Xét nghiệm BUN là gì? Ý nghĩa và chỉ số bình thường

Việc hiểu rõ các chỉ số trong một bảng kết quả xét nghiệm máu toàn phần là bước đầu tiên để chủ động chăm sóc sức khỏe. Trong đó, chỉ số BUN cung cấp những thông tin giá trị về hoạt động của hai cơ quan trọng yếu là gan và thận, giúp các bác sĩ có cái nhìn tổng quan hơn về tình trạng của cơ thể.

Xét nghiệm BUN là gì?

BUN là viết tắt của cụm từ Blood Urea Nitrogen, có nghĩa là lượng nitơ có trong ure trong máu. Đây là một xét nghiệm dùng để đo lường sản phẩm cuối cùng của quá trình chuyển hóa protein trong cơ thể. Cần phân biệt rõ xét nghiệm này với xét nghiệm ure máu, vốn đo lường toàn bộ phân tử ure.

Quá trình này diễn ra theo một chu trình khép kín. Gan là cơ quan sản xuất ra amoniac (NH3) từ các acid amin, sau đó chuyển hóa amoniac thành ure, một chất ít độc hơn. Ure sau đó được giải phóng vào máu, di chuyển đến thận và được lọc bỏ ra khỏi cơ thể qua đường nước tiểu.

Vì vậy, nồng độ BUN trong máu phản ánh sự tương quan giữa quá trình thoái giáng protein, khả năng chuyển hóa của gan và chức năng bài tiết của thận. Mặc dù vậy, chỉ số này rất nhạy cảm với các yếu tố ngoài thận như tình trạng mất nước, xuất huyết đường tiêu hóa hoặc chế độ ăn nhiều đạm, và thường chỉ giảm rõ rệt trong các bệnh lý gan giai đoạn rất nặng.

Khi nào cần xét nghiệm BUN?

Bác sĩ có thể chỉ định thực hiện xét nghiệm BUN như một phần của quy trình kiểm tra sức khỏe tổng quát định kỳ hoặc khi cần đánh giá chức năng gan và thận. Cụ thể, xét nghiệm này thường được chỉ định khi nghi ngờ có tổn thương thận hoặc theo dõi định kỳ ở các bệnh nhân có nguy cơ cao như đái tháo đường, tăng huyết áp.

• Phối hợp cùng Creatinin để tính tỷ số BUN/Creatinin: Giúp bác sĩ phân biệt chính xác nguyên nhân suy thận là do tổn thương thực thể tại thận hay do các yếu tố trước thận (như thiếu nước, tụt huyết áp, suy tim sung huyết).
• Đánh giá trước và trong quá trình điều trị: Kiểm tra chức năng lọc của thận trước khi sử dụng các loại thuốc hoặc hóa chất có nguy cơ độc cho thận; đồng thời theo dõi hiệu quả làm sạch chất thải ở bệnh nhân đang chạy thận nhân tạo hoặc thẩm phân phúc mạc.
• Hỗ trợ chẩn đoán các tình trạng bệnh lý ngoài thận: Đánh giá mức độ mất nước nặng, hỗ trợ phát hiện tình trạng xuất huyết tiêu hóa trên (máu phân hủy trong đường ruột làm nồng độ ure tăng vọt) hoặc các trạng thái dị hóa protein nghiêm trọng (bỏng nặng, chấn thương mô diện rộng).
• Hỗ trợ đánh giá trong suy gan giai đoạn rất nặng: Đóng vai trò là chỉ số phụ trợ để theo dõi tình trạng suy kiệt chu trình tổng hợp ure ở bệnh nhân xơ gan mất bù hoặc suy gan tối cấp.

Chỉ số BUN bình thường là bao nhiêu?

Chỉ số BUN được đo bằng đơn vị miligam trên decilit (mg/dL) ở Hoa Kỳ hoặc milimol trên lít (mmol/L) theo tiêu chuẩn quốc tế. Khoảng giá trị bình thường có thể thay đổi đôi chút tùy thuộc vào phòng thí nghiệm, độ tuổi và giới tính.

Tuy nhiên, một cách tổng quan, giá trị tham chiếu cho người trưởng thành khỏe mạnh như sau:

• Đối với người trưởng thành khỏe mạnh: Khoảng 7 - 20mg/d (tương đương 2,5 - 7,1 mmol/L khi quy đổi sang Ure). Nam giới thường có chỉ số hơi cao hơn phụ nữ do khối lượng cơ và lượng đạm tiêu thụ lớn hơn.
• Phụ nữ mang thai thường có nồng độ BUN thấp hơn bình thường do tốc độ lọc cầu thận tăng sinh lý trong thai kỳ.
• Trẻ em thường có nồng độ thấp hơn người lớn, và chỉ số này có xu hướng tăng dần theo độ tuổi.

