Xương khẩu cái là gì? Cấu tạo, chức năng và bệnh lý liên quan

Xương khẩu cái nằm sâu trong vùng mặt nên khó quan sát trực tiếp. Cấu trúc này tham gia ngăn cách khoang miệng với khoang mũi, đồng thời tạo nên một phần của thành khoang mũi và hốc mắt.

Xương khẩu cái là gì?

Xương khẩu cái (palatine bone) là một cặp xương nhỏ, có hình dạng gần giống chữ L, nằm ở phần sau của vùng giữa mặt. Xương khẩu cái bên phải và bên trái kết hợp với xương hàm trên cùng một số xương khác để tạo nên các cấu trúc của vùng miệng, mũi và hốc mắt.

Một điểm dễ nhầm là xương khẩu cái không đồng nghĩa với toàn bộ khẩu cái. Khẩu cái hay vòm miệng được chia thành hai phần:

• Khẩu cái cứng: Là phần phía trước có nền xương. Khoảng 3/4 trước của khẩu cái cứng chủ yếu do mỏm khẩu cái của hai xương hàm trên tạo thành; các mảnh ngang của hai xương khẩu cái tạo khoảng 1/4 sau.
• Khẩu cái mềm: Nằm phía sau khẩu cái cứng, chủ yếu gồm cơ và mô mềm, không chứa xương.

Vị trí và cấu tạo của xương khẩu cái

Xương khẩu cái nằm ở phía sau xương hàm trên và sâu trong vùng mặt. Nó tham gia cấu tạo phần sau của vòm miệng cứng, sàn và thành bên khoang mũi, đồng thời đóng góp một phần nhỏ vào sàn hốc mắt. Mỗi xương khẩu cái có hai phần chính là mảnh ngang và mảnh vuông góc. Ngoài ra còn có một số mỏm xương giúp xương khẩu cái tiếp nối với những xương xung quanh.

Mảnh ngang

Mảnh ngang nằm gần như song song với mặt phẳng của vòm miệng. Hai mảnh ngang của xương khẩu cái phải và trái gặp nhau ở đường giữa, tạo nên phần sau của khẩu cái cứng.

Mặt trên của mảnh ngang góp phần tạo nên sàn khoang mũi, trong khi mặt dưới hướng về khoang miệng. Phần phía trước của khẩu cái cứng chủ yếu do mỏm khẩu cái của xương hàm trên tạo thành.

Ở vùng này còn có lỗ khẩu cái lớn và các lỗ khẩu cái nhỏ, là đường đi của các dây thần kinh và mạch máu cung cấp cho khẩu cái. Đây là những mốc giải phẫu quan trọng trong nha khoa, đặc biệt khi gây tê hoặc thực hiện phẫu thuật vùng miệng.

Mảnh vuông góc

Mảnh vuông góc hướng lên trên từ mảnh ngang. Cấu trúc này tham gia tạo nên một phần thành bên của khoang mũi và có liên quan chặt chẽ với vùng sâu phía sau xương hàm trên.

Ở phía trên, xương khẩu cái có các mỏm nhỏ, trong đó có mỏm ổ mắt và mỏm bướm. Mỏm ổ mắt góp một phần rất nhỏ vào vùng phía sau của sàn hốc mắt, còn mỏm bướm liên kết với xương bướm.

Giữa các cấu trúc ở phần trên của xương khẩu cái có khuyết bướm - khẩu cái. Khi tiếp khớp với xương bướm, vùng này góp phần hình thành lỗ bướm - khẩu cái, tạo đường thông giữa hố chân bướm - khẩu cái và khoang mũi. 

