Viêm não mô cầu nhóm B: Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa hiệu quả

Viêm não mô cầu nhóm B là nguyên nhân gây ra nhiều ca bệnh nhiễm trùng não nghiêm trọng ở trẻ nhỏ và thanh thiếu niên. Với khả năng lây lan nhanh chóng qua đường hô hấp và diễn tiến khó lường, viêm não mô cầu nhóm B có thể gây tử vong chỉ trong vòng 24 giờ nếu không được điều trị kịp thời. Vậy mức độ nguy hiểm thực sự của bệnh này là gì? Làm thế nào để phòng ngừa bệnh hiệu quả? 

Tìm hiểu về viêm não mô cầu nhóm B

Viêm não mô cầu nhóm B (MenB) là bệnh truyền nhiễm cấp tính xảy ra khi vi khuẩn Neisseria meningitidis nhóm B vượt qua hàng rào máu não, xâm nhập hệ thần kinh trung ương và gây viêm màng não, tức viêm mô xung quanh não và tủy sống. Bệnh xảy ra ở khoảng 40–50% ca não mô cầu xâm lấn; nhiễm trùng huyết do não mô cầu xảy ra ở khoảng 20–30% (theo WHO). Tại Việt Nam, nhóm B chiếm khoảng 82% ca não mô cầu (theo Hội đồng tư vấn sử dụng vắc xin của Bộ Y tế, họp ngày 21/08/2022).

Viêm màng não do não mô cầu nhóm B nguy hiểm đến mức nào?

• Bệnh có thể gây tử vong trong vòng 24 giờ; tỷ lệ tử vong lên đến 50% nếu không điều trị kịp thời, và vẫn có khoảng 5–10% ca tử vong dù được điều trị sớm.
• Cứ 5 người sống sót thì có 1 người phải chịu di chứng như tổn thương não, mất thính lực hoặc mất tứ chi.
• Nhóm B gây khoảng 80% ca viêm màng não do não mô cầu ở các nước thu nhập cao.
• Trẻ dưới 1 tuổi có tỷ lệ mắc cao gấp 10 lần dân số chung; ở Ý ghi nhận 3,6 trên 100.000 dân (số liệu của Ý, không phải của Việt Nam).
• Tại Việt Nam, nhóm B là tác nhân gây bệnh phổ biến nhất trong 15 năm qua; hệ thống giám sát trọng điểm do Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương điều hành, thu thập số liệu từ các bệnh viện nhi ở TP.HCM và Hà Nội từ năm 2012, cho thấy hầu hết ca xâm lấn là do nhóm B.

Ai có nguy cơ mắc cao?

• Trẻ dưới 1 tuổi, cao nhất ở nhóm dưới 5 tháng tuổi: hệ miễn dịch còn non, kháng thể từ mẹ giảm mạnh từ khoảng 6 tháng tuổi.
• Thanh thiếu niên: là nhóm mang vi khuẩn không triệu chứng nhiều nhất. Bệnh viện Bạch Mai nêu tỷ lệ người mang trùng từ 5–20%, cao nhất ở lứa tuổi này (23,7%).
• Người có bệnh nền: thiếu hụt bổ thể, đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, cắt lách hoặc bất thường chức năng lách, nhiễm HIV, ghép tế bào gốc tạo máu.
• Nơi sinh hoạt đông người: ký túc xá, doanh trại, khu tập thể và trường học.
• Người hút thuốc lá, kể cả hút thụ động.
• Nhân viên phòng xét nghiệm tiếp xúc với mẫu bệnh phẩm chứa vi khuẩn.

Việc hiểu rõ cơ chế bệnh sinh và các đối tượng dễ tổn thương là cơ sở quan trọng giúp chúng ta nâng cao cảnh giác và chủ động phòng ngừa viêm não mô cầu nhóm B một cách hiệu quả hơn.

Triệu chứng của viêm não mô cầu nhóm B như thế nào?

