Co thắt âm đạo là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Co thắt âm đạo (vaginismus) là tình trạng co cơ không kiểm soát của các cơ quanh lỗ âm đạo, đặc biệt là cơ vòng âm đạo và cơ nâng hậu môn, khi có sự cố gắng xâm nhập. Sự co cơ này mang tính phản xạ, người bệnh không chủ ý và thường không thể tự kiểm soát.

Về cơ chế, phản xạ co cơ có thể liên quan đến yếu tố tâm lý (lo âu, sợ đau, sang chấn tình dục trước đó) hoặc yếu tố thực thể (viêm nhiễm, đau khi giao hợp do nguyên nhân khác). Khi người bệnh dự đoán hoặc lo sợ đau, hệ thần kinh kích hoạt phản xạ bảo vệ, làm tăng trương lực cơ sàn chậu và gây co thắt.

Về lâm sàng, co thắt âm đạo có thể gây khó khăn hoặc không thể thực hiện quan hệ tình dục, đau khi thăm khám phụ khoa, và ảnh hưởng đến khả năng mang thai tự nhiên. Tuy nhiên, đây là tình trạng có thể điều trị được thông qua phối hợp tư vấn tâm lý, vật lý trị liệu sàn chậu và can thiệp y khoa khi cần thiết.

Những dấu hiệu và triệu chứng của co thắt âm đạo

Co thắt âm đạo biểu hiện chủ yếu bằng tình trạng co cơ không chủ ý quanh lỗ âm đạo khi có ý định xâm nhập. Mức độ triệu chứng có thể khác nhau giữa các cá nhân, từ nhẹ đến nặng, và có thể xuất hiện ngay từ lần quan hệ đầu tiên hoặc sau một thời gian sinh hoạt tình dục bình thường.

Các triệu chứng thường gặp gồm:

• Khó khăn hoặc không thể đưa dương vật vào âm đạo khi quan hệ tình dục.
• Đau khi giao hợp (dyspareunia), đặc biệt ở thời điểm bắt đầu xâm nhập.
• Co cứng, siết chặt vùng âm đạo ngoài ý muốn khi cố gắng đặt tampon hoặc khi khám phụ khoa.
• Cảm giác sợ hãi, lo lắng trước quan hệ tình dục, đôi khi kèm né tránh quan hệ.
• Cảm giác nóng rát hoặc đau buốt vùng âm đạo khi có kích thích xâm nhập.
• Trong một số trường hợp, không thể thực hiện được thăm khám phụ khoa do phản xạ co cơ mạnh.

Triệu chứng không phải do người bệnh cố ý kiểm soát và thường gây căng thẳng tâm lý đáng kể.

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh co thắt âm đạo

Nếu kéo dài và không được điều trị phù hợp, co thắt âm đạo có thể gây ra một số hệ quả về thể chất và tâm lý. Các biến chứng có thể gặp gồm:

• Giảm hoặc mất khả năng giao hợp, ảnh hưởng đời sống tình dục.
• Khó thụ thai tự nhiên do không thể thực hiện quan hệ tình dục xâm nhập.
• Rối loạn lo âu, stress, mặc cảm tội lỗi hoặc tự ti.
• Căng thẳng trong mối quan hệ vợ chồng hoặc bạn tình.
• Trong một số trường hợp, né tránh thăm khám phụ khoa, làm chậm phát hiện các bệnh lý phụ khoa khác.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Phụ nữ nên đi khám chuyên khoa sản phụ khoa hoặc chuyên khoa về sức khỏe tình dục khi gặp khó khăn kéo dài trong việc giao hợp, đau khi xâm nhập, không thể đặt tampon hoặc không thể thăm khám phụ khoa do co cơ ngoài ý muốn. Việc thăm khám giúp loại trừ các nguyên nhân thực thể như viêm nhiễm, lạc nội mạc tử cung hoặc các bất thường giải phẫu, đồng thời xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp, bao gồm tư vấn tâm lý và phục hồi chức năng sàn chậu nếu cần.