Đa phần các bệnh viện tại Việt Nam trả kết quả dưới tên gọi Ure máu thay vì BUN. Để đối chiếu giữa hai chỉ số, bạn có thể áp dụng công thức: Ure (mg/dL) = BUN (mg/dL) x 2,14 Ure (mmol/L) = BUN (mg/dL) x 0,357.

BUN tăng hoặc giảm có ý nghĩa gì?

Một chỉ số BUN nằm ngoài khoảng bình thường có thể là một gợi ý quan trọng về tình trạng sức khỏe, nhưng không phải lúc nào cũng là dấu hiệu của bệnh lý. Bác sĩ sẽ xem xét kết quả này cùng với các xét nghiệm khác và triệu chứng lâm sàng để đưa ra chẩn đoán chính xác.

Khi chỉ số BUN tăng cao

Nồng độ BUN tăng phản ánh sự suy giảm khả năng đào thải qua thận, giảm lượng máu đến thận hoặc sự gia tăng chuyển hóa chất đạm trong cơ thể. Các nguyên nhân được phân loại theo 3 nhóm cơ chế chính:

Nguyên nhân trước thận (thường do giảm tưới máu thận hoặc tăng dị hóa đạm):

• Thiếu thể tích tuần hoàn: Cơ thể bị mất nước nặng (do sốt cao, tiêu chảy, nôn ói nhiều), bỏng rộng hoặc tụt huyết áp. 
• Giảm cung lượng tim: Suy tim sung huyết khiến máu tưới đến thận không đủ, làm tăng tái hấp thu ure thụ động tại ống thận. 
• Gia tăng thoái giáng protein: Xuất huyết tiêu hóa trên (máu chảy vào lòng ruột non bị tiêu hóa như một lượng lớn đạm nạp vào làm BUN tăng vọt), chấn thương dập nát cơ, hoặc tình trạng đói lâu ngày. 
• Chế độ ăn và thuốc: Chế độ ăn quá giàu đạm (thịt đỏ) hoặc tác dụng phụ của thuốc chứa corticosteroid, một số kháng sinh nhóm tetracycline. 

Nguyên nhân tại thận (tổn thương thực thể cấu trúc thận): Suy giảm chức năng lọc của các nephron do viêm cầu thận cấp/mạn, viêm kẽ thận, hoại tử ống thận cấp hoặc bệnh thận mạn tính. Lúc này cả BUN và Creatinin máu đều tăng song song. 

Nguyên nhân sau thận (tắc nghẽn đường thoát nước tiểu): Sỏi niệu quản, sỏi bàng quang, phì đại hoặc u tuyến tiền liệt cản trở dòng chảy nước tiểu, gây ứ trệ áp lực ngược dòng lên đài bể thận

Khi chỉ số BUN giảm thấp

Một kết quả BUN thấp hơn mức bình thường ít phổ biến hơn nhưng cũng có thể là dấu hiệu của một số vấn đề sức khỏe nhất định, cụ thể:

• Bệnh lý gan nặng: Suy gan làm giảm khả năng tổng hợp ure từ amoniac.
• Suy dinh dưỡng: Chế độ ăn thiếu hụt protein trầm trọng.
• Tình trạng thừa nước: Uống quá nhiều nước có thể làm loãng nồng độ BUN trong máu.
• Giảm sinh lý ở phụ nữ mang thai: Do thể tích huyết tương mở rộng và độ lọc cầu thận tăng tự nhiên trong thai kỳ.
• Chế độ ăn giàu carbohydrate kết hợp giảm lượng đạm: Khi cơ thể được cung cấp nhiều năng lượng từ tinh bột đồng thời giảm tiêu thụ protein, quá trình thoái giáng chất đạm nội sinh sẽ giảm đi, từ đó làm giảm lượng ure sản xuất.

Xét nghiệm BUN có cần nhịn ăn không?

Đối với việc thực hiện riêng lẻ xét nghiệm BUN, người bệnh thường không cần phải nhịn ăn hay kiêng uống trước khi lấy máu. Bạn có thể ăn uống bình thường. Tuy nhiên, nên tránh ăn nhiều đạm trong vòng 12 - 24 giờ trước khi lấy máu.

Trong trường hợp mẫu máu của bạn được sử dụng đồng thời cho các xét nghiệm khác yêu cầu nhịn ăn (như xét nghiệm đường huyết hoặc mỡ máu), bác sĩ sẽ hướng dẫn bạn cụ thể về việc cần nhịn ăn trong bao lâu. Hãy luôn tuân thủ theo dặn dò của nhân viên y tế để đảm bảo kết quả được chính xác nhất.

Tóm lại, chỉ số BUN là một công cụ hữu ích trong việc tầm soát và theo dõi sức khỏe thận. Tuy nhiên, đây chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh toàn cảnh về sức khỏe của bạn. Đừng ngần ngại thảo luận với bác sĩ về bất kỳ thắc mắc nào liên quan đến kết quả xét nghiệm để có được lời khuyên y khoa phù hợp và chính xác nhất.