Viêm não mô cầu nhóm B khởi phát với triệu chứng không đặc hiệu, dễ nhầm với cảm cúm thông thường, nhưng tiến triển rất nhanh và có thể đe dọa tính mạng trong vòng 24 giờ. Không phải tất cả triệu chứng đều xuất hiện đúng theo trình tự dưới đây, khiến việc nhận diện bệnh trở nên khó khăn. 

Tìm hiểu thêm: Bệnh não mô cầu diễn tiến nhanh tới mức nào?

Diễn tiến triệu chứng theo mốc thời gian:

• 0 - 8 giờ đầu (giai đoạn không đặc hiệu, dễ nhầm cảm cúm): Đau đầu, sốt, đau họng, khát nước, đau nhức toàn thân
• 9 - 12 giờ: Giảm ăn uống, buồn nôn, nôn mửa, đau chân, cơ thể khó chịu
• 14 - 16 giờ: Buồn ngủ, khó thở, tiêu chảy, lạnh tay chân, cứng cổ
• 18 - 19 giờ: Da biến đổi màu sắc bất thường, xuất hiện xuất huyết dưới da dạng chấm hoặc mảng màu tím sẫm hoặc đỏ (tử ban), đây là ban đặc trưng của viêm màng não do não mô cầu
• 23 giờ trở đi: Lú lẫn, mê sảng
• Sau 24 giờ: Có thể tử vong nếu không được điều trị kịp thời

Việc nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo của viêm não mô cầu nhóm B có vai trò quan trọng trong việc cứu sống người bệnh, đặc biệt là ở trẻ nhỏ - nhóm dễ bị bỏ sót triệu chứng.

Triệu chứng ở trẻ em

Ở trẻ em, các triệu chứng thường gặp gồm nhức đầu, cứng cổ, sốt, nôn, sợ ánh sáng, phát ban, quấy khóc, kích động, buồn ngủ và co giật. Khi bệnh biến chứng nhiễm trùng huyết, trẻ có thể đau chi dưới, da xanh xao và nổi ban; ban xuất hiện ở khoảng 40 - 80% trường hợp.

Triệu chứng ở người lớn

Ở trẻ lớn và người lớn, triệu chứng tương tự gồm sốt, buồn nôn, nôn, sợ ánh sáng, nhức đầu, kích động, giảm ý thức và cứng cổ. Co giật và các dấu hiệu thần kinh khu trú ít gặp hơn ở nhóm tuổi này so với trẻ nhỏ.

Phát ban do viêm màng não mô cầu

Phát ban có thể là ban xuất huyết hình sao, ban đỏ hoặc tím, hoặc có mụn nước. Ở ca nặng, ban tiến triển thành tử ban kèm xuất huyết ngoài da, nhiễm trùng và hoại tử mô.

Nguyên nhân gây viêm não mô cầu nhóm B

Viêm não mô cầu nhóm B là hậu quả do vi khuẩn Neisseria meningitidis nhóm B (một trong các nhóm huyết thanh não mô cầu; 5 nhóm thường gặp tại Việt Nam là A, B, C, Y và W-135) gây ra. Đây là loại song cầu khuẩn gram âm có độc lực rất mạnh, có thể tấn công đột ngột và gây nên tiến triển bệnh nặng, kèm theo tỷ lệ tử vong cao hoặc để lại di chứng vĩnh viễn. Nhóm huyết thanh B được ghi nhận là một trong những chủng phổ biến nhất, đặc biệt ở trẻ nhỏ và thanh thiếu niên.

Cơ chế gây bệnh của não mô cầu nhóm B liên quan đến cấu trúc đặc biệt của vi khuẩn này. Chúng có lớp vỏ chứa nội độc tố với khả năng sản xuất cực nhanh, gấp tới 1000 lần so với nhiều loại vi khuẩn khác. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, vi khuẩn phát tán nội độc tố theo đường máu, tấn công tim và các hệ thống mạch máu, làm rối loạn tuần hoàn và có thể dẫn tới nhiễm trùng huyết nghiêm trọng, gây tổn thương các cơ quan quan trọng như phổi, thận và tim.