Chức năng của xương khẩu cái

Mặc dù tương đối nhỏ, xương khẩu cái tham gia vào nhiều cấu trúc quan trọng của vùng đầu - mặt. Chức năng của xương chủ yếu liên quan đến việc tạo khung xương và tạo đường đi cho mạch máu, thần kinh:

• Góp phần tạo vòm miệng cứng: Mảnh ngang tạo nên phần sau của khẩu cái cứng, giúp hình thành ranh giới cố định giữa khoang miệng và khoang mũi.
• Tham gia tạo khoang mũi: Mảnh ngang góp phần tạo sàn khoang mũi, trong khi mảnh vuông góc tham gia tạo thành bên của khoang mũi.
• Góp phần cấu tạo hốc mắt: Mỏm ổ mắt của xương khẩu cái tạo nên một phần nhỏ ở phía sau của sàn hốc mắt.
• Hỗ trợ chức năng ăn và phát âm: Thông qua việc góp phần tạo khẩu cái cứng, xương khẩu cái giúp ngăn cách khoang miệng với khoang mũi. Sự phân chia này có ý nghĩa đối với việc tạo áp lực khi bú, xử lý thức ăn và phát âm.
• Tạo đường đi cho mạch máu và thần kinh: Các lỗ và ống liên quan đến xương khẩu cái cho phép những mạch máu và dây thần kinh đi đến khoang mũi và vùng khẩu cái.

Đặc biệt, lỗ bướm - khẩu cái cho phép động mạch bướm - khẩu cái và các nhánh thần kinh mũi sau đi từ hố chân bướm - khẩu cái vào khoang mũi. Vì vậy, đây là một mốc giải phẫu có ý nghĩa trong các thủ thuật và phẫu thuật vùng mũi.

Các bệnh lý liên quan đến xương khẩu cái

Xương khẩu cái có thể bị ảnh hưởng bởi chấn thương, dị tật bẩm sinh hoặc các tổn thương phát triển ở vùng khẩu cái và những cấu trúc lân cận. Biểu hiện rất khác nhau tùy nguyên nhân và mức độ tổn thương.

Gãy xương

Do nằm sâu trong bộ xương mặt, xương khẩu cái có thể bị tổn thương trong các chấn thương vùng giữa mặt, đặc biệt khi lực tác động mạnh. Gãy khẩu cái cũng có thể xuất hiện cùng các dạng gãy phức tạp khác của xương mặt thay vì chỉ gãy riêng xương khẩu cái.

Tùy mức độ, người bệnh có thể đau, sưng, chảy máu trong miệng, thay đổi khớp cắn hoặc cảm thấy các răng hai hàm không còn tiếp xúc như bình thường. Chấn thương mặt mạnh cần được khám và chẩn đoán hình ảnh để xác định chính xác phạm vi tổn thương.

Dị tật bẩm sinh

Một trong những bất thường quen thuộc liên quan đến sự hình thành khẩu cái là khe hở khẩu cái. Tình trạng xảy ra khi các cấu trúc tạo khẩu cái không hợp nhất hoàn toàn trong quá trình phát triển của thai nhi. Khe hở có thể ảnh hưởng khẩu cái mềm, khẩu cái cứng hoặc cả hai.

Khối u vùng khẩu cái

Vùng khẩu cái có thể xuất hiện nhiều loại khối u khác nhau. Tuy nhiên, cần phân biệt khối u của mô vùng khẩu cái với khối u thực sự xuất phát từ xương khẩu cái, vì khu vực này còn có niêm mạc, tuyến nước bọt nhỏ, mạch máu, thần kinh và các mô khác.

Một khối bất thường ở khẩu cái có thể biểu hiện bằng sưng hoặc nổi cục, đau, loét kéo dài, chảy máu hoặc thay đổi cảm giác. Các dấu hiệu này không đủ để xác định khối u lành tính hay ác tính. Nếu tổn thương tồn tại hoặc tiến triển, người bệnh nên khám chuyên khoa để được đánh giá và thực hiện chẩn đoán hình ảnh hoặc sinh thiết khi cần thiết.

Xương khẩu cái tuy nhỏ nhưng có vai trò quan trọng trong việc tạo nên vòm miệng cứng, khoang mũi và một phần hốc mắt. Hiểu đúng vị trí và cấu tạo của xương cũng giúp tránh nhầm lẫn giữa xương khẩu cái với toàn bộ vòm miệng. Khi xuất hiện đau, sưng, tổn thương kéo dài ở khẩu cái hoặc bất thường sau chấn thương vùng mặt, người bệnh nên được thăm khám để xác định nguyên nhân phù hợp.