được phục hồi đầy đủ, từ đó kích hoạt đau nửa đầu.
• Chế độ ăn uống không hợp lý: Bỏ bữa, ăn không đúng giờ hoặc sử dụng một số thực phẩm dễ gây kích thích như rượu bia, cà phê, socola, thực phẩm chế biến sẵn, chất bảo quản… có thể là yếu tố khởi phát cơn đau ở nhiều người.
• Các yếu tố từ môi trường: Ánh sáng mạnh, tiếng ồn lớn, mùi hương nồng, thời tiết thay đổi đột ngột hoặc không khí ngột ngạt đều có thể kích thích hệ thần kinh và gây đau nửa đầu.
• Hoạt động thể chất hoặc tư thế không phù hợp: Làm việc quá sức, ngồi sai tư thế lâu dài, đặc biệt là cúi đầu nhiều hoặc căng cơ vùng cổ - vai - gáy có thể làm giảm lưu thông máu và góp phần gây đau đầu.

Những ai có nguy cơ mắc đau nửa đầu?

Đau nửa đầu có thể xảy ra ở bất kỳ ai, nhưng một số đối tượng có nguy cơ mắc bệnh cao hơn:

• Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản: Cortisol và hormone estrogen biến động dễ khởi phát cơn đau.
• Người có tiền sử gia đình bị migraine: Khoảng 80% trường hợp migraine có yếu tố di truyền cho thấy nguy cơ cao hơn nếu người thân ruột thịt mắc bệnh.
• Người trẻ và trung niên: Migraine thường bắt đầu từ tuổi thanh thiếu niên đến 30-40 tuổi và có thể thay đổi theo từng giai đoạn cuộc đời.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc đau nửa đầu

Một số yếu tố làm tăng chu kỳ khởi phát cơn hoặc khiến các đợt migraine xuất hiện dày hơn:

• Stress và áp lực tinh thần kéo dài: Tác động mạnh vào hệ thần kinh trung ương và dễ dẫn đến các cơn đau.
• Thói quen ngủ thất thường: Thiếu ngủ hay ngủ quá nhiều đều có thể là yếu tố kích hoạt migraine.
• Sử dụng các chất kích thích: Rượu, caffeine hoặc thuốc lá có thể gây kích ứng mạch máu não và thúc đẩy cơn đau.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán đau nửa đầu

Chẩn đoán migraine thường dựa chủ yếu vào khai thác lâm sàng và khám thần kinh. Bác sĩ sẽ hỏi về:

• Đặc điểm cơn đau (vị trí, tính chất, thời gian, mức độ đau).
• Triệu chứng đi kèm (buồn nôn, nhạy cảm ánh sáng/âm thanh).
• Các yếu tố kích hoạt cơn và tần suất đau.

Trong trường hợp triệu chứng không điển hình hoặc dấu hiệu bất thường cần loại trừ nguyên nhân nguy hiểm khác (như u não, xuất huyết), bác sĩ có thể chỉ định:

• Chụp cộng hưởng từ (MRI): Giúp quan sát cấu trúc não và mạch máu chi tiết.
• Chụp cắt lớp vi tính (CT scan): Để đánh giá tổn thương não, chảy máu hoặc tổn thương cấu trúc khác.

Ngoài ra, bác sĩ có thể yêu cầu làm xét nghiệm máu để đánh giá rối loạn chuyển hóa hoặc các tình trạng kèm theo khác.

Phương pháp điều trị đau nửa đầu hiệu quả

Điều trị đau nửa đầu gồm hai hướng chính: điều trị trong cơn cấp và điều trị dự phòng lâu dài.

Điều trị cơn đau cấp

Trong cơn đau mới xuất hiện, người bệnh có thể được chỉ định:

• Thuốc giảm đau thông thường: Paracetamol, ibuprofen… tuy nhiên không nên sử dụng quá nhiều vì dễ gây đau đầu do lạm dụng thuốc.
• Thuốc đặc hiệu migraine: Bao gồm triptans hoặc gepants giúp cắt cơn hiệu quả hơn.
• Thuốc chống buồn nôn: Nếu đau đi kèm buồn nôn, nôn.

Điều trị dự phòng

Đối với người bị migraine thường xuyên (vài lần mỗi tuần), bác sĩ có thể đề nghị:

• Thuốc ngăn ngừa migraine dùng hàng ngày nhằm giảm tần suất và mức độ cơn đau.
• Tiêm phòng migraine, ví dụ botox mỗi 12 tuần, hoặc các thuốc mới nhắm mục tiêu CGRP.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của đau nửa đầu

Chế độ sinh hoạt:

• Duy trì lịch ngủ, thức đều đặn mỗi ngày, ngủ đủ 7-8 giờ để não bộ được phục hồi.
• Tập thể dục nhẹ nhàng đều đặn, ví dụ đi bộ, yoga, bơi lội để giảm stress và cải thiện tuần hoàn.
• Tránh làm việc quá giờ liên tục, nghỉ ngơi khi cảm thấy mệt mỏi hoặc dấu hiệu sắp lên cơn đau.
• Tạo môi trường yên tĩnh, ánh sáng dịu vào thời điểm bị đau để giảm kích thích thần kinh.

Chế độ dinh dưỡng:

• Ăn đều đặn, không bỏ bữa để tránh hạ đường huyết - nguyên nhân khởi phát đau.
• Uống đủ nước mỗi ngày để ngăn ngừa mất nước - một yếu tố kích hoạt migraine.
• Hạn chế đồ uống chứa cafein quá nhiều, rượu bia và thực phẩm chế biến sẵn chứa chất bảo quản - vì chúng được liệt kê là trigger thường gặp.
• Tăng rau xanh, trái cây, cá giàu omega-3 để nuôi dưỡng hệ thần kinh khỏe mạnh và hỗ trợ kiểm soát viêm.

Phương pháp phòng ngừa đau nửa đầu hiệu quả

Bạn không thể ngăn ngừa tất cả các cơn migraine, nhưng có thể giảm tần suất và mức độ cơn đau thông qua:

• Nhận dạng và tránh yếu tố kích hoạt cơn (trigger) bằng cách ghi nhật ký cơn đau và thảo luận với bác sĩ.
• Quản lý stress bằng thiền, tập thở, thể dục nhẹ nhàng đều đặn.
• Duy trì lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc và ăn uống điều độ.
• Áp dụng các biện pháp hỗ trợ như đặt khăn lạnh/bọc đá, thư giãn trong phòng tối khi có dấu hiệu cơn đau.