Bệnh lây qua đường nào?

Vi khuẩn khu trú ở mũi và họng của người bệnh hoặc người lành mang trùng, phát tán qua giọt bắn khi ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Bệnh lây từ người sang người khi người lành hít phải các giọt bắn này, thường xảy ra ở nơi đông dân cư như doanh trại, ký túc xá, khu tập thể, trường học. Lây qua đồ vật hoặc bề mặt có dịch tiết mũi họng là rất hiếm. Người lành mang trùng không có triệu chứng nên có thể phát tán vi khuẩn mà không biết. 

Xem thêm: Viêm não mô cầu âm thầm bùng phát vào mùa hè, phụ huynh không nên chủ quan.

Biện pháp phòng ngừa viêm não mô cầu nhóm B hiệu quả

Cách phòng ngừa hiệu quả nhất là tiêm vắc xin phòng não mô cầu nhóm B đầy đủ, đúng lịch và càng sớm càng tốt theo khuyến cáo của cơ quan y tế (xem mục tiếp theo). Bên cạnh tiêm chủng, nên kết hợp các biện pháp sau:

• Giữ vệ sinh cơ thể, rửa tay trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi chạm vào vật dụng, bề mặt lạ
• Tránh tiếp xúc gần với người bệnh hoặc nghi ngờ mắc bệnh do não mô cầu
• Hạn chế đến nơi đông người; đeo khẩu trang khi bắt buộc phải đến
• Giữ nhà ở, trường học, nơi làm việc sạch sẽ, thoáng mát và đủ ánh sáng

Vắc xin phòng não mô cầu nhóm B

Ở Việt Nam hiện có các vắc xin chứa thành phần phòng não mô cầu nhóm B hoặc các nhóm khác của vi khuẩn này. Nên hỏi bác sĩ để chọn loại và lịch tiêm phù hợp với độ tuổi. 

Vi khuẩn não mô cầu có nhiều nhóm huyết thanh, trong đó 5 nhóm A, B, C, Y, W-135 thường gặp. Các chuyên gia khuyến cáo nên tiêm đủ vắc xin để phòng cả các nhóm này, không chỉ tiêm một loại, vì vắc xin vừa bảo vệ cá nhân vừa giúp hạn chế ổ dịch trong cộng đồng. 

Phản ứng sau tiêm thường nhẹ và tự hết, như đau, sưng, đỏ, chai cứng tại chỗ tiêm; trẻ nhỏ có thể sốt, quấy khóc; thanh thiếu niên và người lớn có thể mệt, đau đầu, đau cơ, đau khớp hoặc buồn nôn ở mức nhẹ đến vừa.

Vắc xin không phòng được 100%, nhưng người đã tiêm đủ mũi, đúng lịch nếu mắc bệnh thường có triệu chứng nhẹ hơn, hồi phục nhanh hơn và ít biến chứng hơn. Bạn có thể tìm trung tâm tiêm chủng Long Châu gần nhất để được bác sĩ tư vấn lịch tiêm phù hợp.

Tìm hiểu thêm: Viêm não mô cầu ACYW hay BC: Tại sao bé cần tiêm cả hai loại?

Viêm não mô cầu nhóm B là một bệnh lý nhiễm trùng nguy hiểm với tốc độ tiến triển nhanh và nguy cơ tử vong cao nếu không được phát hiện sớm. Chủ động tiêm vắc xin đầy đủ và thực hiện các biện pháp vệ sinh phòng bệnh là cách hiệu quả nhất để bảo vệ bản thân và cộng đồng khỏi nguy cơ lây nhiễm. Việc hiểu rõ triệu chứng, nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ sẽ giúp phòng ngừa viêm não mô cầu nhóm B một cách kịp thời và toàn diện.