Co thắt âm đạo là một rối loạn có cơ chế phức tạp, thường liên quan đồng thời đến yếu tố tâm lý và thể chất. Trong nhiều trường hợp, không xác định được một nguyên nhân đơn lẻ mà là sự phối hợp của nhiều yếu tố. Các nguyên nhân thường gặp gồm:

• Yếu tố tâm lý như lo âu, sợ đau khi quan hệ, giáo dục tình dục khắt khe, mặc cảm tội lỗi liên quan đến tình dục.
• Tiền sử sang chấn tình dục hoặc bạo lực tình dục.
• Trải nghiệm giao hợp đau trước đó (dyspareunia) dẫn đến phản xạ co cơ bảo vệ.
• Viêm nhiễm phụ khoa (viêm âm đạo, viêm âm hộ) gây đau và tạo điều kiện hình thành phản xạ co cơ.
• Các bệnh lý gây đau vùng chậu mãn tính như lạc nội mạc tử cung, hội chứng đau vùng chậu.
• Khô âm đạo (do giảm estrogen sau sinh, thời kỳ tiền mãn kinh hoặc do thuốc).
• Sau phẫu thuật hoặc chấn thương vùng sinh dục.

Những ai có nguy cơ mắc phải co thắt âm đạo?

Co thắt âm đạo có thể gặp ở phụ nữ trong nhiều độ tuổi, nhưng thường được ghi nhận ở phụ nữ trẻ trong độ tuổi sinh sản, đặc biệt khi bắt đầu quan hệ tình dục. Tình trạng này có thể xuất hiện ngay từ lần giao hợp đầu tiên (thể nguyên phát) hoặc xảy ra sau một giai đoạn quan hệ bình thường (thể thứ phát).

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải co thắt âm đạo

Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ gồm:

• Thiếu kiến thức về sức khỏe tình dục.
• Lo âu hoặc rối loạn lo âu mạn tính.
• Tiền sử lạm dụng hoặc sang chấn tình dục.
• Đau khi giao hợp kéo dài không được điều trị.
• Viêm nhiễm phụ khoa tái phát.
• Mâu thuẫn trong mối quan hệ với bạn tình.
• Áp lực về mang thai hoặc sinh sản.

Phương pháp chẩn đoán và xét nghiệm co thắt âm đạo

Chẩn đoán co thắt âm đạo chủ yếu dựa vào khai thác bệnh sử và thăm khám lâm sàng, vì đây là rối loạn chức năng hơn là một bệnh lý cấu trúc. Bác sĩ sẽ hỏi về khó khăn khi giao hợp, mức độ đau, khả năng đặt tampon hoặc thực hiện khám phụ khoa, thời điểm khởi phát (nguyên phát hay thứ phát), tiền sử sang chấn tình dục, viêm nhiễm phụ khoa hoặc các bệnh lý gây đau vùng chậu.

Khám phụ khoa được thực hiện nhẹ nhàng, tôn trọng cảm xúc người bệnh, trong nhiều trường hợp, chỉ cần quan sát và đánh giá phản xạ co cơ vùng sàn chậu mà không cần xâm nhập sâu nếu bệnh nhân quá lo lắng.

Các xét nghiệm có thể được chỉ định nhằm loại trừ nguyên nhân thực thể:

• Soi tươi dịch âm đạo hoặc xét nghiệm khí hư giúp loại trừ viêm âm đạo do nấm, vi khuẩn, Trichomonas.
• Xét nghiệm tìm bệnh lây truyền qua đường tình dục khi có yếu tố nguy cơ.
• Siêu âm phụ khoa đánh giá tử cung, buồng trứng nếu nghi ngờ bệnh lý vùng chậu.
• Xét nghiệm nội tiết (khi cần) trong trường hợp nghi ngờ thiếu hụt estrogen gây khô âm đạo.

Điều trị co thắt âm đạo

Nội khoa

Mục tiêu điều trị là giảm lo âu, giảm phản xạ co cơ và cải thiện khả năng xâm nhập không đau. Các biện pháp gồm:

• Tư vấn tâm lý hoặc liệu pháp tình dục (sex therapy) giúp giảm lo âu, điều chỉnh nhận thức sai lệch về tình dục.
• Vật lý trị liệu sàn chậu gồm thư giãn cơ nâng hậu môn, tập kiểm soát cơ sàn chậu.
• Liệu pháp giãn âm đạo bằng bộ nong âm đạo (vaginal dilators), thực hiện từng bước dưới hướng dẫn chuyên môn.
• Thuốc bôi gây tê tại chỗ (khi cần) hỗ trợ giảm đau ban đầu.
• Điều trị viêm nhiễm phụ khoa hoặc khô âm đạo nếu có nguyên nhân thực thể kèm theo.

Ngoại khoa

Phẫu thuật hiếm khi được chỉ định trong co thắt âm đạo vì đây không phải bệnh lý do bất thường giải phẫu. Chỉ trong những trường hợp có tổn thương cấu trúc cụ thể (ví dụ như màng trinh quá dày, sẹo xơ gây hẹp lỗ âm đạo) mới cân nhắc can thiệp ngoại khoa để giải quyết nguyên nhân cơ học. Tuy nhiên, sau can thiệp, người bệnh vẫn cần phối hợp trị liệu tâm lý và phục hồi chức năng sàn chậu để đạt hiệu quả lâu dài.

Những thói quen sinh hoạt giúp hạn chế diễn tiến của co thắt âm đạo

Chế độ sinh hoạt

Người bệnh có thể áp dụng các biện pháp sau để hỗ trợ điều trị và hạn chế tái phát:

• Thực hành các bài tập thư giãn cơ sàn chậu theo hướng dẫn của chuyên viên vật lý trị liệu.
• Tập hít thở sâu, thiền hoặc yoga nhằm giảm lo âu và căng thẳng.
• Duy trì giao tiếp cởi mở với bạn tình, tránh áp lực phải quan hệ khi chưa sẵn sàng.
• Tiếp cận quan hệ tình dục từng bước, không ép buộc xâm nhập.
• Tái khám và theo dõi định kỳ nếu đang điều trị liệu pháp tâm lý hoặc vật lý trị liệu.
• Giữ vệ sinh vùng kín đúng cách, tránh thụt rửa âm đạo hoặc lạm dụng dung dịch sát khuẩn.

Chế độ dinh dưỡng

Không có chế độ ăn đặc hiệu cho co thắt âm đạo. Tuy nhiên, một chế độ dinh dưỡng cân đối, giàu rau xanh, trái cây, thực phẩm giàu omega 3 và vitamin nhóm B có thể hỗ trợ sức khỏe thần kinh và ổn định tâm trạng.

Phòng ngừa co thắt âm đạo

Hiện không có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu tuyệt đối cho co thắt âm đạo vì bệnh liên quan nhiều đến yếu tố tâm lý, cảm xúc. Do đó, các biện pháp phòng ngừa chủ yếu tập trung vào giáo dục sức khỏe và chăm sóc toàn diện.

Các phương pháp phòng ngừa gồm:

• Giáo dục giới tính đúng đắn và khoa học từ sớm.
• Tư vấn tâm lý khi có sang chấn hoặc lo âu liên quan đến tình dục.
• Điều trị sớm các bệnh lý phụ khoa gây đau khi giao hợp.
• Duy trì mối quan hệ tình cảm lành mạnh, tôn trọng và đồng thuận.
• Khám phụ khoa định kỳ, đặc biệt khi có triệu chứng bất thường.
• Tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn sớm nếu có khó khăn trong quan hệ tình dục thay vì né tránh kéo dài.

Co thắt âm đạo là một rối loạn chức năng tình dục có thể gây ảnh hưởng đáng kể đến đời sống cá nhân, hôn nhân và sức khỏe tâm lý nếu không được nhận diện và hỗ trợ đúng cách. Việc chủ động thăm khám, trao đổi cởi mở với bác sĩ và bạn tình sẽ giúp người bệnh vượt qua rào cản này, cải thiện chất lượng sống và xây dựng đời sống tình dục lành mạnh, an toàn.